Adhyaya 60: The Rite of the Śāntivrata: A Yearlong Observance with Viṣṇu-on-Śeṣa and Nāga-Anganyāsa Worship
Śāntivrata-vidhiḥ (Ananta-Śeṣa-nāga-pūjā-sahitaḥ)
Ritual-Manual
வராஹ–பிருதிவி உரையாடல் சூழலில் இவ்வத்யாயத்தில் அகஸ்திய முனிவர் அரசனுக்கு இல்லறத்தார்க்கு நீடித்த சாந்தி தரும் ‘சாந்திவ்ரத’ விதியை அறிவுறுத்துகிறார். கார்த்திக சுக்ல பஞ்சமியிலிருந்து ஒரு ஆண்டு முழுவதும் புளிப்பு/அமில உணவுகளைத் தவிர்த்து நியமம் கடைப்பிடிக்க வேண்டும். ஒவ்வொரு இரவும் அனந்த-சேஷன் மீது சயனிக்கும் ஹரியைத் தியானித்து பூஜித்து, பின்னர் பாதம் முதல் சிரம் வரை உடல் அங்கங்களில் குறிப்பிட்ட நாகங்களை நிறுவும் நாக-அங்கந்யாசத்துடன் தனித்தனிப் பூஜை செய்யப்படுகிறது. பாலாபிஷேகம், பால்-எள்ளு ஹோமம், ஆண்டிறுதியில் பிராமண போஜனம் மற்றும் பொன் நாகப் பிரதிமை தானம் விதியாகும். இதனால் இல்லற சாந்தி, சமூக நிலைமை, பாம்பு பயம் குறைதல் எனப் பலன் கூறப்படுகிறது.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 60
Verse 1
अगस्त्य उवाच । शान्तिव्रतं प्रवक्ष्यामि तव राजन् शृणुष्व तत् । येन चीर्णेन शान्तिः स्यात् सर्वदा गृहमेधिनाम् ॥ ६०.१ ॥
அகஸ்தியர் கூறினார்—அரசே! உனக்கு சாந்தி-விரதத்தை விளக்குகிறேன்; அதை கேள். அதை அனுஷ்டித்தால் இல்லறத்தார்க்கு எப்போதும் அமைதி உண்டாகும்.
Verse 2
पञ्चम्यां शुक्लपक्षस्य कार्त्तिके मासि सुव्रत । अरभेद् वर्षमेकं तु भुञ्जीयादम्लवर्जितम् ॥ ६०.२ ॥
கார்த்திக மாதத்தின் சுக்லபக்ஷ பஞ்சமியில், ஓ சுவ்ரதா, ஒரு ஆண்டு முழுவதும் புளிப்பு (அம்ல) பொருட்களைத் தவிர்த்து உணவு உண்ண வேண்டும்।
Verse 3
नक्तं देवं तु सम्पूज्य हरिं शेषोपरि स्थितम् । अनन्तायेति पादौ तु वासुकायेति वै कटिम् ॥ ६०.३ ॥
இரவில் சேஷன் மீது நிலைத்துள்ள தேவ ஹரியை முறையாகப் பூஜித்து, பாதங்களுக்கு ‘அனந்தா’ என்றும், இடுப்பிற்கு ‘வாசுகா’ என்றும் நாமம் கூறி அர்ப்பணிக்க வேண்டும்।
Verse 4
तक्षकाश्येति जठरमुरः कर्कोटकाय च । पद्माय कण्ठं सम्पूज्य महापद्माय दोर्युगम् ॥ ६०.४ ॥
‘தக்ஷகா’ என்று வயிற்றை, ‘கர்கோடகா’ என்று மார்பை வணங்க வேண்டும். ‘பத்மா’ என்று கழுத்தை முறையாகப் பூஜித்து, ‘மஹாபத்மா’ என்று இரு கரங்களையும் வணங்க வேண்டும்।
Verse 5
शङ्खपालाय वक्त्रं तु कुटिलायेति वै शिरः । एवं विष्णुगतं पूज्य पृथक्त्वेन च पूजयेत् ॥ ६०.५ ॥
முகத்தை ‘சங்கபாலா’ என்றும், தலையை ‘குடிலா’ என்றும் அர்ப்பணிக்க வேண்டும். இவ்வாறு விஷ்ணுவுடன் தொடர்புடையவற்றை வணங்கி, அவற்றைத் தனித்தனியாகவும் வணங்க வேண்டும்।
Verse 6
क्षीरेण स्नपनं कुर्यात् तानुद्दिश्य हरेः पुनः । तदग्रे होमयेत् क्षीरं तिलैः सह विचक्षणः ॥ ६०.६ ॥
ஹரியை முன்னிட்டு அவர்களை நினைத்து மீண்டும் பாலால் ஸ்நபனம் (அபிஷேகம்) செய்ய வேண்டும். அதன் முன் விவேகி எள்ளுடன் பாலைக் அக்னியில் ஹோமமாக அர்ப்பணிக்க வேண்டும்।
Verse 7
एवं संवत्सरस्यान्ते कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् । नागं तु काञ्चनं कुर्याद् ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ६०.७ ॥
இவ்வாறு ஆண்டின் முடிவில் பிராமணர்களுக்கு போஜனம் அளிக்க வேண்டும். மேலும் பொன்னால் நாகத்தைச் செய்து பிராமணருக்கு அர்ப்பணிக்க வேண்டும்.
Verse 8
एवं यः कुरुते भक्त्या व्रतमेतन्नराधिपः । तस्य शान्तिर्भवेन्नित्यं नागानां न भयṃ तथा ॥ ६०.८ ॥
மனிதர்களின் அரசனே! யார் இந்த விரதத்தை பக்தியுடன் செய்கிறாரோ, அவருக்கு எப்போதும் அமைதி உண்டாகும்; நாகர்களிடமிருந்தும் அச்சம் இல்லை.
Frequently Asked Questions
The text frames peace (śānti) as a household virtue cultivated through disciplined, time-bound observance: regulated diet, regular worship, and socially redistributive acts (brāhmaṇa-bhojana and dāna). The underlying logic links ritual order and self-restraint to sustained domestic stability and the mitigation of harms symbolized by nāgas.
The observance begins on pañcamī (the fifth tithi) of the śuklapakṣa (bright fortnight) in the month of Kārttika and is performed for one full year (saṃvatsara). The worship is specified as nakta (night-time) devotion.
While not explicitly ecological in vocabulary, the chapter employs nāga symbolism—often associated with subterranean waters, land stability, and liminal terrestrial forces—within a protective and harmonizing rite. By prescribing non-violent, regulated conduct and offerings that culminate in communal feeding and gifting, the text can be read as aligning household practice with the maintenance of social and terrestrial equilibrium.
The speaker identified in the transmitted instruction is the sage Agastya, addressing a rājā (king). No dynastic genealogy is specified in these verses, but the presence of Agastya situates the instruction within a sage-to-king didactic model common to Purāṇic legal-ritual discourse.