Prakarana 31
सोपान-प्रवेश: ‘मंगल’ और ‘सगुन’ के द्वारा चित्त-शुद्धि। बालकाण्ड में भक्त-हृदय राम-लीला के सौंदर्य (माधुर्य) से आकृष्ट होकर श्रद्धा-पथ पर चढ़ता है; यहाँ बाह्य उत्सव (बरात, बाजा, साज) अंतःकरण के भीतर ‘सुमंगल’ बनकर विवेक-जागरण और ईश्वर-प्रसाद-बोध का द्वार खोलता है।
Baraat nikalne ka bahut bada scene hai, pure shehar mein tyohar jaisa maool hai. Hathi, ghode, rath, dhol, shehnai - sab milkar ek alag hi goonj macha rahe hain. Ye shor bahar ka nahi hai, ye mann ko andar se shant karta hai. Tulsidas ji batate hain ki ye sab Ishwar ki kripa se hota hai. Shubh shakun dikh rahe hain - panchi, jaanwar, hawa - sab Raghunath ki meherbani ka ishara de rahe hain. Is tarah se bade khushi ke bich bhi mann bhakti ki taraf jhukta hai.
Verses
Chaupai 300.1-4
कलित करिबरन्हि परीं अँबारीं।कहि न जाहिं जेहि भाँति सँवारीं।।
चले मत्तगज घंट बिराजी।मनहुँ सुभग सावन घन राजी।।
बाहन अपर अनेक बिधाना।सिबिका सुभग सुखासन जाना।।
तिन्ह चढ़ि चले बिप्रबर बृन्दा।जनु तनु धरें सकल श्रुति छंदा।।
मागध सूत बंदि गुनगायक।चले जान चढ़ि जो जेहि लायक।।
बेसर ऊँट बृषभ बहु जाती।चले बस्तु भरि अगनित भाँती।।
कोटिन्ह काँवरि चले कहारा।बिबिध बस्तु को बरनै पारा।।
चले सकल सेवक समुदाई।निज निज साजु समाजु बनाई।।
kalita karibaranhi parīṁ ãbārīṁ |kahi na jāhiṁ jehi bhā̃ti sãvārīṁ ||
cale mattagaja ghaṁṭa birājī |manahũ subhaga sāvana ghana rājī ||
bāhana apara aneka bidhānā |sibikā subhaga sukhāsana jānā ||
tinha caṛhi cale biprabara bṛndā |janu tanu dhareṁ sakala śruti chaṁdā ||
māgadha sūta baṁdi gunagāyaka |cale jāna caṛhi jo jehi lāyaka ||
besara ū̃ṭa bṛṣabha bahu jātī |cale bastu bhari aganita bhā̃tī ||
koṭinha kā̃vari cale kahārā |bibidha bastu ko baranai pārā ||
cale sakala sevaka samudāī |nija nija sāju samāju banāī ||
Khoobsurat ambariyan sabse acche haathiyon par lagayi gayi, jinhe itni saja di gayi ki bataya nahi ja sakta. Must haathii apni ghantiyon ke saath chamakte hue chale, jaise Sawan ke khoobsurat baadal ki kataare hon. Aur bhi kai tarah ki sawaariyan thi, khoobsurat palkiyan, aaram ki sawaariyan aur gaadiyan. Un par sabse acche brahmanon ke jathe chadh ke chale, jaise Ved ke saare chand aur mantron ne shareer le liya ho. Vansh likhne wale, katha sunane wale, gun gane wale aur stuti gaane wale bhi chale, har ek apne rutbe ke hisaab se jo sawaari laayak thi us par chadh ke. Kai tarah ke khachchar, oont aur bail chale, jin par tarah tarah ka saaman lada hua tha, jiski ginti nahi. Karodon kuli apne kandhon par bojh uthaate hue chale, unke saaman ki tarah tarah ko kaun bata sakta hai. Saare naukaron ke jhund chale, har ek apna saamaan aur apni company apne hisaab se banake.
Doha 300
सब कें उर निर्भर हरषु पूरित पुलक सरीर।कबहिं देखिबे नयन भरि रामु लखनू दोउ बीर।।300।।
saba keṁ ura nirbhara haraṣu pūrita pulaka sarīra |kabahiṁ dekhibe nayana bhari rāmu lakhanū dou bīra ||300||
Sabke dil mein khushi se bhar aata tha, badan par khushi ke rongte aate the. Har koi soch raha tha, kab hum apni aankhon bhar Ram aur Lakshman dono ko dekh paayenge.
