Adhyaya 60: The Rite of the Śāntivrata: A Yearlong Observance with Viṣṇu-on-Śeṣa and Nāga-Anganyāsa Worship
Śāntivrata-vidhiḥ (Ananta-Śeṣa-nāga-pūjā-sahitaḥ)
Ritual-Manual
वराह–पृथिवीसंवादेऽस्मिन्नध्याये आगस्त्यऋषिः राजानं प्रति गृहस्थानां नित्यशान्त्यर्थं शान्तिव्रतविधिं कथयति। कार्त्तिकशुक्लपक्षे पञ्चम्यां आरभ्य संवत्सरपर्यन्तं अम्लवर्जिताहारनियमः। प्रतिरात्रं शेषशयिनं हरिं ध्यायित्वा पूजनं, ततः पादादिशिरःपर्यन्तं देहाङ्गेषु नागान् न्यस्य विशेषपूजा (नागाङ्गन्यासः) विधीयते। देवस्य क्षीराभिषेकः, क्षीरतिलहोमः, वर्षान्ते ब्राह्मणभोजनं सुवर्णनागप्रतिमादानं च। एतेन गृहशान्तिः, लोकव्यवस्थास्थैर्यं, सर्पभयक्षयश्च प्रतिपाद्यते।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 60
Verse 1
अगस्त्य उवाच । शान्तिव्रतं प्रवक्ष्यामि तव राजन् शृणुष्व तत् । येन चीर्णेन शान्तिः स्यात् सर्वदा गृहमेधिनाम् ॥ ६०.१ ॥
अगस्त्य उवाच—राजन्, तव शान्तिव्रतं प्रवक्ष्यामि; तत् शृणुष्व। येन चीर्णेन गृहमेधिनां सर्वदा शान्तिः स्यात्॥
Verse 2
पञ्चम्यां शुक्लपक्षस्य कार्त्तिके मासि सुव्रत । अरभेद् वर्षमेकं तु भुञ्जीयादम्लवर्जितम् ॥ ६०.२ ॥
कार्त्तिकमासस्य शुक्लपक्षे पञ्चम्यां, हे सुव्रत, वर्षमेकं यावत् अम्लवर्जितं भोजनं भुञ्जीत।
Verse 3
नक्तं देवं तु सम्पूज्य हरिं शेषोपरि स्थितम् । अनन्तायेति पादौ तु वासुकायेति वै कटिम् ॥ ६०.३ ॥
नक्तं देवं हरिं शेषोपरि स्थितं सम्यक् सम्पूज्य, पादौ ‘अनन्ताय’ इति, कटिं च ‘वासुकाय’ इति नाम्ना समर्पयेत्।
Verse 4
तक्षकाश्येति जठरमुरः कर्कोटकाय च । पद्माय कण्ठं सम्पूज्य महापद्माय दोर्युगम् ॥ ६०.४ ॥
‘तक्षकाश्य’ इति जठरं, ‘कर्कोटकाय’ इति चोरः पूजयेत्। ‘पद्माय’ इति कण्ठं सम्पूज्य, ‘महापद्माय’ इति दोर्युगं पूजयेत्।
Verse 5
शङ्खपालाय वक्त्रं तु कुटिलायेति वै शिरः । एवं विष्णुगतं पूज्य पृथक्त्वेन च पूजयेत् ॥ ६०.५ ॥
वक्त्रं ‘शङ्खपालाय’ इति, शिरश्च ‘कुटिलाय’ इति समर्पयेत्। एवं विष्णुगतं पूज्य, पृथक्त्वेनापि तान् पूजयेत्।
Verse 6
क्षीरेण स्नपनं कुर्यात् तानुद्दिश्य हरेः पुनः । तदग्रे होमयेत् क्षीरं तिलैः सह विचक्षणः ॥ ६०.६ ॥
हरेः सम्बन्धेन तान् उद्दिश्य पुनः क्षीरेण स्नपनं कुर्यात्। तदग्रे विचक्षणः तिलैः सह क्षीरं होमयेत्।
Verse 7
एवं संवत्सरस्यान्ते कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् । नागं तु काञ्चनं कुर्याद् ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ६०.७ ॥
एवं संवत्सरस्य अन्ते ब्राह्मणभोजनं कुर्यात्। काञ्चननिर्मितं नागं कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत्॥
Verse 8
एवं यः कुरुते भक्त्या व्रतमेतन्नराधिपः । तस्य शान्तिर्भवेन्नित्यं नागानां न भयṃ तथा ॥ ६०.८ ॥
एवं यो भक्त्या एतद्व्रतं कुरुते नराधिपः। तस्य नित्यं शान्तिर्भवति, तथा नागेभ्यो न भयम्॥
Frequently Asked Questions
The text frames peace (śānti) as a household virtue cultivated through disciplined, time-bound observance: regulated diet, regular worship, and socially redistributive acts (brāhmaṇa-bhojana and dāna). The underlying logic links ritual order and self-restraint to sustained domestic stability and the mitigation of harms symbolized by nāgas.
The observance begins on pañcamī (the fifth tithi) of the śuklapakṣa (bright fortnight) in the month of Kārttika and is performed for one full year (saṃvatsara). The worship is specified as nakta (night-time) devotion.
While not explicitly ecological in vocabulary, the chapter employs nāga symbolism—often associated with subterranean waters, land stability, and liminal terrestrial forces—within a protective and harmonizing rite. By prescribing non-violent, regulated conduct and offerings that culminate in communal feeding and gifting, the text can be read as aligning household practice with the maintenance of social and terrestrial equilibrium.
The speaker identified in the transmitted instruction is the sage Agastya, addressing a rājā (king). No dynastic genealogy is specified in these verses, but the presence of Agastya situates the instruction within a sage-to-king didactic model common to Purāṇic legal-ritual discourse.