Prakarana 20

Verse 388 (चौपाई)

होहु सँजोइल रोकहु घाटा। ठाटहु सकल मरै के ठाटा।। सनमुख लोह भरत सन लेऊँ। जिअत न सुरसरि उतरन देऊँ।। समर मरनु पुनि सुरसरि तीरा। राम काजु छनभंगु सरीरा।। भरत भाइ नृपु मै जन नीचू। बड़ें भाग असि पाइअ मीचू।। स्वामि काज करिहउँ रन रारी। जस धवलिहउँ भुवन दस चारी।। तजउँ प्रान रघुनाथ निहोरें। दुहूँ हाथ मुद मोदक मोरें।। साधु समाज न जाकर लेखा। राम भगत महुँ जासु न रेखा।। जायँ जिअत जग सो महि भारू। जननी जौबन बिटप कुठारू।।

ജാഗ്രതരായിരിക്കൂ, ഇറങ്ങുന്ന സ്ഥലം പിടിച്ചുനിർത്തൂ; മരണത്തിന്റെ എല്ലാ ആഡംബരവും പൂർണ്ണമായി പ്രദർശിപ്പിക്കൂ. ഞാൻ ഭരതനെ നേരിട്ട് ആയുധങ്ങളുമായി നേരിടും; ഞാൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ, അവനെ ഗംഗ കടക്കാൻ ഞാൻ അനുവദിക്കില്ല. ഗംഗാതീരത്ത് യുദ്ധത്തിൽ മരണം, രാമന്റെ സേവനം, ശരീരം നിമിഷനേരം നശിച്ചാലും. ഭരതൻ ഒരു സഹോദരനാണ്, ഒരു രാജാവാണ്; ഞാൻ ഒരു താഴ്ന്ന ദാസനാണ്; വലിയ ഭാഗ്യത്താൽ ഒരാൾക്ക് അത്തരമൊരു അന്ത്യം ലഭിക്കുന്നു. ഞാൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽ എന്റെ സ്വാമിയെ സേവിക്കും, എന്റെ കീർത്തി പതിനാല് ലോകങ്ങളിലും തിളങ്ങും. രഘുനാഥന്റെ കല്പനപ്രകാരം ഞാൻ എന്റെ പ്രാണൻ ഉപേക്ഷിക്കും; ഇത് എനിക്ക് ഏറ്റവും മധുരമായ സന്തോഷമാണ്, എന്റെ ഹൃദയത്തിന്റെ ആനന്ദം. അവന് നല്ലവരുടെ സംഘത്തിൽ സ്ഥാനമില്ല, രാമന്റെ ഭക്തരിൽ അവൻ യാതൊരു പാടും അവശേഷിപ്പിക്കുന്നില്ല. ഈ ലോകത്ത് ജീവിക്കുന്നവൻ ഭൂമിയുടെ ഭാരമാണ്; അവന്റെ മാതാവ് യൗവനത്തിന്റെ മഴുവേന്തുന്ന ഒരു വൃക്ഷമാണ്.

Verse 389 (दोहा/सोरठा)

बिगत बिषाद निषादपति सबहि बढ़ाइ उछाहु। सुमिरि राम मागेउ तुरत तरकस धनुष सनाहु।।190।।

നിഷാദപതി തന്റെ ദുഃഖം ഉപേക്ഷിച്ച് അവരെല്ലാവരെയും ഉത്സാഹത്തോടെ പ്രേരിപ്പിച്ചു; രാമനെ സ്മരിച്ച്, അദ്ദേഹം ഉടൻ തന്നെ അമ്പുറയും വില്ലും കവചവും ആവശ്യപ്പെട്ടു.

Verse 390 (चौपाई)

बेगहु भाइहु सजहु सँजोऊ। सुनि रजाइ कदराइ न कोऊ।। भलेहिं नाथ सब कहहिं सहरषा। एकहिं एक बढ़ावइ करषा।। चले निषाद जोहारि जोहारी। सूर सकल रन रूचइ रारी।। सुमिरि राम पद पंकज पनहीं। भाथीं बाँधि चढ़ाइन्हि धनहीं।। अँगरी पहिरि कूँड़ि सिर धरहीं। फरसा बाँस सेल सम करहीं।। एक कुसल अति ओड़न खाँड़े। कूदहि गगन मनहुँ छिति छाँड़े।। निज निज साजु समाजु बनाई। गुह राउतहि जोहारे जाई।। देखि सुभट सब लायक जाने। लै लै नाम सकल सनमाने।।