Chaupai 301.1-4
गरजहिं गज घंटा धुनि घोरा।रथ रव बाजि हिंस चहु ओरा।।
निदरि घनहि घुर्म्मरहिं निसाना।निज पराइ कछु सुनिअ न काना।।
महा भीर भूपति के द्वारें।रज होइ जाइ पषान पबारें।।
चढ़ी अटारिन्ह देखहिं नारीं।लिंएँ आरती मंगल थारी।।
गावहिं गीत मनोहर नाना।अति आनंदु न जाइ बखाना।।
तब सुमंत्र दुइ स्पंदन साजी।जोते रबि हय निंदक बाजी।।
दोउ रथ रुचिर भूप पहिं आने।नहिं सारद पहिं जाहिं बखाने।।
राज समाजु एक रथ साजा।दूसर तेज पुंज अति भ्राजा।।
garajahiṁ gaja ghaṁṭā dhuni ghorā |ratha rava bāji hiṁsa cahu orā ||
nidari ghanahi ghurmmarahiṁ nisānā |nija parāi kachu sunia na kānā ||
mahā bhīra bhūpati ke dvāreṁ |raja hoi jāi paṣāna pabāreṁ ||
caṛhī aṭārinha dekhahiṁ nārīṁ |liṁẽ āratī maṁgala thārī ||
gāvahiṁ gīta manohara nānā |ati ānaṁdu na jāi bakhānā ||
taba sumaṁtra dui spaṁdana sājī |jote rabi haya niṁdaka bājī ||
dou ratha rucira bhūpa pahiṁ āne |nahiṁ sārada pahiṁ jāhiṁ bakhāne ||
rāja samāju eka ratha sājā |dūsara teja puṁja ati bhrājā ||
Haathi zor se chillaye aur unki ghanti ki awaz bohot bhayanak goonji. Charo taraf rath ki gadgadahat aur ghodon ki hinhina sunayi di. Nagade bajje aise ki badal ki garaj bhi unke aage kuch nahi lagti. Itni shor tha ki kisi ka apna ya doosre ki koi baat kaan me nahi padti thi. Raja ke darwaze par itni bheed thi ki agar patthar bhi phek do to woh pees kar dhool ban jaye. Aurate upar balcony par chadhi dekh rahi thi. Unke haath me aarti ke liye diya aur mangal ki thali thi. Woh bahut saare pyare pyare gaane ga rahi thi. Unka khushi itna zyada tha ki bata nahi ja sakta. Tab Sumantra ne do rath tayyar kiye. Usme aise ghode jode jo suraj ke ghodon ko bhi maatra de. Dono khoobsurat rath raja ke paas laaye. Sarad ji bhi unka varnan nahi kar sakte. Ek rath me raja ka saara samaan sajaya. Doosra rath itni chamak dhamak me chamak raha tha jaise roshni ka bhandar ho.
Doha 301
तेहिं रथ रुचिर बसिष्ठ कहुँ हरषि चढ़ाइ नरेसु।आपु चढ़ेउ स्पंदन सुमिरि हर गुर गौरि गनेसु।।301।।
tehiṁ ratha rucira basiṣṭha kahũ haraṣi caṛhāi naresu |āpu caṛheu spaṁdana sumiri hara gura gauri ganesu ||301||
Raja ne khush hokar Vasishtha ko us sundar rath pe chadhwaya. Phir raja khud doosre rath pe chadha, aur Shiv, apne guru, Gauri aur Ganesha ko yaad kiya.
