Adhyaya 60: The Rite of the Śāntivrata: A Yearlong Observance with Viṣṇu-on-Śeṣa and Nāga-Anganyāsa Worship
Śāntivrata-vidhiḥ (Ananta-Śeṣa-nāga-pūjā-sahitaḥ)
Ritual-Manual
ৱৰাহ–পৃথিৱীৰ উপদেশ-প্ৰসঙ্গত এই অধ্যায়ত ঋষি অগস্ত্যই ৰজাক শাঁতিব্ৰতৰ বিধি বৰ্ণনা কৰে, যি গৃহস্থৰ বাবে স্থায়ী শান্তি (শান্তি) লাভৰ ব্যৱহাৰিক সাধনা। কাৰ্ত্তিক শুক্ল পক্ষৰ পঞ্চমী তিথিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি এক বছৰ ধৰি এই ব্ৰত পালন কৰা হয় আৰু টেঙা আহাৰ বর্জন কৰা হয়। সাধকে ৰাতি হৰিক অনন্ত-শেষৰ ওপৰত শয়ন কৰা ৰূপে ধ্যান কৰি পূজা কৰে, তাৰ পিছত পাদৰ পৰা মস্তকলৈ দেহৰ বিভিন্ন স্থানে অঙ্গন্যাসৰ দৰে নিৰ্দিষ্ট নাগসমূহক পৃথকভাৱে বন্দনা কৰে। দেৱতাৰ দুগ্ধাভিষেক, দুগ্ধ-তিল হোম, আৰু বছৰৰ অন্তত ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু সোণৰ নাগ-মূৰ্তি দানৰ বিধান আছে। এই ৰীতিক্ৰমে সমাজ-স্থিতি, গৃহশান্তি আৰু সৰ্পভয় হ্ৰাসৰ ফল উল্লেখ কৰি ভূ-কল্যাণৰ সৈতে সঙ্গতি স্থাপন কৰে।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 60
Verse 1
अगस्त्य उवाच । शान्तिव्रतं प्रवक्ष्यामि तव राजन् शृणुष्व तत् । येन चीर्णेन शान्तिः स्यात् सर्वदा गृहमेधिनाम् ॥ ६०.१ ॥
অগস্ত্য ক’লে—হে ৰাজন! মই তোমাক শান্তিব্ৰত বৰ্ণনা কৰিম; সেয়া শুনা। যাৰ আচৰণে গৃহস্থসকলৰ সদায় শান্তি হয়।
Verse 2
पञ्चम्यां शुक्लपक्षस्य कार्त्तिके मासि सुव्रत । अरभेद् वर्षमेकं तु भुञ्जीयादम्लवर्जितम् ॥ ६०.२ ॥
কাৰ্ত্তিক মাহৰ শুক্লপক্ষৰ পঞ্চমীত, হে সুব্ৰত, এক বছৰলৈকে অম্ল (টেঙা) বর্জিত আহাৰ গ্ৰহণ কৰা উচিত।
Verse 3
नक्तं देवं तु सम्पूज्य हरिं शेषोपरि स्थितम् । अनन्तायेति पादौ तु वासुकायेति वै कटिम् ॥ ६०.३ ॥
ৰাতিৰ সময়ত শেষৰ ওপৰত স্থিত দেৱ হৰিক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰি, পদযুগলক ‘অনন্তায়’ আৰু কটিক ‘বাসুকায়’ নামে সমৰ্পণ/সম্বোধন কৰিব।
Verse 4
तक्षकाश्येति जठरमुरः कर्कोटकाय च । पद्माय कण्ठं सम्पूज्य महापद्माय दोर्युगम् ॥ ६०.४ ॥
‘তক্ষকায়’ বুলি জঠৰক, আৰু ‘কর্কোটকায়’ বুলি উৰসক পূজা কৰিব। ‘পদ্মায়’ বুলি কণ্ঠক সম্পূজ্য কৰি, ‘মহাপদ্মায়’ বুলি দুয়ো বাহুক পূজা কৰিব।
Verse 5
शङ्खपालाय वक्त्रं तु कुटिलायेति वै शिरः । एवं विष्णुगतं पूज्य पृथक्त्वेन च पूजयेत् ॥ ६०.५ ॥
মুখক ‘শঙ্খপালায়’ আৰু শিৰক ‘কুটিলায়’ নামে সমৰ্পণ কৰিব। এইদৰে বিষ্ণুগত অংশসমূহ পূজা কৰি, সিহঁতক পৃথক পৃথক ৰূপেও পূজা কৰিব।
Verse 6
क्षीरेण स्नपनं कुर्यात् तानुद्दिश्य हरेः पुनः । तदग्रे होमयेत् क्षीरं तिलैः सह विचक्षणः ॥ ६०.६ ॥
হৰিক উদ্দেশ কৰি তেওঁলোকৰ নিমিত্তে ক্ষীৰেৰে স্নান কৰাব লাগে। তাৰ আগত বিচক্ষণ জনে তিলৰ সৈতে ক্ষীৰ অগ্নিত হোম কৰিব লাগে।
Verse 7
एवं संवत्सरस्यान्ते कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् । नागं तु काञ्चनं कुर्याद् ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ६०.७ ॥
এইদৰে বছৰৰ অন্তত ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব লাগে। আৰু সোণৰ নাগ গঢ়াই ব্ৰাহ্মণক নিবেদন কৰিব লাগে।
Verse 8
एवं यः कुरुते भक्त्या व्रतमेतन्नराधिपः । तस्य शान्तिर्भवेन्नित्यं नागानां न भयṃ तथा ॥ ६०.८ ॥
হে নৰাধিপ, যি ভক্তিভাৱে এই ব্ৰত পালন কৰে, তাৰ সদায় শান্তি হয়; আৰু তেনেদৰে নাগসকলৰ পৰা কোনো ভয় নাথাকে।
Frequently Asked Questions
The text frames peace (śānti) as a household virtue cultivated through disciplined, time-bound observance: regulated diet, regular worship, and socially redistributive acts (brāhmaṇa-bhojana and dāna). The underlying logic links ritual order and self-restraint to sustained domestic stability and the mitigation of harms symbolized by nāgas.
The observance begins on pañcamī (the fifth tithi) of the śuklapakṣa (bright fortnight) in the month of Kārttika and is performed for one full year (saṃvatsara). The worship is specified as nakta (night-time) devotion.
While not explicitly ecological in vocabulary, the chapter employs nāga symbolism—often associated with subterranean waters, land stability, and liminal terrestrial forces—within a protective and harmonizing rite. By prescribing non-violent, regulated conduct and offerings that culminate in communal feeding and gifting, the text can be read as aligning household practice with the maintenance of social and terrestrial equilibrium.
The speaker identified in the transmitted instruction is the sage Agastya, addressing a rājā (king). No dynastic genealogy is specified in these verses, but the presence of Agastya situates the instruction within a sage-to-king didactic model common to Purāṇic legal-ritual discourse.