വേഗം കൂടുതൽ, സഹോദരാ, സാമഗ്രികൾ ഒരുക്കൂ. കല്പന കേട്ട്, ആരും പിന്മാറരുത്. എല്ലാവരും സന്തോഷത്തോടെ പറയുന്നു, "നന്നായി, സ്വാമീ." ഓരോരുത്തരും മറ്റുള്ളവരെ മറികടക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. നിഷാദന്മാർ ആവർത്തിച്ച് വന്ദിച്ച് പുറപ്പെട്ടു. ആ വീരന്മാർക്ക് വനം ആനന്ദദായകമായി തോന്നി. രാമന്റെ താമരപ്പാദങ്ങളെ രക്ഷയായി സ്മരിച്ച്, അവർ ആഹാരസാധനങ്ങൾ കെട്ടി അമ്പുറകൾ നിറച്ചു. അവർ വിരൽസംരക്ഷകങ്ങൾ ധരിച്ച് അമ്പുറകൾ തലയിൽ വച്ചു. മഴുക്കൾ, ദണ്ഡുകൾ, ഗോഫങ്ങൾ എന്നിവ ഒരുക്കി. ഒരു അത്യന്തം നിപുണനായ യോദ്ധാവ്, വലിയ പരിച പിടിച്ച്, ഭൂമി വിട്ടുപോകുന്നതുപോലെ ആകാശത്തേക്ക് ചാടി. ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ സാമഗ്രികളും സംഘവും ഒരുക്കി, ഗുഹൻ നായകനെ വന്ദിച്ചു. അവരെ കണ്ട്, രാമൻ എല്ലാവരും യോഗ്യരായ യോദ്ധാക്കളാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, അവനവന്റെ പേര് വിളിച്ച് ഓരോരുത്തരെയും ബഹുമാനിച്ചു.

Verse 391 (दोहा/सोरठा)

भाइहु लावहु धोख जनि आजु काज बड़ मोहि। सुनि सरोष बोले सुभट बीर अधीर न होहि।।191।।

സഹോദരാ, ഇന്ന് വല്ല വഞ്ചനയും കൊണ്ടുവരരുത്; ഈ കാര്യം എനിക്ക് വളരെ പ്രധാനമാണ്.

Verse 392 (चौपाई)

राम प्रताप नाथ बल तोरे। करहिं कटकु बिनु भट बिनु घोरे।। जीवत पाउ न पाछें धरहीं। रुंड मुंडमय मेदिनि करहीं।। दीख निषादनाथ भल टोलू। कहेउ बजाउ जुझाऊ ढोलू।। एतना कहत छींक भइ बाँए। कहेउ सगुनिअन्ह खेत सुहाए।। बूढ़ु एकु कह सगुन बिचारी। भरतहि मिलिअ न होइहि रारी।। रामहि भरतु मनावन जाहीं। सगुन कहइ अस बिग्रहु नाहीं।। सुनि गुह कहइ नीक कह बूढ़ा। सहसा करि पछिताहिं बिमूढ़ा।। भरत सुभाउ सीलु बिनु बूझें। बड़ि हित हानि जानि बिनु जूझें।।

രാമന്റെ ശക്തിയാൽ, സ്വാമീ, നിങ്ങളുടെ ബലത്താൽ, അവർ പടയാളികളില്ലാതെ, ഭീകരമായ കുതിരകളില്ലാതെ നാശം വിതയ്ക്കും. അവർ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ പിന്നിൽ കാൽ വയ്ക്കില്ല; അവർ ഭൂമിയെ ശിരസ്സറ്റ ശരീരങ്ങളുടെ കൂട്ടമാക്കി മാറ്റും. നിഷാദപതിയുടെ നല്ല സംഘത്തെ കണ്ട്, അവൻ പറഞ്ഞു, "യുദ്ധമുരസ് മുഴക്കൂ!" അങ്ങനെ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, ഇടത് വശത്ത് ഒരു തുമ്മൽ വന്നു. ശകുനനിരൂപകർ ആ ശകുനം നല്ലതാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചു. ഒരു വൃദ്ധൻ, ആ ശകുനത്തെ പരിഗണിച്ചശേഷം പറഞ്ഞു, "അവൻ ഭരതനെ കാണും; യുദ്ധമുണ്ടാകില്ല." "ഭരതൻ രാമനെ സമ്മതിപ്പിക്കാൻ പോകുന്നു." ശകുനം ഇങ്ങനെ പറയുന്നു; മറ്റൊരർത്ഥവുമില്ല. ഇത് കേട്ട്, ഗുഹൻ പറഞ്ഞു, "വൃദ്ധൻ നന്നായി സംസാരിക്കുന്നു." പക്ഷേ പെട്ടെന്ന് ആ മൂഢൻ ഖേദിക്കും. ഭരതന്റെ സ്വഭാവവും ചരിത്രവും മനസ്സിലാക്കാതെ, അവൻ വലിയ നാശമോ നേട്ടമോ വരുത്തും, അറിയാതെ അവൻ അകത്തു ചാടും.