Chaupai 302.1-4
सहित बसिष्ठ सोह नृप कैसें।सुर गुर संग पुरंदर जैसें।।
करि कुल रीति बेद बिधि राऊ।देखि सबहि सब भाँति बनाऊ।।
सुमिरि रामु गुर आयसु पाई।चले महीपति संख बजाई।।
हरषे बिबुध बिलोकि बराता।बरषहिं सुमन सुमंगल दाता।।
भयउ कोलाहल हय गय गाजे।ब्योम बरात बाजने बाजे।।
सुर नर नारि सुमंगल गाई।सरस राग बाजहिं सहनाई।।
घंट घंटि धुनि बरनि न जाहीं।सरव करहिं पाइक फहराहीं।।
करहिं बिदूषक कौतुक नाना।हास कुसल कल गान सुजाना।।
sahita basiṣṭha soha nṛpa kaiseṁ |sura gura saṁga puraṁdara jaiseṁ ||
kari kula rīti beda bidhi rāū |dekhi sabahi saba bhā̃ti banāū ||
sumiri rāmu gura āyasu pāī |cale mahīpati saṁkha bajāī ||
haraṣe bibudha biloki barātā |baraṣahiṁ sumana sumaṁgala dātā ||
bhayau kolāhala haya gaya gāje |byoma barāta bājane bāje ||
sura nara nāri sumaṁgala gāī |sarasa rāga bājahiṁ sahanāī ||
ghaṁṭa ghaṁṭi dhuni barani na jāhīṁ |sarava karahiṁ pāika phaharāhīṁ ||
karahiṁ bidūṣaka kautuka nānā |hāsa kusala kala gāna sujānā ||
Raja Vashishth ke saath aise chamak rahe the jaise devtaon ke guru Brihaspati ke saath Indra chamakta hai. Raja ne apne khandan ki riyaazat ki aur Vedon mein likhe huye vidhi ko pura kiya. Sab kuch har tarah se theek laga dekh kar woh khush ho gaye. Ram ka naam yaad karke apne guru se aagya le li, aur prithvi ke raja nikal pade aur shankh bajne lage. Devtaon ne baraat dekh khush hokar phool barsaaye, woh sabhi acche naseeb dene wale hain. Bahut shor macha. Ghodey ne hinhora bhara aur haathiyo ne singhi maari. Aasman mein aur baraat mein saaz baja. Devta, aadmi aur auraton ne acche geet gaaye aur shehnaiyaan meethi dhun mein bajne lagi. Bade ghante aur chote ghanto ki awaaz ka jikr nahi ho sakta. Paidal sipaahi lalkaare aur jhadein lehra rahe the. Vidushak ne tarah tarah ke mazaak kiye. Woh hasaana achhe se jaante the aur meetha gaana bhi achhe se jaante the.
Doha 302
तुरग नचावहिं कुँअर बर अकनि मृदंग निसान।नागर नट चितवहिं चकित डगहिं न ताल बँधान।।302।।
turaga nacāvahiṁ kũara bara akani mṛdaṁga nisāna |nāgara naṭa citavahiṁ cakita ḍagahiṁ na tāla bãdhāna ||302||
Achchhe rajkumar apne ghode nachate hain, aur mridang aur dhol ki dhun sunte hain. Naachne wale aur natak karne wale log heran hokar dekhte hain, kyonki ghode taal se kabhi bahar nahi hote.
Chaupai 303.1-4
बनइ न बरनत बनी बराता।होहिं सगुन सुंदर सुभदाता।।
चारा चाषु बाम दिसि लेई।मनहुँ सकल मंगल कहि देई।।
दाहिन काग सुखेत सुहावा।नकुल दरसु सब काहूँ पावा।।
सानुकूल बह त्रिबिध बयारी।सघट सवाल आव बर नारी।।
लोवा फिरि फिरि दरसु देखावा।सुरभी सनमुख सिसुहि पिआवा।।
मृगमाला फिरि दाहिनि आई।मंगल गन जनु दीन्हि देखाई।।
छेमकरी कह छेम बिसेषी।स्यामा बाम सुतरु पर देखी।।
सनमुख आयउ दधि अरु मीना।कर पुस्तक दुइ बिप्र प्रबीना।।
banai na baranata banī barātā |hohiṁ saguna suṁdara subhadātā ||
cārā cāṣu bāma disi leī |manahũ sakala maṁgala kahi deī ||
dāhina kāga sukheta suhāvā |nakula darasu saba kāhū̃ pāvā ||
sānukūla baha tribidha bayārī |saghaṭa savāla āva bara nārī ||
lovā phiri phiri darasu dekhāvā |surabhī sanamukha sisuhi piāvā ||
mṛgamālā phiri dāhini āī |maṁgala gana janu dīnhi dekhāī ||
chemakarī kaha chema biseṣī |syāmā bāma sutaru para dekhī ||
sanamukha āyau dadhi aru mīnā |kara pustaka dui bipra prabīnā ||
Baraat ka varnan karna mumkin nahi. Sundar shubh shagun dikh rahe the aur sab kushalta le kar aaye. Neelkanth ne bayi taraf se apna khana uthaya, jaise sab tarah ke mangal ki baat kar raha ho. Dayin taraf ek khete mein kagwa accha lag raha tha, aur sab logon ko nakula bhi dikhayi diya. Hawa acchi chal rahi thi, thandi, naram aur khushbu wali, aur ek acchi aurat bharo matka le kar apne bachche ke saath aayi. Lomdi baar baar dikhayi di, aur gaay unke saamne khadi ho kar apne bachche ko doodh pilane lagi. Hiranon ka jhund phir dayin taraf aa gaya, jaise bahut saare mangal dikha rahi ho. Cheel ne apna khaas mangal ki baat pukari, aur shyama pakshi bayi taraf ek sundar ped par dikhayi di. Ek aadmi dahi aur machli le kar milne aaya, aur do pandit brahman haath mein kitab le kar aaye.
