Adhyaya 60: The Rite of the Śāntivrata: A Yearlong Observance with Viṣṇu-on-Śeṣa and Nāga-Anganyāsa Worship
Śāntivrata-vidhiḥ (Ananta-Śeṣa-nāga-pūjā-sahitaḥ)
Ritual-Manual
വരാഹ–പൃഥിവി സംവാദത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ ഈ അധ്യായത്തിൽ ഋഷി അഗസ്ത്യൻ രാജാവിനോട് ഗൃഹസ്ഥർക്കു ദീർഘകാല ശാന്തി നൽകുന്ന ശാന്തിവ്രതവിധി ഉപദേശിക്കുന്നു. കാർത്തിക ശുക്ലപക്ഷ പഞ്ചമിയിൽ ആരംഭിച്ച് ഒരു വർഷം മുഴുവൻ പുളി/അമ്ലാഹാരം വർജിച്ച് ആഹാരനിയമം പാലിക്കണം. ഓരോ രാത്രിയും അനന്ത-ശേഷനിൽ ശയിക്കുന്ന ഹരിയെ ധ്യാനിച്ച് പൂജിച്ച്, തുടർന്ന് പാദം മുതൽ ശിരസ്സ് വരെ ദേഹാംഗങ്ങളിൽ നിർദ്ദിഷ്ട നാഗങ്ങളെ സ്ഥാപിക്കുന്ന നാഗ-അംഗന്യാസത്തോടെ പ്രത്യേക പൂജ നടത്തുന്നു. പാലാഭിഷേകം, പാൽ-എള്ള് ഹോമം, വർഷാന്ത്യത്തിൽ ബ്രാഹ്മണഭോജനവും സ്വർണ്ണ നാഗപ്രതിമ ദാനവും വിധിയാണ്. ഇതിലൂടെ ഗൃഹശാന്തി, സാമൂഹ്യസ്ഥിരത, സർപ്പഭയം കുറയൽ എന്നിവ ഫലമായി പറയുന്നു.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 60
Verse 1
अगस्त्य उवाच । शान्तिव्रतं प्रवक्ष्यामि तव राजन् शृणुष्व तत् । येन चीर्णेन शान्तिः स्यात् सर्वदा गृहमेधिनाम् ॥ ६०.१ ॥
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ! ഞാൻ നിനക്കു ശാന്തിവ്രതം പ്രസ്താവിക്കുന്നു; അത് ശ്രവിക്ക. അതു ആചരിച്ചാൽ ഗൃഹസ്ഥർക്കു എപ്പോഴും ശാന്തി ഉണ്ടാകും.
Verse 2
पञ्चम्यां शुक्लपक्षस्य कार्त्तिके मासि सुव्रत । अरभेद् वर्षमेकं तु भुञ्जीयादम्लवर्जितम् ॥ ६०.२ ॥
കാർത്തിക മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ പഞ്ചമിയിൽ, ഹേ സുവ്രത, ഒരു വർഷം മുഴുവൻ അമ്ലം (പുളി) ഒഴിവാക്കി ആഹാരം സ്വീകരിക്കണം।
Verse 3
नक्तं देवं तु सम्पूज्य हरिं शेषोपरि स्थितम् । अनन्तायेति पादौ तु वासुकायेति वै कटिम् ॥ ६०.३ ॥
രാത്രിയിൽ ശേഷന്റെ മേൽ സ്ഥിതനായ ദേവ ഹരിയെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച്, പാദങ്ങൾക്ക് ‘അനന്തായ’ എന്നും, കടിക്ക് ‘വാസുകയേ’ എന്നും നാമാർപ്പണം ചെയ്യണം।
Verse 4
तक्षकाश्येति जठरमुरः कर्कोटकाय च । पद्माय कण्ठं सम्पूज्य महापद्माय दोर्युगम् ॥ ६०.४ ॥
‘തക്ഷകായ’ എന്നു ജഠരത്തെ, ‘കർകോടകായ’ എന്നു ഉരസ്സിനെ പൂജിക്കണം. ‘പദ്മായ’ എന്നു കണ്ഠത്തെ സമ്പൂജിച്ച്, ‘മഹാപദ്മായ’ എന്നു ഭുജയുഗ്മത്തെ പൂജിക്കണം।
Verse 5
शङ्खपालाय वक्त्रं तु कुटिलायेति वै शिरः । एवं विष्णुगतं पूज्य पृथक्त्वेन च पूजयेत् ॥ ६०.५ ॥
വക്ത്രത്തെ ‘ശംഖപാലായ’ എന്നും, ശിരസ്സിനെ ‘കുടിലായ’ എന്നും സമർപ്പിക്കണം. ഇങ്ങനെ വിഷ്ണുഗതമായവയെ പൂജിച്ച്, അവയെ വേർതിരിച്ചും പൂജിക്കണം।
Verse 6
क्षीरेण स्नपनं कुर्यात् तानुद्दिश्य हरेः पुनः । तदग्रे होमयेत् क्षीरं तिलैः सह विचक्षणः ॥ ६०.६ ॥
ഹരിയുമായി ബന്ധപ്പെടുത്തി അവരെ ഉദ്ദേശിച്ച് വീണ്ടും ക്ഷീരസ്നപനം (അഭിഷേകം) നടത്തണം. തുടർന്ന് അതിന്റെ മുമ്പിൽ വിവേകി എള്ളോടുകൂടി ക്ഷീരം അഗ്നിയിൽ ഹോമം ചെയ്യണം।
Verse 7
एवं संवत्सरस्यान्ते कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् । नागं तु काञ्चनं कुर्याद् ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ६०.७ ॥
ഇങ്ങനെ വർഷാവസാനത്തിൽ ബ്രാഹ്മണർക്കു ഭോജനമൊരുക്കണം. പിന്നെ സ്വർണ്ണനാഗം നിർമ്മിച്ച് ബ്രാഹ്മണനു സമർപ്പിക്കണം.
Verse 8
एवं यः कुरुते भक्त्या व्रतमेतन्नराधिपः । तस्य शान्तिर्भवेन्नित्यं नागानां न भयṃ तथा ॥ ६०.८ ॥
ഹേ നരാധിപാ! ഭക്തിയോടെ ഈ വ്രതം ആചരിക്കുന്നവന് നിത്യശാന്തി ലഭിക്കും; നാഗങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഭയവും ഉണ്ടാകില്ല.
Frequently Asked Questions
The text frames peace (śānti) as a household virtue cultivated through disciplined, time-bound observance: regulated diet, regular worship, and socially redistributive acts (brāhmaṇa-bhojana and dāna). The underlying logic links ritual order and self-restraint to sustained domestic stability and the mitigation of harms symbolized by nāgas.
The observance begins on pañcamī (the fifth tithi) of the śuklapakṣa (bright fortnight) in the month of Kārttika and is performed for one full year (saṃvatsara). The worship is specified as nakta (night-time) devotion.
While not explicitly ecological in vocabulary, the chapter employs nāga symbolism—often associated with subterranean waters, land stability, and liminal terrestrial forces—within a protective and harmonizing rite. By prescribing non-violent, regulated conduct and offerings that culminate in communal feeding and gifting, the text can be read as aligning household practice with the maintenance of social and terrestrial equilibrium.
The speaker identified in the transmitted instruction is the sage Agastya, addressing a rājā (king). No dynastic genealogy is specified in these verses, but the presence of Agastya situates the instruction within a sage-to-king didactic model common to Purāṇic legal-ritual discourse.