Verse 393 (दोहा/सोरठा)

गहहु घाट भट समिटि सब लेउँ मरम मिलि जाइ। बूझि मित्र अरि मध्य गति तस तब करिहउँ आइ।।192।।

ഇറങ്ങുന്ന സ്ഥലം പിടിച്ചെടുക്കൂ, പടയാളികളെ ഒരുമിപ്പിക്കൂ; പോയി അവനെ കണ്ട് സത്യം മനസ്സിലാക്കാൻ എന്നെ അനുവദിക്കൂ. അവൻ സുഹൃത്താണോ ശത്രുവാണോ എന്ന് മനസ്സിലാക്കിയശേഷം, ഞാൻ അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കും.

Verse 394 (चौपाई)

लखन सनेहु सुभायँ सुहाएँ। बैरु प्रीति नहिं दुरइँ दुराएँ।। अस कहि भेंट सँजोवन लागे। कंद मूल फल खग मृग मागे।। मीन पीन पाठीन पुराने। भरि भरि भार कहारन्ह आने।। मिलन साजु सजि मिलन सिधाए। मंगल मूल सगुन सुभ पाए।। देखि दूरि तें कहि निज नामू। कीन्ह मुनीसहि दंड प्रनामू।। जानि रामप्रिय दीन्हि असीसा। भरतहि कहेउ बुझाइ मुनीसा।। राम सखा सुनि संदनु त्यागा। चले उतरि उमगत अनुरागा।। गाउँ जाति गुहँ नाउँ सुनाई। कीन्ह जोहारु माथ महि लाई।।

ലക്ഷ്മണന്റെ സ്നേഹം സ്വാഭാവികമായി സുന്ദരമായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ശത്രുതയോ സ്നേഹമോ മറച്ചുവെക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അദ്ദേഹം സമ്മേളനത്തിനുള്ള ഒരുക്കങ്ങൾ ആരംഭിച്ചു. അദ്ദേഹം വേരുകൾ, പഴങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മാൻ എന്നിവ ആവശ്യപ്പെട്ടു. നല്ല മത്സ്യം, തടിച്ചതും പുതിയതും, വാഹകർ ഭാരമായി കൊണ്ടുവന്നു. അദ്ദേഹം സമ്മേളന സാമഗ്രികൾ ഒരുക്കി സമ്മേളനത്തിനായി പുറപ്പെട്ടു. അദ്ദേഹം ശുഭ വേരുകളും നല്ല ശകുനങ്ങളും നേടി. ദൂരെ നിന്ന് കണ്ട് അദ്ദേഹം സ്വന്തം നാമം പറഞ്ഞു മുനിയോട് പ്രണാമം ചെയ്തു. രാമന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവൻ എന്ന് മനസ്സിലാക്കി മുനി അനുഗ്രഹം നൽകി. ഭരതനെ മനസ്സിലാക്കാൻ പറഞ്ഞു. രാമന്റെ മിത്രമെന്ന് കേട്ട് അദ്ദേഹം തന്റെ ദണ്ഡ് മാറ്റിവെച്ചു. സ്നേഹത്താൽ നിറഞ്ഞ് പുറപ്പെട്ടു. ഗ്രാമത്തിലേക്ക് പോയി ഗുഹന്റെ നാമം പ്രഖ്യാപിച്ചു. തല ഭൂമിയിൽ ചേർത്തു പ്രണാമം ചെയ്തു.