Doha 303
मंगलमय कल्यानमय अभिमत फल दातार।जनु सब साचे होन हित भए सगुन एक बार।।303।।
maṁgalamaya kalyānamaya abhimata phala dātāra |janu saba sāce hona hita bhae saguna eka bāra ||303||
Saare shubh shagun ek saath dikh gaye. Ye sab barkat wale the, jo insaan jo chahta hai wahi phal dete hain. Aisa laga jaise har shagun apne ko sach saabit karne aaya tha.
Chaupai 304.1-4
मंगल सगुन सुगम सब ताकें।सगुन ब्रह्म सुंदर सुत जाकें।।
राम सरिस बरु दुलहिनि सीता।समधी दसरथु जनकु पुनीता।।
सुनि अस ब्याहु सगुन सब नाचे।अब कीन्हे बिरंचि हम साँचे।।
एहि बिधि कीन्ह बरात पयाना।हय गय गाजहिं हने निसाना।।
आवत जानि भानुकुल केतू।सरितन्हि जनक बँधाए सेतू।।
बीच बीच बर बास बनाए।सुरपुर सरिस संपदा छाए।।
असन सयन बर बसन सुहाए।पावहिं सब निज निज मन भाए।।
नित नूतन सुख लखि अनुकूले।सकल बरातिन्ह मंदिर भूले।।
maṁgala saguna sugama saba tākeṁ |saguna brahma suṁdara suta jākeṁ ||
rāma sarisa baru dulahini sītā |samadhī dasarathu janaku punītā ||
suni asa byāhu saguna saba nāce |aba kīnhe biraṁci hama sā̃ce ||
ehi bidhi kīnha barāta payānā |haya gaya gājahiṁ hane nisānā ||
āvata jāni bhānukula ketū |saritanhi janaka bãdhāe setū ||
bīca bīca bara bāsa banāe |surapura sarisa saṁpadā chāe ||
asana sayana bara basana suhāe |pāvahiṁ saba nija nija mana bhāe ||
nita nūtana sukha lakhi anukūle |sakala barātinha maṁdira bhūle ||
Jiska sundar beta khud bhagwan hai, uske saare achhe shagun aaram se aa jaate hain. Dulha Ram hai aur dulhan Sita hai. Rishte ke dono baap, Dasharath aur Janak, paavan hain. Aisi shaadi sun kar sab shagun naach uthe, aur bole, ab to Brahma ne humein sacha kar diya. Is tarah baaraat nikli. Ghode aur haathi awaaz kar rahe the, dhol baj rahe the. Surya vansh ka jhanda aa raha hai, ye jaan kar Janak ne nadiyon par pul banwa diye. Raaste mein beech beech mein acche rukne ke jagah banwa diye. Wahan itni daulat laga di ki devtaon ki shehar jaisa lage. Khana, bistar aur acche kapde, sab sundar tha. Har kisi ko wahi mila jo uske dil ko pasand aaya. Roz naya sukh dekh kar, sab kuch unke liye achha tha, baaraat wale apne ghar bhool gaye.
