Anuvaka 2
ਦਿਵਿਆ ਪ੍ਰੇਰਣਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਧਿਕਾਰ, ਉਰਵਰਤਾ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਰਾਹੀਂ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਮਨਪਸੰਦ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ; ਸਵਿਤਾ ਦਾ ‘ਸੱਤਿਆਸਵ’ (ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ) ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਵਸਤੂਆਂ/ਧਨ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਭਾ–ਸਮਿਤੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆਤਮਕ, ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਜਿੱਤ/ਸਫਲਤਾ; ਵਰਚਸ (ਤੇਜ/ਕਾਂਤੀ) ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੜਤਰੀ; ਧਾਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਆਦਿ ‘ਥਾਂ-ਥਾਪਣ ਵਾਲਿਆਂ’ ਰਾਹੀਂ ਘਰ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ; ਵਰਖਾ ਅਤੇ ਉਰਵਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਪੋਸ਼ਣ–ਵਾਧਾ ਅਤੇ ‘ਵਾਰਿਆਣੀ’ (ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਖਜ਼ਾਨੇ) ਦੀ ਵ੍ਰਿੱਧੀ।
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤਰੀ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸੂਕਤ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਅਖੁੱਟ, ਪਾਲਣਹਾਰ ਛਾਤੀ ਵਜੋਂ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ‘ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਖਜ਼ਾਨੇ’ (vāryāṇi) ਉੱਗਦੇ ਤੇ ਫਲਦੇ-ਫੂਲਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਨੰਦ-ਦਾਇਨੀ, ਕਿਰਪਾ ਲੱਭਣ ਵਾਲੀ, ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਲਾਈ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਉਦਾਰ ਦਾਤਰੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਵਹਿੰਦੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਰਾਹੀਂ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਵਾਧਾ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ।
Sukta 12
ਅਥਰਵਵੇਦ 7.12 ਸਭਾ (ਸਭਾ) ਅਤੇ ਸਮਿਤੀ (ਪਰਿਸ਼ਦ/ਕੌਂਸਲ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਰੱਖਿਆ, ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੀ ਵਾਣੀ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ-ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਟੋਟਕਾ/ਮੰਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭਾ ਅਤੇ ਸਮਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀ ਸਹਿਮਤ “ਧੀਆਂ” ਵਜੋਂ ਵਿਅਕਤੀਕ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲੇ ਇਸ ਲਈ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਨ-ਮੋੜੂ ਸੂਤਰ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੋਤਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਤੇ ਰਜ਼ਾਮੰਦੀ ਵਕਤਾ ਵੱਲ ਖਿੱਚੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sukta 13
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਅਥਰਵਣਿਕ ਸ਼ਤ੍ਰੁਨਾਸ਼ਨ ਸੂਕਤ ਸੂਰਜੀ ਉਪਮਾ ਰਾਹੀਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ‘ਹੜਪ’ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਾਧਕ ਵੈਰੀ ਪ੍ਰਤਿਸਪਰਧੀਆਂ ਦਾ ਵਰਚਸ (ਤੇਜ, ਪ੍ਰਭਾਵ/ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ) ਰੀਤਿ-ਰਿਵਾਜ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ ਟੋਣਾ/ਚਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਨੇੜੇ ਆ ਰਹੇ ਸਪਤਨਾਂ (ਮੁਕਾਬਲਤੀ/ਵੈਰੀ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਪਾਠਕ ਜਿੱਤ ਦੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ‘ਸੁੱਤੇ ਪਏ’ ਜਿਹੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Sukta 14
ਇਹ ਚਾਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸਵਿਤ੍ਰ ਸੂਕਤ ਦੇਵਤਾ ਦੀ “ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ” (ਸੱਤਿਆਸਵ) ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਪਾਸਕ ਦੀ ਨੀਅਤ/ਮਨੋਵ੍ਰਿੱਤੀ (ਮਤੀ) ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਰਾਹ ਤੇ ਟਿਕਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂਆਂ (ਵਾਰਿਆਣੀ)—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗੋ-ਧਨ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ—ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। “ਪਹਿਲੇ ਪਿਤਾ” ਨੂੰ ਉੱਚਾਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਵਕਾਸ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੇ ਆਦਿਕਾਲੀ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਰੂਪ ਕੋਸਮਿਕ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜੀ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਕਾਨੂੰਨੀ/ਯਥਾਰਥ ਅਗਲੀ ਕੜੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 15
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤ੍ਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸੂਕਤ ਸਵਿਤਾਰ ਨੂੰ ‘ਸತ್ಯਸਵਾ’ (ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ) ਕਿਰਪਾ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸੁੰਦਰ, ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਐਸੇ ਦਾਨ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਨਾਲ ‘ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਕੱਢਿਆ’ ਜਾ ਸਕੇ—ਹਜ਼ਾਰ ਧਾਰਾਂ ਵਾਲਾ—ਤਾਂ ਜੋ ਭਗ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵੰਡੇ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਤੇ ਚੋਣ-ਯੋਗ ਸ਼ੁਭ ਭਾਗ ਲਿਆਵੇ।