Verse 395 (दोहा/सोरठा)

करत दंडवत देखि तेहि भरत लीन्ह उर लाइ। मनहुँ लखन सन भेंट भइ प्रेम न हृदयँ समाइ।।193।।

അദ്ദേഹം പ്രണാമം ചെയ്യുന്നത് കണ്ട് ഭരതൻ അദ്ദേഹത്തെ എടുത്തു ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തു. ലക്ഷ്മണൻ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടുമുട്ടിയതുപോലെ; ഹൃദയത്തിലെ സ്നേഹം ഉൾക്കൊള്ളാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 396 (चौपाई)

भेंटत भरतु ताहि अति प्रीती। लोग सिहाहिं प्रेम कै रीती।। धन्य धन्य धुनि मंगल मूला। सुर सराहि तेहि बरिसहिं फूला।। लोक बेद सब भाँतिहिं नीचा। जासु छाँह छुइ लेइअ सींचा।। तेहि भरि अंक राम लघु भ्राता। मिलत पुलक परिपूरित गाता।। राम राम कहि जे जमुहाहीं। तिन्हहि न पाप पुंज समुहाहीं।। यह तौ राम लाइ उर लीन्हा। कुल समेत जगु पावन कीन्हा।। करमनास जलु सुरसरि परई। तेहि को कहहु सीस नहिं धरई।। उलटा नामु जपत जगु जाना। बालमीकि भए ब्रह्म समाना।।

ഭരതൻ അദ്ദേഹത്തെ മഹത്തായ സ്നേഹത്തോടെ കണ്ടുമുട്ടി; ജനങ്ങൾ സ്നേഹത്തിന്റെ മാർഗങ്ങളിൽ ആനന്ദിച്ചു. ആ ശബ്ദം അനുഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടതായിരുന്നു, എല്ലാ ശുഭത്തിന്റെയും മൂലം; ദേവന്മാർ അതിനെ പ്രശംസിച്ചു പൂക്കൾ വർഷിച്ചു. വേദങ്ങളും ലോകവും എല്ലാ വിധത്തിലും താഴ്ന്നവയാണ്, ആരുടെ നിഴൽ സ്പർശിച്ചാൽ ആൾ പുതുക്കപ്പെടും. രാമൻ തന്റെ ഇളയ സഹോദരനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; അവർ കണ്ടുമുട്ടിയപ്പോൾ അവന്റെ ശരീരം ആനന്ദത്തിന്റെ രോമാഞ്ചത്താൽ നിറഞ്ഞു. ആരെങ്കിലും തമാശയ്ക്ക് പോലും രാമ, രാമ എന്ന് ഉച്ചരിക്കുന്നുവോ അവരിൽ പാപങ്ങളുടെ കൂമ്പാരം ഒന്നും ശേഖരിക്കപ്പെടുന്നില്ല. ഇവൻ രാമനെ ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥാപിച്ച് തന്റെ മുഴുവൻ വംശവും ലോകം തന്നെയും പവിത്രമാക്കി. കർമ്മനാശയുടെ ജലം ഗംഗയെപ്പോലെയാകുന്നു; ആരാണ് അതിൽ തല ധരിക്കാത്തതായി പറയാൻ കഴിയുക? നാമം വിപരീതമായി ജപിച്ച് ലോകം അറിഞ്ഞു; വാൽമീകി ബ്രഹ്മാവിന് തുല്യനായി.

Verse 397 (दोहा/सोरठा)

स्वपच सबर खस जमन जड़ पावँर कोल किरात। रामु कहत पावन परम होत भुवन बिख्यात।।194।।

ശബരൻ, ഖശൻ, യവനൻ, മന്ദബുദ്ധി, ദുർബലൻ, കോൾ, കിരാതൻ എന്നിവർ രാമനാമം ഉച്ചരിച്ച് പവിത്രരും പരമോന്നതരുമായി ലോകമെമ്പാടും പ്രസിദ്ധരാകുന്നു.

