Bala KandaPrakarana 3020 Verses

Prakarana 30

Sopāna-1: ‘Ārambha-śuddhi’—the first stair where the heart is softened by śravaṇa (hearing) and maṅgal (auspicious joy). In Bālakāṇḍa, devotion is born as rasa: wonder, tenderness, and dharma-affirming delight. The present unit (Doha 290–299 region) is a threshold-moment: the household-city (Ayodhyā) becomes a liturgical body preparing for the divine marriage, turning social celebration into a sacrament of bhakti.

ബാലകാണ്ഡം ‘മാനസ’ത്തെ ഒരു സോപാനമായി സ്ഥാപിക്കുന്നത് മഹാകാവ്യത്തിലെ കാരണബന്ധത്തെ ഭക്തി-കാരണബന്ധമായി പരിവർത്തനം ചെയ്തുകൊണ്ടാണ്: പ്രേമം പാകപ്പെടുന്നതിനാലാണ് സംഭവങ്ങൾ സംഭവിക്കുന്നത്. ഈ ഭാഗത്തിൽ മുഖ്യരസം ഹർഷം (ആനന്ദം) ആണെങ്കിലും അതിൽ വാത്സല്യവും സഖ്യവും ചേർന്ന് നെയ്തിരിക്കുന്നു—ദശരഥന്റെ കണ്ണുനീർ, സഹോദരന്മാരുടെ ഉല്ലാസം, നഗരത്തിന്റെ കൂട്ടായ അലങ്കാരോത്സവം. ഇതു വെറും ‘സീതാ-സ്വയംവര വാർത്ത’ മാത്രമല്ല; അയോധ്യയുടെ പൗരജീവിതം യജ്ഞസന്നാഹംപോലെ ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെടുന്ന ഒരു പവിത്രീകരണമാണ്. തുളസീദാസന്റെ ദർശനം മൗനമായി രാമലക്ഷ്മണരെ ‘ബിസ്വ-ബിഭൂഷണ’—ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ അലങ്കാരങ്ങൾ—എന്ന നിലയിൽ ചട്ടക്കൂടിലാക്കുന്നു; അതിനാൽ മനുഷ്യോത്സവം ദൈവത്തെ തിരിച്ചറിയുന്ന ആഘോഷമാകുന്നു. ഛന്ദസ്സിന്റെ മാറിമാറുന്ന ഗതി (ചൗപായി പ്രവാഹം, ദോഹയുടെ ആങ്കർ) ആത്മാരോഹണത്തെ അനുകരിക്കുന്നു: വികാരം തരംഗങ്ങളായി ഉയരും; പിന്നെ സൂക്തസദൃശ ദ്വിപദികൾ അതിനെ സ്ഥിരപ്പെടുത്തും. അതിനാൽ ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ സ്ഥാനമൂല്യം അടിസ്ഥാനപരമാണ്: മോക്ഷം ആരംഭിക്കുന്നത് സമൂഹശ്രവണം, സ്നേഹപൂർവമായ ചോദ്യംചെയ്യൽ, കർത്താവിന്റെ ലീലക്കായി ധാർമ്മിക സന്നദ്ധത—ഇവയിലൂടെയാണെന്ന് ഇത് പഠിപ്പിക്കുന്നു.

In this prakarana

People

  • DasharathaDaśaratha
  • Bharata
  • RamaRāma
  • LakshmanaLakṣmaṇa
  • VasishthaVasiṣṭha
  • KaushalyaKauśalyā
  • via letter)
  • messengers
  • citizens
Spoken translationRamcharitmanas Bala Kanda, Prakarana 30