Sukta 16
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸੂਕਤ ਸਵਿਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ, ਮਨ ਦੀ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ‘ਸੌਭਾਗ੍ਯ’ (saubhāgya) ਵਧਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਰਦਾਸ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਸਫਲਤਾ ਲਈ ਤਿਆਰ’ ਹੋਵੇ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ—ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸਭਾ ਵਾਂਗ—ਸਵਾਗਤਿਤ ਹੋਵੇ।
Sukta 17
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸੂਕਤ ਧਾਤ੍ਰ, ਸਵਿਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਅਗਨੀ, ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ—ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਾਧੇ ਦੇ ‘ਥਾਪਣਹਾਰ’—ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਹੁਤੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਕਿਸਮਤ/ਸੌਭਾਗ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰਨ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜੀਵਨ-ਪਾਲਕ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ, ਘਰ ਅੰਦਰ ਚੁਣਿੰਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਲਕਸ਼ ਵਜੋਂ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਜੋ ਕਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਇਕਜੁੱਟ ਸਹਿਮਤੀ ਵਜੋਂ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੂਕਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ‘ਥਾਪੀ ਹੋਈ’ (ਧਾ-) ਵਜੋਂ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੋਹਰਬੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਵਾਸ, ਦ੍ਰਵਿਣ (ਧਨ), ਅਤੇ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ—ਤਿੰਨੇ ਇਕੱਠੇ।
Sukta 18
AV 7.18 ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਮੀਂਹ-ਬਲਵਾਧਕ ਸੂਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਸੀਲ ਕੀਤੇ ਭਾਂਡੇ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ੀ ਜਲ ਸਮੁਦਾਇ ਲਈ ਵਰ੍ਹ ਪੈਣ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲ ਖੇਤਰ-ਦੇਹ ਵਜੋਂ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਤ੍ਰ ਨੂੰ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ-ਨਿਯੰਤਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ‘ਜਲ-ਚਰਮ (ਪਾਣੀ ਦੀ ਥੈਲੀ) ਖੋਲ੍ਹਦਾ’ ਹੈ—ਤਾਂ ਕਿ ਵਰਖਾ ਪੋਸ਼ਕ ਹੋਵੇ, ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਨਾ ਬਣੇ। ਦੂਜੇ ਮੰਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਵਰਖਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਮੌਸਮ: ਨਾ ਸਾੜਦੀ ਸੁੱਕਾੜ, ਨਾ ਮਾਰੂ ਪਾਲਾ—ਤਾਂ ਜੋ ਜਿੱਥੇ ਸੋਮ (ਸ਼ੁਭ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ/ਯਜ੍ਞ-ਵਿਵਸਥਾ) ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਉਰਵਰਤਾ ਪ੍ਰਬਲ ਰਹੇ।
Sukta 19
ਇਹ ਇਕ-ਮੰਤ੍ਰ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਸੂਕਤ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਅਤੇ ਧਾਤ੍ਰ ਦੀ ਜਨਨਕ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਐਸੀ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ “ਥਾਂ-ਥਾਪੀ” ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ। ਅੱਗੇ ਇਹ ਘਰ ਦੀ ਏਕਤਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ—ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ “ਸਹਿਮਤ, ਇਕ-ਮਨ, ਇਕ-ਗਰਭ/ਇਕ-ਮੂਲ” ਹੋਣ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੂਸ਼ਟਿਪਤੀ ਤੋਂ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਫਲਦਾਇਕ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੀ ਦਾਤ ਦੀ ਯਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 20
ਇਹ ਛੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਕਤ ਅਨੁਮਤੀ—ਦਿਵ੍ਯ ਸਹਿਮਤੀ ਅਤੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਵਿਧਾਨ—ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯਜਮਾਨ ਬਾਰੇ “ਸ਼ੁਭ ਵਿਚਾਰ” ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਹਵਨ-ਅਰਪਣ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਕੇ ਮੋਹਰ ਲਗਾਏ। ਇਸ ਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਅਤੇ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਾਉਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ: ਕਲਿਆਣ, ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਚੰਗੇ ਖੇਤ, ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਸੰਤਾਨ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਿਤੁਅਲ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ—ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਹੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਵੰਸ਼-ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
