દૈવી પ્રેરણા, સામાજિક અધિકાર, પ્રજનન-સુપોષણ અને વરસાદ દ્વારા પૌષ્ટિક સમૃદ્ધિ સુસ્થિર કરી—ગૃહ અને જાહેર જીવનની સફળતા સ્થિર કરતો આ અનુવાક. ઉપવિષયો: સરસ્વતી પોષણ આપીને ‘વારીયાણિ’ (ઇચ્છિત/પસંદગીના ખજાના) પ્રદાન કરનારી; સવિતૃનું સત્યસવ (સત્ય પ્રેરણા) સંકલ્પને માર્ગદર્શન આપી સંપત્તિ આકર્ષે છે; સભા–સમિતિમાં રક્ષિત, પ્રભાવક વાણીથી વિજય; વર્ચસ્ (તેજ) વધીને પ્રતિસ્પર્ધીઓ પર સ્પર્ધાત્મક પ્રાધાન્ય; ધાતૃ, પ્રજાપતિ વગેરે ‘સ્થાપક’ દેવતાઓ દ્વારા ગૃહસ્થિરતા, અને પર્જન્યથી વૃદ્ધિ તથા સમૃદ્ધિ.
આ એક-મંત્રનું પૌષ્ટિક સૂક્ત સરસ્વતીને અક્ષય, પોષક સ્તનરૂપે આવાહન કરે છે, જ્યાંથી ‘પસંદગીના ખજાના’ (vāryāṇi) ઉગે અને ફલે-ફૂલે છે. આનંદ આપનારી, કૃપા માટે પ્રાર્થનીય, સહેલાઈથી બોલાવી શકાય તેવી અને ઉદાર એવી તેની સ્તુતિ દ્વારા—તેની વહેતી સમૃદ્ધિથી મૂલ્યવાન સંપત્તિનો સ્થિર વધારો, સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય, એવો આ મંત્રનો આશય છે.
અથર્વવેદ 7.12 સભા (સભા) અને સમિતિ (પરિષદ)માં પ્રવેશ કરતી વેળાએ રક્ષણ, સ્વીકાર અને પ્રભાવક વાણી સાથે સામાજિક સફળતા મેળવવા માટેનું મંત્રાત્મક આકર્ષણ છે. તેમાં સભા અને સમિતિને પ્રજાપતિની સુસંગત “પુત્રીઓ” તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે; પરિષદના ભાગ્ય/સમૃદ્ધિમાં માન્ય હિસ્સા માટે ઇન્દ્રનું આવાહન થાય છે; અને શ્રોતાઓનું મન વાળી વક્તા તરફ ધ્યાન તથા સંમતિ ખેંચે એવી મન-વળાવનારી સૂત્રરચના પ્રયોગમાં લેવાય છે.
આ સંક્ષિપ્ત આથર્વણ શત્રુનાશન સૂક્ત સૂર્યના ઉપમાનથી કાર્ય કરે છે: પ્રભાતે સૂર્ય જેમ તારાઓના પ્રકાશને પછાડી તેમનો તેજ ‘હરી’ લે છે, તેમ સાધક વિધિપૂર્વક શત્રુભાવ ધરાવતા પ્રતિસ્પર્ધીઓનું વર્ચસ્ (તેજ, કાર્યક્ષમતા, પ્રતિષ્ઠા) પોતાના તરફ આકર્ષી લે છે. આ બે મંત્રોનો મંત્રપ્રયોગ છે; નજીક આવતા સપત્નો (સ્પર્ધકો/શત્રુઓ)ને પ્રગટ કરી તેમને નિષ્પ્રભ બનાવે છે—જ્યારે પાઠક વિજયતેજમાં સ્થિર રહે છે ત્યારે તેઓ ‘ઊંઘેલા’ સમાન અશક્ત રહી જાય છે.
આ ચાર મંત્રોનું સવિતૃ સ્તોત્ર દેવની “સત્ય પ્રેરણા” (સત્યસવ)ને આધાર બનાવી ઉપાસકની મતિ/સંકલ્પ (મતિ)ને શુભ માર્ગે સ્થિર કરે છે અને ઇચ્છિત વરદાન/વસ્તુઓ (વાર્યાણિ)—ખાસ કરીને પશુધન અને સ્થિર સમૃદ્ધિ—આકર્ષી લાવે છે. “પ્રથમ પિતા”ને સવિતૃએ આદિકાળે ઊંચાઈ અને વિશાળ અવકાશ આપ્યો હતો તે સ્મરણ કરાવી, વર્તમાન સમૃદ્ધિને ધર્મરૂપ કોસ્મિક વ્યવસ્થા અને પિતૃપરંપરાગત કલ્યાણની નિયમસંગત સતતતા તરીકે રજૂ કરે છે.
આ એક-મંત્રનું પૌષ્ટિક સૂક્ત સવિતૃદેવ પાસે “સત્યસવા” (સાચું પ્રેરક) એવો અનુગ્રહ માગે છે—જે સુંદર, વિવેકસભર અને સર્વહિતકારી છે. સમૃદ્ધિને પ્રચુર રીતે “દૂધની જેમ દોહી કાઢી શકાય” એવી—હજાર ધારાઓવાળી—રૂપે દર્શાવે છે; જેથી ભગ તેને દરેકને તેના ન્યાયસંગત હિસ્સા તરીકે વહેંચે અને કલ્યાણ તથા પસંદગીયોગ્ય શુભભાગ્ય પ્રદાન કરે.