Verses

ചൗപായി 290.1-4

पहुँचे दूत राम पुर पावन।हरषे नगर बिलोकि सुहावन।।

भूप द्वार तिन्ह खबरि जनाई।दसरथ नृप सुनि लिए बोलाई।।

करि प्रनामु तिन्ह पाती दीन्ही।मुदित महीप आपु उठि लीन्ही।।

बारि बिलोचन बाचत पाँती।पुलक गात आई भरि छाती।।

रामु लखनु उर कर बर चीठी।रहि गए कहत न खाटी मीठी।।

पुनि धरि धीर पत्रिका बाँची।हरषी सभा बात सुनि साँची।।

खेलत रहे तहाँ सुधि पाई।आए भरतु सहित हित भाई।।

पूछत अति सनेहँ सकुचाई।तात कहाँ तें पाती आई।।

pahũce dūta rāma pura pāvana |haraṣe nagara biloki suhāvana ||

bhūpa dvāra tinha khabari janāī |dasaratha nṛpa suni lie bolāī ||

kari pranāmu tinha pātī dīnhī |mudita mahīpa āpu uṭhi līnhī ||

bāri bilocana bācata pā̃tī |pulaka gāta āī bhari chātī ||

rāmu lakhanu ura kara bara cīṭhī |rahi gae kahata na khāṭī mīṭhī ||

puni dhari dhīra patrikā bā̃cī |haraṣī sabhā bāta suni sā̃cī ||

khelata rahe tahā̃ sudhi pāī |āe bharatu sahita hita bhāī ||

pūchata ati sanehã sakucāī |tāta kahā̃ teṁ pātī āī ||

ദൂതന്മാർ രാമന്റെ പുണ്യ നഗരത്തിൽ എത്തി, അതിന്റെ സൗന്ദര്യം കണ്ട് ആനന്ദിച്ചു. രാജാവിന്റെ കവാടത്തിൽ അവർ തങ്ങളുടെ വരവ് അറിയിച്ചു, ദശരഥ രാജാവ് കേട്ട് അവരെ വിളിച്ചുകൊണ്ടുവരാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു. അവർ തൊഴുത് കത്ത് നൽകി, രാജാവ് ആനന്ദത്തോടെ എഴുന്നേറ്റ് അത് സ്വയം സ്വീകരിച്ചു. വരികൾ വായിക്കുമ്പോൾ അദ്ദേഹത്തിന്റെ കണ്ണുകൾ കണ്ണീരിൽ നിറഞ്ഞു, ശരീരം പുളകിതമായി, നെഞ്ച് വികാരം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. രാമനും ലക്ഷ്മണനും ഹൃദയത്തിലും വിലപിടിപ്പുള്ള കത്ത് കൈയിലുമായി, കയ്മുഷ്ടിയോ മധുരമോ ഒന്നും പറയാൻ കഴിയാതെ നിന്നു. പിന്നീട് ധൈര്യം സംഭരിച്ച് കത്ത് ഉറക്കെ വായിച്ചു, സത്യമായ വാർത്ത കേട്ട് സഭ ആനന്ദിച്ചു. ഭരതൻ മറ്റൊരിടത്ത് കളിക്കുകയായിരുന്നു, വാർത്ത അറിഞ്ഞ് തന്റെ പ്രിയ സഹോദരനോടൊപ്പം അവിടേക്ക് വന്നു. ആഴമായ സ്നേഹവും ലജ്ജയും കൊണ്ട്, "പിതാവേ, ഈ കത്ത് എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്?" എന്ന് ചോദിച്ചു.

ദോഹ 290

कुसल प्रानप्रिय बंधु दोउ अहहिं कहहु केहिं देस।सुनि सनेह साने बचन बाची बहुरि नरेस।।⁠290।।

kusala prānapriya baṁdhu dou ahahiṁ kahahu kehiṁ desa |suni saneha sāne bacana bācī bahuri naresa ||⁠290||

എന്റെ പ്രാണനെപ്പോല പ്രിയപ്പെട്ട രണ്ട് സഹോദരന്മാരും സുഖമായിരിക്കുന്നോ? അവർ ഏത് നാട്ടിലാണെന്ന് പറയുക എന്ന് ഭരതൻ ചോദിച്ചു. സ്നേഹം നിറഞ്ഞ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട്, രാജാവ് വീണ്ടും കത്ത് വായിച്ചു.

ചൗപായി 291.1-4

सुनि पाती पुलके दोउ भ्राता।अधिक सनेहु समात न गाता।।

प्रीति पुनीत भरत कै देखी।सकल सभाँ सुखु लहेउ बिसेषी।।

तब नृप दूत निकट बैठारे।मधुर मनोहर बचन उचारे।।

भैया कहहु कुसल दोउ बारे।तुम्ह नीकें निज नयन निहारे।।

स्यामल गौर धरें धनु भाथा।बय किसोर कौसिक मुनि साथा।।

पहिचानहु तुम्ह कहहु सुभाऊ।प्रेम बिबस पुनि पुनि कह राऊ।।

जा दिन तें मुनि गए लवाई।तब तें आजु साँचि सुधि पाई।।

कहहु बिदेह कवन बिधि जाने।सुनि प्रिय बचन दूत मुसकाने।।

suni pātī pulake dou bhrātā |adhika sanehu samāta na gātā ||

prīti punīta bharata kai dekhī |sakala sabhā̃ sukhu laheu biseṣī ||

taba nṛpa dūta nikaṭa baiṭhāre |madhura manohara bacana ucāre ||

bhaiyā kahahu kusala dou bāre |tumha nīkeṁ nija nayana nihāre ||

syāmala gaura dhareṁ dhanu bhāthā |baya kisora kausika muni sāthā ||

pahicānahu tumha kahahu subhāū |prema bibasa puni puni kaha rāū ||

jā dina teṁ muni gae lavāī |taba teṁ āju sā̃ci sudhi pāī ||

kahahu bideha kavana bidhi jāne |suni priya bacana dūta musakāne ||

കത്ത് കേട്ട് രണ്ട് സഹോദരന്മാരും ആനന്ദത്താൽ പുളകിതരായി; അവരുടെ അധിക സ്നേഹം ശരീരത്തിൽ ഒതുങ്ങിയില്ല. ഭരതന്റെ പവിത്രമായ സ്നേഹം കണ്ട്, സഭാസദസ്യർ എല്ലാവരും വിശേഷ സന്തോഷം അനുഭവിച്ചു. പിന്നെ രാജാവ് ദൂതന്മാരെ തന്റെ സമീപത്തിരുത്തി, മധുരമനോഹരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. "സഹോദരന്മാരേ, രണ്ട് ബാലന്മാരും സുഖമായിരിക്കുന്നോ പറയൂ; നിങ്ങൾ നിങ്ങളുടെ കണ്ണുകൊണ്ട് അവരെ വ്യക്തമായി കണ്ടോ?" "ഒരാൾ കറുത്തവനും മറ്റേയാൾ വെളുത്തവനും, വില്ലും അമ്പറയും ധരിച്ചവരും, ബാല്യയൗവനത്തിലുള്ളവരും, കൗശിക മുനി അവരോടൊപ്പമുള്ളവരുമാണ്." "നിങ്ങൾ അവരെ അറിയുന്നു; അവരുടെ സ്വഭാവം പറയൂ." സ്നേഹത്താൽ ആവിഷ്ടനായി രാജാവ് വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിച്ചു. "മുനി അവരെ കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയ ദിവസം മുതൽ, ഇന്നല്ലേ ഞാൻ അവരുടെ സത്യവാർത്ത ലഭിച്ചത്. വിദേഹ രാജാവ് എങ്ങനെ അവരെ അറിഞ്ഞു പറയൂ." പ്രിയമായ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദൂതന്മാർ പുഞ്ചിരിച്ചു.

ദോഹ 291

सुनहु महीपति मुकुट मनि तुम्ह सम धन्य न कोउ।रामु लखनु जिन्ह के तनय बिस्व बिभूषन दोउ।।⁠291।।

sunahu mahīpati mukuṭa mani tumha sama dhanya na kou |rāmu lakhanu jinha ke tanaya bisva bibhūṣana dou ||⁠291||

കേൾക്കുക, രാജാക്കന്മാരുടെ കിരീട മണിയേ, നിന്നെപ്പോലെ ഭാഗ്യവാനായ മറ്റൊരാളില്ല. രാമനും ലക്ഷ്മണനും നിന്റെ പുത്രന്മാർ, ആ ഇരുവരും ലോകത്തിന് അലങ്കാരം.