Doha 304
आवत जानि बरात बर सुनि गहगहे निसान।सजि गज रथ पदचर तुरग लेन चले अगवान।।304।।
āvata jāni barāta bara suni gahagahe nisāna |saji gaja ratha padacara turaga lena cale agavāna ||304||
Logon ko pata chala ki baraat aa rahi hai. Dhol baj rahe hain, aawaz aa rahi hai. Swagat karne wale log nikal pade. Unke paas haathi, rath, paidal sipahi aur ghode the, sab taiyaar karke chale gaye.
Chaupai 305.1-4
कनक कलस भरि कोपर थारा।भाजन ललित अनेक प्रकारा।।
भरे सुधासम सब पकवाने।नाना भाँति न जाहिं बखाने।।
फल अनेक बर बस्तु सुहाईं।हरषि भेंट हित भूप पठाईं।।
भूषन बसन महामनि नाना।खग मृग हय गय बहुबिधि जाना।।
मंगल सगुन सुगंध सुहाए।बहुत भाँति महिपाल पठाए।।
दधि चिउरा उपहार अपारा।भरि भरि काँवरि चले कहारा।।
अगवानन्ह जब दीखि बराता।उर आनंदु पुलक भर गाता।।
देखि बनाव सहित अगवाना।मुदित बरातिन्ह हने निसाना।।
kanaka kalasa bhari kopara thārā |bhājana lalita aneka prakārā ||
bhare sudhāsama saba pakavāne |nānā bhā̃ti na jāhiṁ bakhāne ||
phala aneka bara bastu suhāīṁ |haraṣi bheṁṭa hita bhūpa paṭhāīṁ ||
bhūṣana basana mahāmani nānā |khaga mṛga haya gaya bahubidhi jānā ||
maṁgala saguna sugaṁdha suhāe |bahuta bhā̃ti mahipāla paṭhāe ||
dadhi ciurā upahāra apārā |bhari bhari kā̃vari cale kahārā ||
agavānanha jaba dīkhi barātā |ura ānaṁdu pulaka bhara gātā ||
dekhi banāva sahita agavānā |mudita barātinha hane nisānā ||
Sone ke kalash bhare hue the, saath me thaali, plate aur bahut saare sundar bartan the. Unme meethi cheezein bhari thi, jaise amrit ho, itni tarah ki bata nahi ja sakti. Raja ne khushi se bahut saare fal aur sundar cheezein welcome gift bheji. Sone ka gahna, kapde, bahut keemeet ke jewels, pakshi, hiran, ghode, haathi aur tarah tarah ke sawaari ke saamaan bheje. Raja ne mangal wali cheezein, shubh nishaniyan aur acchi khushboo wali cheezein bahut bheji. Dahi aur chivda ka uphaar laakhon me tha, kahaar bhari bhari kawar utha ke nikal pade. Jis waqt welcome walo ne baaraat ko dekha, unke dil me khushi aayi aur shareer me khushi se rongte khade ho gaye. Baarati logon ne welcome walo ko unke jamkar arrangement ke saath dekha to khush ho ke dhol baja diye.
Doha 305
हरषि परसपर मिलन हित कछुक चले बगमेल।जनु आनंद समुद्र दुइ मिलत बिहाइ सुबेल।।305।।
haraṣi parasapara milana hita kachuka cale bagamela |janu ānaṁda samudra dui milata bihāi subela ||305||
Sab bahut khush the aur ek doosre se milne ke liye saath chal pade, kuch log daud ke aage nikal gaye. Aisa lag raha tha jaise do khushi ke samundar apne kinaare chhod ke ek doosre mein beh mil rahe hain.
