Adhyaya 60: The Rite of the Śāntivrata: A Yearlong Observance with Viṣṇu-on-Śeṣa and Nāga-Anganyāsa Worship
Śāntivrata-vidhiḥ (Ananta-Śeṣa-nāga-pūjā-sahitaḥ)
Ritual-Manual
ਵਰਾਹ–ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼-ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤਿਵ੍ਰਤ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਦਿਰਘਕਾਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ (ਸ਼ਾਂਤੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਾਯ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤ ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਚਮੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੱਟੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਰਿ ਨੂੰ ਅਨੰਤ-ਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੂਜਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤੱਕ ਅੰਗਨਿਆਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਥਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਦੁੱਧ-ਤਿਲ ਹਵਨ, ਅਤੇ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਨਾਗ-ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਰਿਤੁਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਰਤਾ, ਘਰੇਲੂ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਭਯ ਦੇ ਨਿਵਾਰਣ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 60
Verse 1
अगस्त्य उवाच । शान्तिव्रतं प्रवक्ष्यामि तव राजन् शृणुष्व तत् । येन चीर्णेन शान्तिः स्यात् सर्वदा गृहमेधिनाम् ॥ ६०.१ ॥
ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ-ਵ੍ਰਤ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਉਹ ਸੁਣ। ਜਿਸ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 2
पञ्चम्यां शुक्लपक्षस्य कार्त्तिके मासि सुव्रत । अरभेद् वर्षमेकं तु भुञ्जीयादम्लवर्जितम् ॥ ६०.२ ॥
ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਚਮੀ ਨੂੰ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਖੱਟੇ (ਅਮਲ) ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 3
नक्तं देवं तु सम्पूज्य हरिं शेषोपरि स्थितम् । अनन्तायेति पादौ तु वासुकायेति वै कटिम् ॥ ६०.३ ॥
ਰਾਤ ਨੂੰ ਸ਼ੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਦੇਵ ਹਰਿ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਅਨੰਤ’ ਅਤੇ ਕਮਰ ਨੂੰ ‘ਵਾਸੁਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰੇ।
Verse 4
तक्षकाश्येति जठरमुरः कर्कोटकाय च । पद्माय कण्ठं सम्पूज्य महापद्माय दोर्युगम् ॥ ६०.४ ॥
‘ਤਕਸ਼ਕ’ ਆਖ ਕੇ ਪੇਟ ਦੀ, ਅਤੇ ‘ਕਰਕੋਟਕ’ ਆਖ ਕੇ ਛਾਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ‘ਪਦਮ’ ਆਖ ਕੇ ਗਲ੍ਹ ਦੀ, ਅਤੇ ‘ਮਹਾਪਦਮ’ ਆਖ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 5
शङ्खपालाय वक्त्रं तु कुटिलायेति वै शिरः । एवं विष्णुगतं पूज्य पृथक्त्वेन च पूजयेत् ॥ ६०.५ ॥
ਮੂੰਹ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੰਖਪਾਲ’ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ‘ਕੁਟਿਲ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਜੇ।
Verse 6
क्षीरेण स्नपनं कुर्यात् तानुद्दिश्य हरेः पुनः । तदग्रे होमयेत् क्षीरं तिलैः सह विचक्षणः ॥ ६०.६ ॥
ਹਰੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰਾਵੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਿਵੇਕੀ ਪੁਰਖ ਤਿਲਾਂ ਸਮੇਤ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰੇ।
Verse 7
एवं संवत्सरस्यान्ते कुर्याद् ब्राह्मणभोजनम् । नागं तु काञ्चनं कुर्याद् ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ६०.७ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ। ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਨਾਗ ਬਣਵਾ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।
Verse 8
एवं यः कुरुते भक्त्या व्रतमेतन्नराधिपः । तस्य शान्तिर्भवेन्नित्यं नागानां न भयṃ तथा ॥ ६०.८ ॥
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਜੋ ਕੋਈ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਵਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਭੈ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Frequently Asked Questions
The text frames peace (śānti) as a household virtue cultivated through disciplined, time-bound observance: regulated diet, regular worship, and socially redistributive acts (brāhmaṇa-bhojana and dāna). The underlying logic links ritual order and self-restraint to sustained domestic stability and the mitigation of harms symbolized by nāgas.
The observance begins on pañcamī (the fifth tithi) of the śuklapakṣa (bright fortnight) in the month of Kārttika and is performed for one full year (saṃvatsara). The worship is specified as nakta (night-time) devotion.
While not explicitly ecological in vocabulary, the chapter employs nāga symbolism—often associated with subterranean waters, land stability, and liminal terrestrial forces—within a protective and harmonizing rite. By prescribing non-violent, regulated conduct and offerings that culminate in communal feeding and gifting, the text can be read as aligning household practice with the maintenance of social and terrestrial equilibrium.
The speaker identified in the transmitted instruction is the sage Agastya, addressing a rājā (king). No dynastic genealogy is specified in these verses, but the presence of Agastya situates the instruction within a sage-to-king didactic model common to Purāṇic legal-ritual discourse.