ചൗപായി 292.1-4

पूछन जोगु न तनय तुम्हारे।पुरुषसिंघ तिहु पुर उजिआरे।।

जिन्ह के जस प्रताप कें आगे।ससि मलीन रबि सीतल लागे।।

तिन्ह कहँ कहिअ नाथ किमि चीन्हे।देखिअ रबि कि दीप कर लीन्हे।।

सीय स्वयंबर भूप अनेका।समिटे सुभट एक तें एका।।

संभु सरासनु काहुँ न टारा।हारे सकल बीर बरिआरा।।

तीनि लोक महँ जे भटमानी।सभ कै सकति संभु धनु भानी।।

सकइ उठाइ सरासुर मेरू।सोउ हियँ हारि गयउ करि फेरू।।

जेहि कौतुक सिवसैलु उठावा।सोउ तेहि सभाँ पराभउ पावा।।

pūchana jogu na tanaya tumhāre |puruṣasiṁgha tihu pura ujiāre ||

jinha ke jasa pratāpa keṁ āge |sasi malīna rabi sītala lāge ||

tinha kahã kahia nātha kimi cīnhe |dekhia rabi ki dīpa kara līnhe ||

sīya svayaṁbara bhūpa anekā |samiṭe subhaṭa eka teṁ ekā ||

saṁbhu sarāsanu kāhũ na ṭārā |hāre sakala bīra bariārā ||

tīni loka mahã je bhaṭamānī |sabha kai sakati saṁbhu dhanu bhānī ||

sakai uṭhāi sarāsura merū |sou hiyã hāri gayau kari pherū ||

jehi kautuka sivasailu uṭhāvā |sou tehi sabhā̃ parābhau pāvā ||

നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരെ ചോദ്യം ചെയ്യാൻ യോഗ്യരല്ല; അവർ മൂന്ന് ലോകങ്ങളെയും പ്രകാശിപ്പിക്കുന്ന മനുഷ്യരിൽ സിംഹങ്ങൾ. അവരുടെ കീർത്തിയുടെയും പ്രതാപത്തിന്റെയും മുന്നിൽ, ചന്ദ്രൻ മങ്ങിയും സൂര്യൻ തണുത്തും തോന്നുന്നു. അവരെക്കുറിച്ച്, സ്വാമി, തിരിച്ചറിഞ്ഞു എന്ന് എങ്ങനെ പറയാൻ? സൂര്യനെ കാണാൻ ആരെങ്കിലും കൈയിൽ വിളക്കേന്തുന്നുണ്ടോ? സീതയുടെ സ്വയംവരത്തിൽ അനേകം രാജാക്കന്മാർ ഒത്തുകൂടി, ഓരോ വീരനും മറ്റൊരാളെക്കാൾ ശക്തനായിരുന്നു. ശംഭുവിന്റെ വില്ല് ആരും അനക്കിയില്ല; എല്ലാ മഹാവീരന്മാരും തോറ്റു. മൂന്ന് ലോകങ്ങളിൽ തങ്ങളുടെ പരാക്രമത്തെ അഭിമാനിച്ച എല്ലാവരുടെയും ശക്തിയെ ശംഭുവിന്റെ വില്ല് തകർത്തു. മേരു പർവ്വതം ഉയർത്താൻ കഴിയുന്ന ബാണാസുരനും, തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ തോൽപ്പിനെ സമ്മതിച്ചു തിരിഞ്ഞുപോയി. കളിയായി ശിവന്റെ കൈലാസ പർവ്വതം ഉയർത്തിയവനും, ആ സഭയിൽത്തന്നെ അപമാനം ഏറ്റുവാങ്ങി.

ദോഹ 292

तहाँ राम रघुबंस मनि सुनिअ महा महिपाल।भंजेउ चाप प्रयास बिनु जिमि गज पंकज नाल।।⁠292।।

tahā̃ rāma raghubaṁsa mani sunia mahā mahipāla |bhaṁjeu cāpa prayāsa binu jimi gaja paṁkaja nāla ||⁠292||

അവിടെ, മഹാരാജാവേ, കേൾക്കുക: രഘു വംശത്തിന്റെ മണിയായ രാമൻ, ആന താമരയുടെ തണ്ട് പൊട്ടിക്കുന്നതുപോലെ, പ്രയത്നമില്ലാതെ വില്ല് ഒടിച്ചു.