Verse 398 (चौपाई)

नहिं अचिरजु जुग जुग चलि आई। केहि न दीन्हि रघुबीर बड़ाई।। राम नाम महिमा सुर कहहीं। सुनि सुनि अवधलोग सुखु लहहीं।। रामसखहि मिलि भरत सप्रेमा। पूँछी कुसल सुमंगल खेमा।। देखि भरत कर सील सनेहू। भा निषाद तेहि समय बिदेहू।। सकुच सनेहु मोदु मन बाढ़ा। भरतहि चितवत एकटक ठाढ़ा।। धरि धीरजु पद बंदि बहोरी। बिनय सप्रेम करत कर जोरी।। कुसल मूल पद पंकज पेखी। मैं तिहुँ काल कुसल निज लेखी।। अब प्रभु परम अनुग्रह तोरें। सहित कोटि कुल मंगल मोरें।।

യുഗങ്ങളിലൂടെ വന്ന അത്ഭുതമല്ല; രഘുവീരൻ ആർക്കൊക്കെ മഹത്വം നൽകിയിട്ടില്ല? രാമനാമത്തിന്റെ മഹിമ ദേവന്മാർ തന്നെ പറയുന്നു; അത് വീണ്ടും വീണ്ടും കേട്ട് അയോധ്യാവാസികൾ സന്തോഷം കണ്ടെത്തുന്നു. രാമമിത്രനെ കണ്ടുമുട്ടി ഭരതൻ സ്നേഹത്തോടെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ക്ഷേമവും ശുഭവാർത്തകളും ചോദിച്ചു. ഭരതന്റെ സ്വഭാവവും സ്നേഹവും കണ്ട് നിഷാദൻ ആ നിമിഷം അഭിഗ്രഹീതനായി. ലജ്ജയും സ്നേഹവും സന്തോഷവും മനസ്സിൽ വർദ്ധിച്ചു; അദ്ദേഹം ഭരതനെ മാത്രം നോക്കി നിശ്ചലനായി നിന്നു. ധൈര്യം സ്ഥാപിച്ച് വീണ്ടും പാദങ്ങളിൽ വണങ്ങി; കൈകൾ കൂപ്പി സ്നേഹപൂർവ്വം വിനയത്തോടെ സംസാരിച്ചു. എല്ലാ ക്ഷേമത്തിന്റെയും മൂലമായ താമരപ്പാദങ്ങൾ കണ്ട് ഞാൻ മൂന്നു കാലങ്ങളിലും ഭാഗ്യവാനായി കണക്കാക്കി. ഇനി പ്രഭോ, നിന്റെ പരമാനുഗ്രഹത്താൽ എന്റെ കോടി വംശത്തോടൊപ്പം എന്റെ ക്ഷേമവും ഉറപ്പായി.

Verse 399 (दोहा/सोरठा)

समुझि मोरि करतूति कुलु प्रभु महिमा जियँ जोइ। जो न भजइ रघुबीर पद जग बिधि बंचित सोइ।।195।।

എന്റെ സ്വഭാവവും വംശവും മനസ്സിലാക്കി പ്രഭോ, ഞാൻ നിന്റെ മഹത്വം എപ്പോഴും ഹൃദയത്തിൽ ധരിക്കുന്നു. രഘുവീരന്റെ പാദങ്ങളെ ആരാധിക്കാത്തവൻ ലോകത്തിൽ നിന്നും സൃഷ്ടിയിൽ നിന്നും വഞ്ചിതനാകുന്നു.

Verse 400 (चौपाई)

कपटी कायर कुमति कुजाती। लोक बेद बाहेर सब भाँती।। राम कीन्ह आपन जबही तें। भयउँ भुवन भूषन तबही तें।। देखि प्रीति सुनि बिनय सुहाई। मिलेउ बहोरि भरत लघु भाई।। कहि निषाद निज नाम सुबानीं। सादर सकल जोहारीं रानीं।। जानि लखन सम देहिं असीसा। जिअहु सुखी सय लाख बरीसा।। निरखि निषादु नगर नर नारी। भए सुखी जनु लखनु निहारी।। कहहिं लहेउ एहिं जीवन लाहू। भेंटेउ रामभद्र भरि बाहू।। सुनि निषादु निज भाग बड़ाई। प्रमुदित मन लइ चलेउ लेवाई।।