Chaupai 306.1-4
बरषि सुमन सुर सुंदरि गावहिं।मुदित देव दुंदुभीं बजावहिं।।
बस्तु सकल राखीं नृप आगें।बिनय कीन्ह तिन्ह अति अनुरागें।।
प्रेम समेत रायँ सबु लीन्हा।भै बकसीस जाचकन्हि दीन्हा।।
करि पूजा मान्यता बड़ाई।जनवासे कहुँ चले लवाई।।
बसन बिचित्र पाँवड़े परहीं।देखि धनहु धन मदु परिहरहीं।।
अति सुंदर दीन्हेउ जनवासा।जहँ सब कहुँ सब भाँति सुपासा।।
जानी सियँ बरात पुर आई।कछु निज महिमा प्रगटि जनाई।।
हृदयँ सुमिरि सब सिद्धि बोलाई।भूप पहुनई करन पठाई।।
baraṣi sumana sura suṁdari gāvahiṁ |mudita deva duṁdubhīṁ bajāvahiṁ ||
bastu sakala rākhīṁ nṛpa āgeṁ |binaya kīnha tinha ati anurāgeṁ ||
prema sameta rāyã sabu līnhā |bhai bakasīsa jācakanhi dīnhā ||
kari pūjā mānyatā baṛāī |janavāse kahũ cale lavāī ||
basana bicitra pā̃vaṛe parahīṁ |dekhi dhanahu dhana madu pariharahīṁ ||
ati suṁdara dīnheu janavāsā |jahã saba kahũ saba bhā̃ti supāsā ||
jānī siyã barāta pura āī |kachu nija mahimā pragaṭi janāī ||
hṛdayã sumiri saba siddhi bolāī |bhūpa pahunaī karana paṭhāī ||
Upar se phool barsa rahe the. Swarg ki sundar auratein gaana ga rahi thi. Aur devta khushi se dhol baja rahe the. Unhone saare gifts raja ke saamne rakh diye. Aur bahut prem se vinamarta se bheekh maangi. Raja ne sab kuch pyaar se le liya. Phir woh sab kuch mangne walon ko daan mein de diya. Unki puja ki, izzat di, tareef ki. Phir usko baraat ke rukne ki jagah par le gaye. Raste mein khoobsurat kapde bichhaaye the. Woh dekh kar dhan ke devta bhi apne dhan pe garv chhod diye. Unko ek bahut hi sundar jagah di. Jahan sabko har tarah ki sukh suvidha mili. Sita ko pata chala ki baraat sheher mein aa gayi hai. Usne thoda sa apna mahatva dikha diya. Apne dil mein saare Siddhi ko yaad kiya. Unko bulaya, aur raja ki mehmaan nawazi karne ke liye bheja.
Doha 306
सिधि सब सिय आयसु अकनि गईं जहाँ जनवास।लिएँ संपदा सकल सुख सुरपुर भोग बिलास।।306।।
sidhi saba siya āyasu akani gaīṁ jahā̃ janavāsa |liẽ saṁpadā sakala sukha surapura bhoga bilāsa ||306||
Sita ne jo hukum diya, uski baat sunkar saare Siddhi wahan chale gaye jahan baraat wale the. Saath mein dhan-daulat, har tarah ka sukh aur swarg ki saari aish ki cheezein le gaye.
Chaupai 307.1-4
निज निज बास बिलोकि बराती।सुर सुख सकल सुलभ सब भाँती।।
बिभव भेद कछु कोउ न जाना।सकल जनक कर करहिं बखाना।।
सिय महिमा रघुनायक जानी।हरषे हृदयँ हेतु पहिचानी।।
पितु आगमनु सुनत दोउ भाई।हृदयँ न अति आनंदु अमाई।।
सकुचन्ह कहि न सकत गुरु पाहीं।पितु दरसन लालचु मन माहीं।।
बिस्वामित्र बिनय बड़ि देखी।उपजा उर संतोषु बिसेषी।।
हरषि बंधु दोउ हृदयँ लगाए।पुलक अंग अंबक जल छाए।।
चले जहाँ दसरथु जनवासे।मनहुँ सरोबर तकेउ पिआसे।।
nija nija bāsa biloki barātī |sura sukha sakala sulabha saba bhā̃tī ||
bibhava bheda kachu kou na jānā |sakala janaka kara karahiṁ bakhānā ||
siya mahimā raghunāyaka jānī |haraṣe hṛdayã hetu pahicānī ||
pitu āgamanu sunata dou bhāī |hṛdayã na ati ānaṁdu amāī ||
sakucanha kahi na sakata guru pāhīṁ |pitu darasana lālacu mana māhīṁ ||
bisvāmitra binaya baṛi dekhī |upajā ura saṁtoṣu biseṣī ||
haraṣi baṁdhu dou hṛdayã lagāe |pulaka aṁga aṁbaka jala chāe ||
cale jahā̃ dasarathu janavāse |manahũ sarobara takeu piāse ||
Baraati jab apni apni jagah dekhi, wahan har tarah se devtaon wala sukh aasaani se mil raha tha. Is shaan ka raaz kisi ko nahi pata tha. Sab Janak ki taarif kar rahe the. Ram ko pata chal gaya ki ye Sita ki wajah se hai. Wo wajah samajh kar dil me khush hua. Jab dono bhaiyon ne suna ki pita aa rahe hain, unke dil me itni khushi nahi samaayi. Sharm ki wajah se wo apne guru se keh nahi paaye, par man me pita ko dekhne ki chahat thi. Vishwamitra ne unki badi vinamrata dekhi, to dil me khaas santosh paida hua. Khush hokar usne dono bhaiyon ko dil se laga liya, uske badan me khushi daudi aur aankhon me aansoo aa gaye. Wahin chale gaye jahan Dasharath the, jaise pyaase log talab dekh lein.