ചൗപായി 293.1-4

सुनि सरोष भृगुनायकु आए।बहुत भाँति तिन्ह आँखि देखाए।।

देखि राम बलु निज धनु दीन्हा।करि बहु बिनय गवनु बन कीन्हा।।

राजन रामु अतुलबल जैसें।तेज निधान लखनु पुनि तैसें।।

कंपहि भूप बिलोकत जाकें।जिमि गज हरि किसोर के ताकें।।

देव देखि तव बालक दोऊ।अब न आँखि तर आवत कोऊ।।

दूत बचन रचना प्रिय लागी।प्रेम प्रताप बीर रस पागी।।

सभा समेत राउ अनुरागे।दूतन्ह देन निछावरि लागे।।

कहि अनीति ते मूदहिं काना।धरमु बिचारि सबहिं सुख माना।।

suni saroṣa bhṛgunāyaku āe |bahuta bhā̃ti tinha ā̃khi dekhāe ||

dekhi rāma balu nija dhanu dīnhā |kari bahu binaya gavanu bana kīnhā ||

rājana rāmu atulabala jaiseṁ |teja nidhāna lakhanu puni taiseṁ ||

kaṁpahi bhūpa bilokata jākeṁ |jimi gaja hari kisora ke tākeṁ ||

deva dekhi tava bālaka doū |aba na ā̃khi tara āvata koū ||

dūta bacana racanā priya lāgī |prema pratāpa bīra rasa pāgī ||

sabhā sameta rāu anurāge |dūtanha dena nichāvari lāge ||

kahi anīti te mūdahiṁ kānā |dharamu bicāri sabahiṁ sukha mānā ||

വാർത്ത കേട്ട് ഭൃഗു വംശ നായകൻ കോപത്തോടെ വന്നു; പലവിധത്തിൽ തന്റെ കണ്ണുകൾക്ക് ഉഗ്രമായി കാണിച്ചു. രാമന്റെ ബലം കണ്ട് തന്റെ വില്ല് അവന് നൽകി; പല അപേക്ഷകൾ ചെയ്ത് കാട്ടിലേക്ക് പോയി. രാജാവേ, രാമൻ അതുലമായ ബലമുള്ളവൻ; ലക്ഷ്മണനും അപ്രകാരം, തേജസ്സിന്റെ നിധി. അവനെ കാണുമ്പോൾ രാജാക്കന്മാർ വിറയ്ക്കുന്നു, സിംഹശാവിന്റെ നോട്ടത്തിൽ ആന വിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ. ദേവാ, നിന്റെ രണ്ട് ബാലന്മാരെ കണ്ട ശേഷം, ഇപ്പോൾ മറ്റാരും നമ്മുടെ കണ്ണുകൾക്ക് കാണുന്നില്ല. ദൂതന്മാരുടെ വാക്കുകളുടെ രചന എല്ലാവർക്കും ഇഷ്ടമായി, സ്നേഹം, പ്രതാപം, വീരരസത്തിൽ മുഴുകി. രാജാവും സഭയും അനുരാഗത്താൽ നിറഞ്ഞു, ദൂതന്മാർക്ക് ഉദാരമായി നൽകാൻ തുടങ്ങി. അത് അനീതി എന്ന് പറഞ്ഞ് അവർ ചെവികൾ അടച്ചു; ധർമ്മം ആലോചിച്ച് എല്ലാവരും സന്തോഷിച്ചു.

ദോഹ 293

तब उठि भूप बसिष्ठ कहुँ दीन्हि पत्रिका जाइ।कथा सुनाई गुरहि सब सादर दूत बोलाइ।।⁠293।।

taba uṭhi bhūpa basiṣṭha kahũ dīnhi patrikā jāi |kathā sunāī gurahi saba sādara dūta bolāi ||⁠293||

അന്ന് രാജാവ് എഴുന്നേൽറ്റ് പോയി വസിഷ്ഠന് കത്ത് നൽകി; ദൂതുക്കളെ ബഹുമാനത്തോടെ വിളിച്ച്, മുഴുവൻ വിവരവും ഗുരുവിന് പറയിച്ചു.

ചൗപായി 294.1-4

सुनि बोले गुर अति सुखु पाई।पुन्य पुरुष कहुँ महि सुख छाई।।

जिमि सरिता सागर महुँ जाहीं।जद्यपि ताहि कामना नाहीं।।

तिमि सुख संपति बिनहिं बोलाएँ।धरमसील पहिं जाहिं सुभाएँ।।

तुम्ह गुर बिप्र धेनु सुर सेबी।तसि पुनीत कौसल्या देबी।।

सुकृती तुम्ह समान जग माहीं।भयउ न है कोउ होनेउ नाहीं।।

तुम्ह ते अधिक पुन्य बड़ काकें।राजन राम सरिस सुत जाकें।।

बीर बिनीत धरम ब्रत धारी।गुन सागर बर बालक चारी।।

तुम्ह कहुँ सर्ब काल कल्याना।सजहु बरात बजाइ निसाना।।

suni bole gura ati sukhu pāī |punya puruṣa kahũ mahi sukha chāī ||

jimi saritā sāgara mahũ jāhīṁ |jadyapi tāhi kāmanā nāhīṁ ||

timi sukha saṁpati binahiṁ bolāẽ |dharamasīla pahiṁ jāhiṁ subhāẽ ||

tumha gura bipra dhenu sura sebī |tasi punīta kausalyā debī ||

sukṛtī tumha samāna jaga māhīṁ |bhayau na hai kou honeu nāhīṁ ||

tumha te adhika punya baṛa kākeṁ |rājana rāma sarisa suta jākeṁ ||

bīra binīta dharama brata dhārī |guna sāgara bara bālaka cārī ||

tumha kahũ sarba kāla kalyānā |sajahu barāta bajāi nisānā ||

കത്ത് കേട്ട് ഗുരു വലിയ സന്തോഷത്തോടെ സംസാരിച്ചു: പുണ്യവാനായ മനുഷ്യന് ഭൂമി സുഖത്താൽ നിറയുന്നു. നദികൾ സമുദ്രത്തിലേക്ക് പോകുന്നതുപോലെ, സമുദ്രത്തിന് അവയോട് ആഗ്രഹമില്ലെങ്കിലും, അതുപോലെ സുഖവും സമ്പത്തും വിളിക്കപ്പെടാതെ ധർമ്മത്തിൽ അർപ്പണമുള്ളവന്റെ അടുത്തേക്ക് താനേ പോകുന്നു. നിങ്ങൾ ഗുരു, ബ്രാഹ്മണർ, പശു, ദേവന്മാരെ സേവിക്കുന്നു; കൗസല്യാ ദേവിയും അതുപോലെ പവിത്രയാണ്. ലോകത്ത് നിങ്ങളെപ്പോലെ പുണ്യവാന്മാർ ആരുമില്ല. ആയിരുന്നില്ല, ഇല്ല, ആകാനും പോകുന്നില്ല. രാമനെപ്പോലെ പുത്രനുള്ള നിങ്ങളുടെ പുണ്യത്തിന് മേലെ ആരുടേതാണ്, രാജാവേ, വീരന്മാരും, വിനയമുള്ളവരും, ധർമ്മ വ്രതങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുന്നവരും, ഗുണങ്ങളുടെ സമുദ്രങ്ങളുമായ നാല് ഉത്തമ പുത്രന്മാർ. നിങ്ങൾക്ക് എല്ലാ കാലത്തും കല്യാണമേ ഉള്ളൂ. വിവാഹ ഘോഷയാത്ര ഒരുക്കുക, മൃദംഗങ്ങൾ മുഴക്കുക.