അവൻ വഞ്ചകനും ഭീരുവും ദുഷ്ടമനസ്സുള്ളവനും താഴ്ന്ന ജന്മമുള്ളവനുമാണ്; ലോകത്തിന്റെയും വേദങ്ങളുടെയും മാർഗങ്ങൾക്ക് പുറത്ത് എല്ലാ വിധത്തിലും നിൽക്കുന്നു. രാമൻ അവനെ സ്വന്തമാക്കിയപ്പോൾ, ആ നിമിഷം മുതൽ അവൻ മൂന്ന് ലോകങ്ങളുടെയും അലങ്കാരമായി. അവന്റെ സ്നേഹവും വിനയപൂർണ്ണമായ പ്രാർത്ഥനയും കണ്ട് ഭരതൻ വീണ്ടും ഇളയ സഹോദരനെ കണ്ടുമുട്ടി. നിഷാദൻ സൗമ്യമായ വാക്കുകളിൽ സ്വന്തം നാമം പറഞ്ഞു എല്ലാ രാജ്ഞിമാരോടും ബഹുമാനപൂർവ്വം വന്ദിച്ചു. അവനെ ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ മനസ്സിലാക്കി അവർ അനുഗ്രഹിച്ചു: ലക്ഷം വർഷം സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കുക. നിഷാദൻ നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരെയും സ്ത്രീകളെയും നോക്കി; അവർ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ടതുപോലെ സന്തോഷിച്ചു. അവർ പറഞ്ഞു: ഈ ജീവിതത്തിന്റെ ലാഭം നാം നേടി; കൈകൾ നിറഞ്ഞ് കൃപാലുവായ രാമനെ കണ്ടുമുട്ടി. ഇത് കേട്ട് നിഷാദൻ സ്വന്തം നല്ല ഭാഗ്യം പുകഴ്ത്തി സന്തോഷഹൃദയനായി വിടവാങ്ങി പോയി.

Verse 401 (दोहा/सोरठा)

सनकारे सेवक सकल चले स्वामि रुख पाइ। घर तरु तर सर बाग बन बास बनाएन्हि जाइ।।196।।

എല്ലാ സേവകരും സ്വാമിയുടെ കല്പന സ്വീകരിച്ച് പുറപ്പെട്ടു; അവർ വീടുകൾ, മരങ്ങൾ, തടാകങ്ങൾ, പൂന്തോട്ടങ്ങൾ, വനങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ വാസസ്ഥലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കി.

Verse 402 (चौपाई)

सृंगबेरपुर भरत दीख जब। भे सनेहँ सब अंग सिथिल तब।। सोहत दिएँ निषादहि लागू। जनु तनु धरें बिनय अनुरागू।। एहि बिधि भरत सेनु सबु संगा। दीखि जाइ जग पावनि गंगा।। रामघाट कहँ कीन्ह प्रनामू। भा मनु मगनु मिले जनु रामू।। करहिं प्रनाम नगर नर नारी। मुदित ब्रह्ममय बारि निहारी।। करि मज्जनु मागहिं कर जोरी। रामचंद्र पद प्रीति न थोरी।। भरत कहेउ सुरसरि तव रेनू। सकल सुखद सेवक सुरधेनू।। जोरि पानि बर मागउँ एहू। सीय राम पद सहज सनेहू।।

ഭരതൻ ശൃംഗവേരപുരം കണ്ടപ്പോൾ സ്നേഹം കൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും ദുർബലമായി. നിഷാദൻ വിനയത്തിന്റെയും ഭക്തിയുടെയും ശരീരം സ്വീകരിച്ചതുപോലെ തോന്നി. ഈ വിധത്തിൽ ഭരതൻ തന്റെ സൈന്യത്തോടൊപ്പം പോയി ലോകത്തെ പവിത്രീകരിക്കുന്ന ഗംഗയെ കണ്ടു. രാമഘട്ടിൽ അദ്ദേഹം പ്രണാമം ചെയ്തു; രാമനെ തന്നെ കണ്ടുമുട്ടിയതുപോലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയം ആനന്ദത്താൽ നിറഞ്ഞു. നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും പ്രണാമം ചെയ്തു, ബ്രഹ്മത്താൽ നിറഞ്ഞതായി തോന്നുന്ന ജലത്തെ ആനന്ദത്തോടെ നോക്കി. അവർ സ്നാനം ചെയ്തു കൈകൾ കൂപ്പി പ്രാർത്ഥിച്ചു; രാമചന്ദ്രന്റെ പാദങ്ങളോടുള്ള അവരുടെ സ്നേഹം ചെറുതായിരുന്നില്ല. ഭരതൻ ദിവ്യനദിയോട് പറഞ്ഞു: നിന്റെ തീരത്തിലെ പൊടിയേ, സേവകർക്ക് എല്ലാ സന്തോഷവും നൽകുന്ന ദേവന്മാരുടെ പശുവേ, കൈകൾ കൂപ്പി ഞാൻ ഒരു വരം യാചിക്കുന്നു: സീതയുടെയും രാമന്റെയും പാദങ്ങളോടുള്ള സ്വാഭാവികമായ സ്നേഹം.