Doha 307
भूप बिलोके जबहिं मुनि आवत सुतन्ह समेत।उठे हरषि सुखसिंधु महुँ चले थाह सी लेत।।307।।
bhūpa biloke jabahiṁ muni āvata sutanha sameta |uṭhe haraṣi sukhasiṁdhu mahũ cale thāha sī leta ||307||
Jab raja ne dekha ki rishi apne beton ke saath aa raha hai, toh khushi se uthe aur aage chale gaye, jaise koi khushi ke samandar mein utar ke uski gehrai napne lage.
Chaupai 308.1-4
मुनिहि दंडवत कीन्ह महीसा।बार बार पद रज धरि सीसा।।
कौसिक राउ लिये उर लाई।कहि असीस पूछी कुसलाई।।
पुनि दंडवत करत दोउ भाई।देखि नृपति उर सुखु न समाई।।
सुत हियँ लाइ दुसह दुख मेटे।मृतक सरीर प्रान जनु भेंटे।।
पुनि बसिष्ठ पद सिर तिन्ह नाए।प्रेम मुदित मुनिबर उर लाए।।
बिप्र बृंद बंदे दुहुँ भाईं।मन भावती असीसें पाईं।।
भरत सहानुज कीन्ह प्रनामा।लिए उठाइ लाइ उर रामा।।
हरषे लखन देखि दोउ भ्राता।मिले प्रेम परिपूरित गाता।।
munihi daṁḍavata kīnha mahīsā |bāra bāra pada raja dhari sīsā ||
kausika rāu liye ura lāī |kahi asīsa pūchī kusalāī ||
puni daṁḍavata karata dou bhāī |dekhi nṛpati ura sukhu na samāī ||
suta hiyã lāi dusaha dukha meṭe |mṛtaka sarīra prāna janu bheṁṭe ||
puni basiṣṭha pada sira tinha nāe |prema mudita munibara ura lāe ||
bipra bṛṁda baṁde duhũ bhāīṁ |mana bhāvatī asīseṁ pāīṁ ||
bharata sahānuja kīnha pranāmā |lie uṭhāi lāi ura rāmā ||
haraṣe lakhana dekhi dou bhrātā |mile prema paripūrita gātā ||
Raja ne rishi ke aage poora jhuk kar pranaam kiya, baar baar unke pair ki dhool sir pe lagai. Kaushika ne raja ko gale lagaya, unko ashirwad diya, aur poocha ki sab kaisa hai. Phir dono bhai ne bhi poora jhuk kar pranaam kiya, aur unko dekh kar raja ke dil ki khushi ka thikana nahi raha. Apne beto ko dil se lagakar unka jhelna mushkil dukh mita diya, jaise kisi mare hue shareer ko wapas jaan aa jaye. Phir un dono ne Vasishtha ke pair me sir jhukaya, aur bade rishi khushi aur pyar se unko dil se lagaye. Dono bhai ne brahmano ke jhunde ko pranaam kiya, aur jo ashirwad mile unse dil khush ho gaya. Bharat apne chote bhai ke saath unko pranaam karke jhuke, aur Ram ne unko uthakar dil se lagaya. Lakshman dono bhai ko dekh kar bahut khush hua, aur unhone pyar bhar kar usko gale lagaya, pura badan pyar se bhara hua tha.
Doha 308
पुरजन परिजन जातिजन जाचक मंत्री मीत।मिले जथाबिधि सबहि प्रभु परम कृपाल बिनीत।।308।।
purajana parijana jātijana jācaka maṁtrī mīta |mile jathābidhi sabahi prabhu parama kṛpāla binīta ||308||
Shehar ke log, ghar ke naukar, rishtedaar, maangne wale, mantri aur dost, sab mil rahe the. Prabhu sabse mila, har ek ke saath jaisa sahi tha, waise hi. Wo bahut dayalu the aur bilkul narami se pesh aaye.