ദോഹ 294

चलहु बेगि सुनि गुर बचन भलेहिं नाथ सिरु नाइ।भूपति गवने भवन तब दूतन्ह बासु देवाइ।।⁠294।।

calahu begi suni gura bacana bhalehiṁ nātha siru nāi |bhūpati gavane bhavana taba dūtanha bāsu devāi ||⁠294||

"വേഗം പുറപ്പെടുക" എന്ന ഗുരുവിന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, "നന്നായി, ഗുരോ" എന്ന് രാജാവ് പറഞ്ഞ് തല കുനിച്ചു. പിന്നെ ദൂതന്മാർക്ക് താമസിക്കാൻ സ്ഥലം ഏർപ്പാടാക്കി, രാജാവ് തന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് പോയി.

ചൗപായി 295.1-4

राजा सबु रनिवास बोलाई।जनक पत्रिका बाचि सुनाई।।

सुनि संदेसु सकल हरषानीं।अपर कथा सब भूप बखानीं।।

प्रेम प्रफुल्लित राजहिं रानी।मनहुँ सिखिनि सुनि बारिद बनी।।

मुदित असीस देहिं गुरु नारीं।अति आनंद मगन महतारीं।।

लेहिं परस्पर अति प्रिय पाती।हृदयँ लगाइ जुड़ावहिं छाती।।

राम लखन कै कीरति करनी।बारहिं बार भूपबर बरनी।।

मुनि प्रसादु कहि द्वार सिधाए।रानिन्ह तब महिदेव बोलाए।।

दिए दान आनंद समेता।चले बिप्रबर आसिष देता।।

rājā sabu ranivāsa bolāī |janaka patrikā bāci sunāī ||

suni saṁdesu sakala haraṣānīṁ |apara kathā saba bhūpa bakhānīṁ ||

prema praphullita rājahiṁ rānī |manahũ sikhini suni bārida banī ||

mudita asīsa dehiṁ guru nārīṁ |ati ānaṁda magana mahatārīṁ ||

lehiṁ paraspara ati priya pātī |hṛdayã lagāi juṛāvahiṁ chātī ||

rāma lakhana kai kīrati karanī |bārahiṁ bāra bhūpabara baranī ||

muni prasādu kahi dvāra sidhāe |rāninha taba mahideva bolāe ||

die dāna ānaṁda sametā |cale biprabara āsiṣa detā ||

രാജാവ് കൊട്ടാരത്തിലെ എല്ലാ സ്ത്രീകളെയും വിളിച്ചുകൂട്ടി, ജനകന്റെ കത്ത് അവർക്ക് വായിച്ചു കേൾപ്പിച്ചു. സന്ദേശം കേട്ട് എല്ലാവരും സന്തോഷിച്ചു; രാജാവ് ബാക്കി കഥയും വിവരിച്ചു. രാജ്ഞിമാർ രാജാവിനോട് പ്രേമത്തോടെ വിരിഞ്ഞു, മഴമേഘത്തിന്റെ ഗർജ്ജനം കേട്ട് പെൺമയിലുകൾ വിരിയുന്നതുപോലെ. ഗുരുവിന്റെ ഭാര്യമാർ സന്തോഷത്തോടെ ആശീർവാദം നൽകി, രാജമാതാക്കൾ അത്യധിക ആനന്ദത്തിൽ മുഴുകി. അവർ പരസ്പരം പ്രിയപ്പെട്ട കത്ത് വാങ്ങി, തങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ ചേർത്തുപിടിച്ച്, തങ്ങളുടെ എരിയുന്ന മാറിടം തണുപ്പിച്ചു. വീണ്ടും വീണ്ടും ഉത്തമ രാജാവ് രാമന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും കീർത്തിയെയും പ്രവൃത്തികളെയും വർണ്ണിച്ചു. ഇതെല്ലാം മുനിയുടെ കൃപയാൽ എന്ന് പറഞ്ഞ്, വാതിലിനരികിലേക്ക് പോയി; പിന്നെ രാജ്ഞിമാർ ബ്രാഹ്മണരെ വിളിച്ചു. അവർ സന്തോഷത്തോടെ ദാനം നൽകി, ഉത്തമ ബ്രാഹ്മണർ ആശീർവാദം നൽകിക്കൊണ്ട് തങ്ങളുടെ വഴിയേ പോയി.

സോരഠാ 295

जाचक लिए हँकारि दीन्हि निछावरि कोटि बिधि।चिरु जीवहुँ सुत चारि चक्रबर्ति दसरत्थ के।।⁠295।।

jācaka lie hãkāri dīnhi nichāvari koṭi bidhi |ciru jīvahũ suta cāri cakrabarti dasarattha ke ||⁠295||

യാചകരെ വിളിച്ച്, കോടി വിധമുള്ള ദാനങ്ങൾ അവർക്ക് നൽകി, "ചക്രവർത്തി ദശരഥന്റെ നാല് പുത്രന്മാർ ദീർഘകാലം ജീവിക്കട്ടെ!" എന്ന് പറഞ്ഞു.