આ એકમંત્ર પૌષ્ટિક સૂક્ત સવિતા અને બૃહસ્પતિને પ્રાર્થના કરે છે કે લાભાર્થીની પ્રાણશક્તિ, સ્પષ્ટતા/પ્રજ્ઞા અને સામાજિક રીતે તેજસ્વી ‘સૌભાગ્ય’ વિસ્તરે. તે વ્યક્તિ સંપૂર્ણ રીતે ‘સફળતા માટે સજ્જ’ બને, અવરોધોને પાર કરી શકે, અને સર્વ દેવોની સંમતિ તથા કૃપાથી—પુષ્ટિ આપતી દિવ્ય સભા સમાન—તેનું સ્વાગત થાય, એવી વિનંતી કરે છે.
આ સંક્ષિપ્ત પૌષ્ટિક સૂક્ત ધાતૃ, સવિતૃ, પ્રજાપતિ, અગ્નિ, ત્વષ્ટૃ અને વિષ્ણુ—વ્યવસ્થા અને વૃદ્ધિને ‘સ્થાપિત કરનાર’ દેવતાઓને—અર્પણ સ્વીકારી યજમાનના ગૃહસૌભાગ્યને સ્થિર કરવા માટે પ્રાર્થના કરે છે. તેની શક્તિ જીવનાધાર નિવાસને દૃઢ કરવી, ઘરમાં શ્રેષ્ઠ વસ્તુઓ/સંપત્તિ ટકાવી રાખવી, અને શિરોમણિ લક્ષ્ય એવા સંતાનપ્રાપ્તિ—ઘણા દેવોના એકસાથે સંમતિરૂપે—સાધવી તેમાં છે. ‘ધા-’ (સ્થાપવું)ના ભાવથી, નિવાસ, દ્રવિણ (સંપત્તિ) અને વંશપરંપરા—આ ત્રણેને યજમાનના જીવનમાં ‘સ્થાપિત’ થયેલી સમૃદ્ધિ તરીકે આ સૂક્ત મુદ્રિત કરે છે.
AV 7.18 એક સંક્ષિપ્ત વરસાદ-બલપૂર્વક કરાવતું સૂક્ત છે. તેમાં વાદળને જાણે સીલ કરાયેલ પાત્ર/જલચર્મ તરીકે માની તેને ફાડવાની આજ્ઞા આપવામાં આવે છે, જેથી આકાશીય જળ સમુદાય પર વરસે. પૃથ્વીને ગ્રહણશીલ ક્ષેત્ર-દેહ તરીકે અને ધાતૃને ‘જલચર્મ ખોલનાર’ વૈશ્વિક નિયામક તરીકે બોલાવી, વિનાશક નહીં પરંતુ પોષક વરસાદ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે. બીજા મંત્રમાં હેતુ માત્ર વરસાદ સુધી સીમિત ન રહી સંતુલિત હવામાન સુધી વિસ્તરે છે—દહકતા દુષ્કાળ અને પ્રાણઘાતક હિમથી મુક્ત—જેથી સોમ (શુભ જીવનશક્તિ/યજ્ઞ-ઋત) જ્યાં નિવાસ કરે ત્યાં કલ્યાણ અને ઉર્વરતા પ્રબળ રહે.
આ એક-મંત્રનું પૌષ્ટિક સૂક્ત પ્રજાપતિ અને ધાતૃની જનક તથા સ્થિરક શક્તિઓને એકત્ર કરીને, દૃઢ રીતે “સ્થાપિત” અને સુભાવવાળી સંતતિ પ્રાપ્ત થાય એવી પ્રાર્થના કરે છે. તે ઉપરાંત ગૃહ-એકતા—સગાં “સંમતિમાં, એક મનથી, એક જ ગર્ભ/મૂળના” રહે—એવી યાચના કરે છે. અંતે પુષ્ટિપતિ પાસેથી યજમાન/પોષકને કેન્દ્રમાં રાખીને ટકાઉ સમૃદ્ધિ અને સતત વૃદ્ધિનું વરદાન માગીને સૂક્ત પૂર્ણ થાય છે.
આ છ ઋચાઓનું સૂક્ત અનુમતિ—દૈવી સંમતિ અને અનુમોદક કૃપા—ને પ્રાર્થના કરે છે કે યજમાન વિશે “શુભ વિચાર” કરે અને દેવોમાં અર્પિત હવિષ્યને મંજૂરી આપી સ્થિર કરે. સંમતિ પ્રાપ્ત થતાં યજ્ઞ નિર્વિઘ્ન અને ફળદાયી બને, જેથી કલ્યાણ, સારા ખેતરો, બળવાન પુત્રો અને સુજનિત સંતાન પ્રાપ્ત થાય—એવો આશય છે. આ સૂક્તની શક્તિ એમાં છે કે તે વિધિ-કર્મને દેવો દ્વારા સ્વીકૃત, રક્ષિત અને અસરકારક સિદ્ધિમાં ફેરવે છે; સંમતિ જ સમૃદ્ધિ અને ગૃહ-વંશની સતતતાનું દ્વાર બને છે.
Paustika prosperity secured through divine impulsion, social authority, fertility, and rain—stabilizing household and public success
For gaining prosperity and reputation, entering assemblies confidently, securing offspring and household stability, compelling timely rain, overcoming rivals, and ensuring rituals and plans receive divine approval.
They are largely paustika: they seek increase—wealth, radiance, social standing, offspring, rain, and ritual success—by aligning the practitioner with cosmic order, true impulsion (satyasava), and divine assent.
Sukta 7.12 is the sabhā–samiti charm, aiming at protected entry, acceptance, and persuasive speech by invoking the concord and authority associated with Prajāpati.
Prosperity is built through Sarasvatī and Savitar-centered increase (7.11, 7.14–7.16) and household stabilization (7.17, 7.19), while opposition is handled through varcas-appropriation over rivals (7.13) and protective social integration in sabhā/samiti (7.12).
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