Chaupai 309.1-4
रामहि देखि बरात जुड़ानी।प्रीति कि रीति न जाति बखानी।।
नृप समीप सोहहिं सुत चारी।जनु धन धरमादिक तनुधारी।।
सुतन्ह समेत दसरथहि देखी।मुदित नगर नर नारि बिसेषी।।
सुमन बरिसि सुर हनहिं निसाना।नाकनटीं नाचहिं करि गाना।।
सतानंद अरु बिप्र सचिव गन।मागध सूत बिदुष बंदीजन।।
सहित बरात राउ सनमाना।आयसु मागि फिरे अगवाना।।
प्रथम बरात लगन तें आई।तातें पुर प्रमोदु अधिकाई।।
ब्रह्मानंदु लोग सब लहहीं।बढ़हुँ दिवस निसि बिधि सन कहहीं।।
rāmahi dekhi barāta juṛānī |prīti ki rīti na jāti bakhānī ||
nṛpa samīpa sohahiṁ suta cārī |janu dhana dharamādika tanudhārī ||
sutanha sameta dasarathahi dekhī |mudita nagara nara nāri biseṣī ||
sumana barisi sura hanahiṁ nisānā |nākanaṭīṁ nācahiṁ kari gānā ||
satānaṁda aru bipra saciva gana |māgadha sūta biduṣa baṁdījana ||
sahita barāta rāu sanamānā |āyasu māgi phire agavānā ||
prathama barāta lagana teṁ āī |tāteṁ pura pramodu adhikāī ||
brahmānaṁdu loga saba lahahīṁ |baṛhahũ divasa nisi bidhi sana kahahīṁ ||
Ram ko dekh kar baaraat ke log sukoon mein aa gaye. Unki pyaar ki feeling ko alfaaz mein nahi bataaya ja sakta. Raja ke paas chaaron bete chamak rahe the, jaise paisa, dharam aur baaki sab cheezein insaan roop le kar khade ho. Dasharath ko apne beton ke saath dekh kar sheher ke aadmi aur auraton ko bahut zyada khushi hui. Bhagwan ne phool barsaaye, dhol baaje, aur upar ke naachne wale naach ke gaane lage. Shatananda, brahman, mantri, gaane wale kavi, sooch dene wale, padhe likhe log aur bhajan gaane wale sab aaye. Raja ne un sab ke saath baaraat ki izzat ki, aur swagat ke liye aaye logon ne aashirwaad maang kar wapas ja liya. Baaraat shaadi ke waqt se pehle hi aa gayi, isliye sheher mein khuli khushi aur badh gayi. Sab log us khushi mein doobe jo Brahma jaisi thi, aur unhone Creator se dua ki ki din aur raat lambi ho jaaye.
Doha 309
रामु सीय सोभा अवधि सुकृत अवधि दोउ राज।जहँ जहँ पुरजन कहहिं अस मिलि नर नारि समाज।।309।।
rāmu sīya sobhā avadhi sukṛta avadhi dou rāja |jahã jahã purajana kahahiṁ asa mili nara nāri samāja ||309||
Ram aur Sita sundarta ki hadd the. Aur dono raja punya ki hadd the. Jahan jahan sheher ke log ikatthe hote, aurat aur mard sab milkar yahi baat kehte.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में बरात-आगमन/मंगल-सगुन वर्णन का पाठ ‘मंगल-प्रवेश’ कराता है—गृह/यात्रा/विवाहादि शुभ-कर्मों में विघ्न-शमन, चित्त-प्रसन्नता, और ‘राम-दर्शन-लालसा’ (भक्ति-उत्कंठा) की वृद्धि। विशेषतः दोहा 300 (‘कबहिं देखिबे नयन भरि…’) का भाव-स्मरण दर्शन-प्रेम को स्थिर करता है।
लोक-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम) या ‘सियाराममय सब जग जानी’ जैसे नाम-स्मरण-सम्पुट जोड़े जाते हैं; कथा-गायन में ‘जय सियाराम’ ध्रुवक (refrain) भी प्रचलित है। (यह क्षेत्र/सम्प्रदाय के अनुसार बदलता है।)
Ask anything about Prakarana 31 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