ചൗപായി 296.1-4

कहत चले पहिरें पट नाना।हरषि हने गहगहे निसाना।।

समाचार सब लोगन्ह पाए।लागे घर घर होने बधाए।।

भुवन चारि दस भरा उछाहू।जनकसुता रघुबीर बिआहू।।

सुनि सुभ कथा लोग अनुरागे।मग गृह गलीं सँवारन लागे।।

जद्यपि अवध सदैव सुहावनि।राम पुरी मंगलमय पावनि।।

तदपि प्रीति कै प्रीति सुहाई।मंगल रचना रची बनाई।।

ध्वज पताक पट चामर चारु।छावा परम बिचित्र बजारू।।

कनक कलस तोरन मनि जाला।हरद दूब दधि अच्छत माला।।

kahata cale pahireṁ paṭa nānā |haraṣi hane gahagahe nisānā ||

samācāra saba loganha pāe |lāge ghara ghara hone badhāe ||

bhuvana cāri dasa bharā uchāhū |janakasutā raghubīra biāhū ||

suni subha kathā loga anurāge |maga gṛha galīṁ sãvārana lāge ||

jadyapi avadha sadaiva suhāvani |rāma purī maṁgalamaya pāvani ||

tadapi prīti kai prīti suhāī |maṁgala racanā racī banāī ||

dhvaja patāka paṭa cāmara cāru |chāvā parama bicitra bajārū ||

kanaka kalasa torana mani jālā |harada dūba dadhi acchata mālā ||

അങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് പലവകൈ വസ്ത്രങ്ങൾ ധരിച്ച് പുറപ്പെട്ടു, ആനന്ദത്തോടെ മൃദംഗങ്ങൾ അടിച്ചു, അവ ഗംഭീരമായി മുഴങ്ങി. എല്ലാ ജനങ്ങളും വാർത്ത അറിഞ്ഞു, വീടുതോറും ആശംസകൾ നടക്കാൻ തുടങ്ങി. ചതുർദശ ലോകങ്ങളും ജനകന്റെ മകൾ സീതയ്ക്കും രഘുവീര രാമനും വിവാഹത്തിൽ ആനന്ദം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. ശുഭവാർത്ത കേട്ട് ജനങ്ങൾ അനുരാഗത്താൽ നിറഞ്ഞു, വഴികൾ, വീടുകൾ, പാതകൾ എന്നിവ അലങ്കരിക്കാൻ തുടങ്ങി. അയോധ്യ എപ്പോഴും സുന്ദരമായിരുന്നിട്ടും, രാമന്റെ നഗരം മംഗളമയവും പവിത്രവുമായിരുന്നിട്ടും, സ്നേഹത്തിന്റെ സ്നേഹംകൊണ്ട് മംഗള അലങ്കാരങ്ങൾ ഒരുക്കപ്പെട്ടു സുന്ദരമാക്കപ്പെട്ടു. ധ്വജങ്ങൾ, പതാകകൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, സുന്ദരമായ ചാമരങ്ങൾ എന്നിവയാൽ വ്യാപാരശാലകൾ മൂടപ്പെട്ടു, അത് അത്ഭുതകരമായ വൈവിധ്യത്തോടെ തിളങ്ങി. സ്വർണ്ണ കലശങ്ങൾ, തോരണങ്ങൾ, മണികളുടെ വലകൾ, മഞ്ഞൾ, ദൂർവ്വാപ്പുല്ല്, തൈര്, മുറിയാത്ത അരി, മാലകൾ എന്നിവ ഉണ്ടായിരുന്നു.

ദോഹ 296

मंगलमय निज निज भवन लोगन्ह रचे बनाइ।बीथीं सीचीं चतुरसम चौकें चारु पुराइ।।⁠296।।

maṁgalamaya nija nija bhavana loganha race banāi |bīthīṁ sīcīṁ caturasama caukeṁ cāru purāi ||⁠296||

ജനങ്ങൾ തങ്ങളുടെ സ്വന്തം വീടുകളെ മംഗളകരമായ അലങ്കാരങ്ങളോടെ അണിയിച്ചു. ചതുരസം എന്ന സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ കലർന്ന വെള്ളം തെരുവുകളിൽ തളിച്ചു, ചതുരങ്ങൾ ഭംഗിയായ വരകളാൽ നിറച്ചു.

ചൗപായി 297.1-4

जहँ तहँ जूथ जूथ मिलि भामिनि।सजि नव सप्त सकल दुति दामिनि।।

बिधुबदनीं मृग सावक लोचनि।निज सरुप रति मानु बिमोचनि।।

गावहिं मंगल मंजुल बानीं।सुनिकल रव कलकंठि लजानीं।।

भूप भवन किमि जाइ बखाना।बिस्व बिमोहन रचेउ बिताना।।

मंगल द्रब्य मनोहर नाना।राजत बाजत बिपुल निसाना।।

कतहुँ बिरिद बंदी उच्चरहीं।कतहुँ बेद धुनि भूसुर करहीं।।

गावहिं सुंदरि मंगल गीता।लै लै नामु रामु अरु सीता।।

बहुत उछाहु भवनु अति थोरा।मानहुँ उमगि चला चहु ओरा।।

jahã tahã jūtha jūtha mili bhāmini |saji nava sapta sakala duti dāmini ||

bidhubadanīṁ mṛga sāvaka locani |nija sarupa rati mānu bimocani ||

gāvahiṁ maṁgala maṁjula bānīṁ |sunikala rava kalakaṁṭhi lajānīṁ ||

bhūpa bhavana kimi jāi bakhānā |bisva bimohana raceu bitānā ||

maṁgala drabya manohara nānā |rājata bājata bipula nisānā ||

katahũ birida baṁdī uccarahīṁ |katahũ beda dhuni bhūsura karahīṁ ||

gāvahiṁ suṁdari maṁgala gītā |lai lai nāmu rāmu aru sītā ||

bahuta uchāhu bhavanu ati thorā |mānahũ umagi calā cahu orā ||

എവിടെയെല്ലാം സ്ത്രീകൾ കൂട്ടങ്ങളായി കൂടി, ഒൻപതും ഏഴും പതിനാറും അണികലങ്ങൾ ധരിച്ച്, മിന്നലെന്നപോലെ പ്രകാശിച്ചു. ചന്ദ്രനെപ്പോലെ മുഖവും മാനിന്റെ കണ്ണുകളെപ്പോലെയും, തങ്ങളുടെ സൗന്ദര്യത്താൽ രതിയുടെ അഹങ്കാരം നീക്കി. മധുരമായ ശബ്ദത്തിൽ മംഗളഗാനങ്ങൾ പാടി, അവരുടെ മധുരസ്വരം കേട്ട് കുയിലുകൾ ലജ്ജിച്ചു. രാജാവിന്റെ കൊട്ടാരം എങ്ങനെ വർണ്ണിക്കാനാകും? അവിടെ ഉയർത്തിയ വിതാനം ലോകം മുഴുവനെയും മോഹിപ്പിക്കുന്നതായി ഉണ്ടാക്കപ്പെട്ടു. മംഗള വസ്തുക്കൾ പല മനോഹര തരത്തിൽ പ്രദർശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു, അസംഖ്യം മേളങ്ങൾ മുഴങ്ങി. ഒരിടത്ത് ബാർഡുകൾ കീർത്തിയുടെ വിശേഷണങ്ങൾ പ്രഖ്യാപിച്ചു; മറ്റൊരിടത്ത് ഭൂമിയുടെ ദേവന്മാരായ ബ്രാഹ്മണർ വേദധ്വനി ഉണ്ടാക്കി. സുന്ദരികളായ സ്ത്രീകൾ മംഗളഗാനങ്ങൾ പാടി, രാമന്റെയും സീതയുടെയും പേരുകൾ മാറിമാറി എടുത്തു. ആഹ്ലാദം വളരെ അധികമായിരുന്നു, കൊട്ടാരം വളരെ ചെറിയതായിരുന്നു, നിറഞ്ഞു നാലു ഭാഗത്തേക്കും പരവിയതുപോലെ.

ദോഹ 297

सोभा दसरथ भवन कइ को कबि बरनै पार।जहाँ सकल सुर सीस मनि राम लीन्ह अवतार।।⁠297।।

sobhā dasaratha bhavana kai ko kabi baranai pāra |jahā̃ sakala sura sīsa mani rāma līnha avatāra ||⁠297||

ദശരഥന്റെ ഭവനത്തിന്റെ പ്രതാപം ഏത് കവിക്ക് പൂർണ്ണമായി വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയും? അവിടെ എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും ശിരസ്സിലെ മണിയായ രാമൻ അവതാരമെടുത്തു.

ചൗപായി 298.1-4

भूप भरत पुनि लिए बोलाई।हय गय स्यंदन साजहु जाई।।

चलहु बेगि रघुबीर बराता।सुनत पुलक पूरे दोउ भ्राता।।

भरत सकल साहनी बोलाए।आयसु दीन्ह मुदित उठि धाए।।

रचि रुचि जीन तुरग तिन्ह साजे।बरन बरन बर बाजि बिराजे।।

सुभग सकल सुठि चंचल करनी।अय इव जरत धरत पग धरनी।।

नाना जाति न जाहिं बखाने।निदरि पवनु जनु चहत उड़ाने।।

तिन्ह सब छयल भए असवारा।भरत सरिस बय राजकुमारा।।

सब सुंदर सब भूषनधारी।कर सर चाप तून कटि भारी।।

bhūpa bharata puni lie bolāī |haya gaya syaṁdana sājahu jāī ||

calahu begi raghubīra barātā |sunata pulaka pūre dou bhrātā ||

bharata sakala sāhanī bolāe |āyasu dīnha mudita uṭhi dhāe ||

raci ruci jīna turaga tinha sāje |barana barana bara bāji birāje ||

subhaga sakala suṭhi caṁcala karanī |aya iva jarata dharata paga dharanī ||

nānā jāti na jāhiṁ bakhāne |nidari pavanu janu cahata uṛāne ||

tinha saba chayala bhae asavārā |bharata sarisa baya rājakumārā ||

saba suṁdara saba bhūṣanadhārī |kara sara cāpa tūna kaṭi bhārī ||

രാജാവ് വീണ്ടും ഭരതനെ വിളിച്ച് പറഞ്ഞു, പോയി കുതിരകൾ, ആനകൾ, രഥങ്ങൾ എന്നിവ ഒരുക്കുക. രഘുവീരന്റെ വിവാഹ ഘോഷയാത്രയ്ക്ക് ഉടനെ പുറപ്പടുക. ഇത് കേട്ടതും രണ്ട് സഹോദരന്മാരും ആനന്ദത്താൽ പുളകിതരായി. ഭരതൻ എല്ലാ കുതിരപ്പാടങ്ങളെയും വിളിച്ച് കല്പന നൽകി; അവർ സന്തോഷത്തോടെ എഴുന്നേറ്റ് ഓടി. അവർ ശ്രദ്ധയോടെ രുചിയോടെ കുതിരകൾക്ക് ലുകങ്ങൾ ചേർത്തു; പല നിറങ്ങളിലുള്ള ഉത്തമ കുതിരകൾ വൈഭവത്തോടെ നിന്നു. എല്ലാം സുന്ദരങ്ങളായിരുന്നു, വളരെ ചഞ്ചലങ്ങളായിരുന്നു; അവ തങ്ങളുടെ കുളമ്പുകൾ ഭൂമിയിൽ വെക്കുന്നത് ചുവന്ന ഇരുമ്പിൽ വെക്കുന്നതുപോലെയായിരുന്നു. അവയുടെ പലവക ജാതികളെ വർണ്ണിക്കാൻ കഴിയില്ല; കാറ്റിനെ അവഗണിച്ച് അതിനേക്കാൾ മുന്നേ പറക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. അവയെല്ലാം കയറി ഭരതന് സമാന പ്രായമുള്ള യുവരാജാക്കന്മാർ സവാരി ചെയ്തു. എല്ലാവരും സുന്ദരന്മാർ, എല്ലാവരും ആഭരണങ്ങൾ ധരിച്ചവർ, കൈയിൽ അമ്പും വില്ലും, അരയിൽ ഭാരിയായ അമ്പിന്റെ പെട്ടിയും ഉള്ളവരായിരുന്നു.

ദോഹ 298

छरे छबीले छयल सब सूर सुजान नबीन।जुग पदचर असवार प्रति जे असिकला प्रबीन।।⁠298।।

chare chabīle chayala saba sūra sujāna nabīna |juga padacara asavāra prati je asikalā prabīna ||⁠298||

കുതിരവീരന്മാരെല്ലാവരും മെലിഞ്ഞ ശരീരവും സുന്ദരമായ രൂപവുമുള്ള യുവാക്കൾ, ഉത്സാഹഭരിതർ, ധൈര്യശാലികൾ, ജ്ഞാനികൾ, പുതിയ യൗവനമുള്ളവർ. ഓരോ കുതിരവീരനും രണ്ട് കാൽനട സൈനികർ ഉണ്ടായിരുന്നു, അവർ വാൾവിദ്യയിൽ നിപുണർ.

ചൗപായി 299.1-4

बाँधे बिरद बीर रन गाढ़े।निकसि भए पुर बाहेर ठाढ़े।।

फेरहिं चतुर तुरग गति नाना।हरषहिं सुनि सुनि पवन निसाना।।

रथ सारथिन्ह बिचित्र बनाए।ध्वज पताक मनि भूषन लाए।।

चवँर चारु किंकिन धुनि करही।भानु जान सोभा अपहरहीं।।

सावँकरन अगनित हय होते।ते तिन्ह रथन्ह सारथिन्ह जोते।।

सुंदर सकल अलंकृत सोहे।जिन्हहि बिलोकत मुनि मन मोहे।।

जे जल चलहिं थलहि की नाई।टाप न बूड़ बेग अधिकाई।।

अस्त्र सस्त्र सबु साजु बनाई।रथी सारथिन्ह लिए बोलाई।।

bā̃dhe birada bīra rana gāṛhe |nikasi bhae pura bāhera ṭhāṛhe ||

pherahiṁ catura turaga gati nānā |haraṣahiṁ suni suni pavana nisānā ||

ratha sārathinha bicitra banāe |dhvaja patāka mani bhūṣana lāe ||

cavãra cāru kiṁkina dhuni karahī |bhānu jāna sobhā apaharahīṁ ||

sāvãkarana aganita haya hote |te tinha rathanha sārathinha jote ||

suṁdara sakala alaṁkṛta sohe |jinhahi bilokata muni mana mohe ||

je jala calahiṁ thalahi kī nāī |ṭāpa na būṛa bega adhikāī ||

astra sastra sabu sāju banāī |rathī sārathinha lie bolāī ||

യുദ്ധത്തിൽ ഉറച്ച വീരന്മാർ തങ്ങളുടെ വീരചിഹ്നങ്ങൾ ബന്ധിച്ച്, നഗരത്തിന് പുറത്തു വന്നു നിന്നു. നൈപുണ്യമുള്ള കുതിര വീരന്മാർ പലവിധ വേഗതകളിൽ കുതിരകളെ തിരിച്ചു, നിസാനങ്ങളുടെ ശബ്ദം കേട്ടു കേട്ടു ആനന്ദിച്ചു. സാരഥികൾ രഥങ്ങളെ അത്ഭുതകരമായി അലങ്കരിച്ചു, കൊടികൾ, പതാകകൾ, മണി ആഭരണങ്ങൾ ചേർത്തു. സുന്ദരമായ ചാമരങ്ങൾ തൂങ്ങി, ചെറിയ മണികൾ മുഴങ്ങി, സൂര്യന്റെ രഥത്തിന്റെ പ്രഭയെ അപഹരിച്ചു. കറുത്ത ചെവിയുള്ള കുതിരകൾ എണ്ണിത്തികയില്ലാതെ ഉണ്ടായിരുന്നു, അവയെ ആ രഥങ്ങളിൽ സാരഥികൾ പൂട്ടി. എല്ലാം സുന്ദരമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു തിളങ്ങി, അവയെ കണ്ട മുനിമാരുടെ മനസ്സ് മോഹിച്ചു. വെള്ളത്തിൽ കരയെപ്പോലെ ഓടി, കുളമ്പുകൾ മുങ്ങിയില്ല, അവയുടെ വേഗം അധികമായിരുന്നു. എല്ലാ ആയുധങ്ങളും സജ്ജമാക്കി, രഥ വീരന്മാർ സാരഥികളെ വിളിച്ചു.

ദോഹ 299

चढ़ि चढ़ि रथ बाहेर नगर लागी जुरन बरात।होत सगुन सुन्दर सबहि जो जेहि कारज जात।।⁠299।।

caṛhi caṛhi ratha bāhera nagara lāgī jurana barāta |hota saguna sundara sabahi jo jehi kāraja jāta ||⁠299||

തങ്ങളുടെ തേരുകളിൽ ഒന്നിനു പിന്നാലെ ഒന്നായി കയറി, നഗരത്തിന് പുറത്ത് വിവാഹ സംഘം ഒരുമിച്ചുകൂടാൻ തുടങ്ങി. ഓരോരുത്തർ ഏത് കാര്യത്തിനായി പോയാലും, അവർക്കെല്ലാവർക്കും സുന്ദരമായ ശുഭ ശകുനങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.

Inside Prakarana 30

Compositional abstract

Bālakāṇḍa establishes the Manas as a sopāna by converting epic causality into bhakti-causality: events occur because love ripens. In this excerpt, the rasa is chiefly harsa (joy) braided with vātsalya and sakhya: Daśaratha’s tears, the brothers’ thrill, the city’s collective ornamentation. The narrative is not merely ‘news of Sītā-svayaṃvara’; it is the sanctification of Ayodhyā’s civic life into yajña-like preparation. Tulasīdāsa’s theology quietly frames Rama and Lakshmana as ‘biswa-bibhūṣaṇa’—cosmic ornaments—so that human celebration becomes recognition of the divine. The meter’s alternation (chaupāī flow, doha anchoring) mimics spiritual ascent: emotion rises in waves, then is stabilized by aphoristic couplets. Thus the kanda’s placement is foundational: it teaches that liberation begins as communal hearing, affectionate inquiry, and dharmic readiness for the Lord’s līlā.

The dialogue

  • Tulasīdāsa (kavi-narrator within the Manas frame)The devotee’s mind (mana) / satsang audience as adhikārī-śrotā · This passage functions inside the ‘Bhāradvāja-ghāṭ’ orientation (Yājñavalkya → Bhāradvāja frame): it privileges dharma, rājadharma, and loka-maṅgal as the outer bank leading inward to prema.

Frequently Asked Questions

Traditional satsang reading treats this unit as ‘vivāha-maṅgal’ śravaṇa: it is believed to increase household śānti, remove obstacles to auspicious beginnings (especially marriage/rites), and awaken prema-bhakti by contemplating Ayodhyā’s collective joy at Rāma’s līlā.

A common kīrtan-samput used around vivāha/maṅgal passages is: “सीता राम, सीता राम, सीता राम, जय सीता राम” (or simply “जय जय सियाराम”). Local traditions may also insert “राम नाम” as a refrain after each doha during pāṭha.

Ask anything about Prakarana 30 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play