Verse 403 (दोहा/सोरठा)

एहि बिधि मज्जनु भरतु करि गुर अनुसासन पाइ। मातु नहानीं जानि सब डेरा चले लवाइ।।197।।

ഈ വിധത്തിൽ ഭരതൻ സ്നാനം ചെയ്തു, ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശം സ്വീകരിച്ച്, തന്റെ മാതാക്കൾ സ്നാനം ചെയ്തു എന്ന് മനസ്സിലാക്കി പാളയം പൊളിച്ചു പുറപ്പെട്ടു.

Verse 404 (चौपाई)

जहँ तहँ लोगन्ह डेरा कीन्हा। भरत सोधु सबही कर लीन्हा।। सुर सेवा करि आयसु पाई। राम मातु पहिं गे दोउ भाई।। चरन चाँपि कहि कहि मृदु बानी। जननीं सकल भरत सनमानी।। भाइहि सौंपि मातु सेवकाई। आपु निषादहि लीन्ह बोलाई।। चले सखा कर सों कर जोरें। सिथिल सरीर सनेह न थोरें।। पूँछत सखहि सो ठाउँ देखाऊ। नेकु नयन मन जरनि जुड़ाऊ।। जहँ सिय रामु लखनु निसि सोए। कहत भरे जल लोचन कोए।। भरत बचन सुनि भयउ बिषादू। तुरत तहाँ लइ गयउ निषादू।।

ജനങ്ങൾ ഇവിടെയും അവിടെയും പാളയം അടിച്ചു; ഭരതൻ എല്ലാവരെയും തന്റെ സംരക്ഷണയിൽ എടുത്തു. ദേവന്മാരെ ആരാധിച്ചു അനുമതി നേടി, രണ്ട് സഹോദരന്മാർ രാമന്റെ മാതാവിന്റെ അടുത്തേക്ക് പോയി. അവളുടെ പാദങ്ങൾ അമർത്തി വീണ്ടും വീണ്ടും മൃദുവായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു, അവൻ തന്റെ മാതാവിനെ എല്ലാ വിധത്തിലും ബഹുമാനിച്ചു. അവൻ തന്റെ സഹോദരനെ മാതാവിന്റെ സേവനം ഏൽപ്പിച്ചു നിഷാദനെ തന്റെ അടുത്തേക്ക് വിളിച്ചു. അവൻ പുറപ്പെട്ടു, തന്റെ മിത്രന്റെ കൈകളുമായി കൈകൾ ചേർത്തു, അല്പമല്ലാത്ത സ്നേഹത്താൽ ശരീരം ദുർബലമായി. അവൻ തന്റെ മിത്രനോട് സ്ഥലം കാണിക്കാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു, കണ്ണുകൾ കണ്ണുനീർ ഒഴുകുന്നു, ഹൃദയം ദുഃഖത്താൽ ജ്വലിക്കുന്നു. "അവിടെ സീതയും രാമനും ലക്ഷ്മണനും രാത്രിയിൽ ഉറങ്ങി" എന്ന് ആരോ പറഞ്ഞു, കണ്ണുകൾ കണ്ണുനീരണിഞ്ഞിരുന്നു. ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് നിഷാദൻ ദുഃഖിതനായി ഉടൻ അവനെ ആ സ്ഥലത്തേക്ക് നയിച്ചു.

Verse 405 (दोहा/सोरठा)

जहँ सिंसुपा पुनीत तर रघुबर किय बिश्रामु। अति सनेहँ सादर भरत कीन्हेउ दंड प्रनामु।।198।।

പുണ്യമായ ശിംശുപാ വൃക്ഷം നിൽക്കുന്നിടത്ത്, രഘുവിന്റെ നാഥൻ വിശ്രമിച്ചു. മഹാനായ സ്നേഹത്തോടും ഭക്തിയോടും കൂടി ഭരതൻ അദ്ദേഹത്തിന് ദണ്ഡവത്ത് നമസ്കാരം അർപ്പിച്ചു.

Verse 406 (चौपाई)

कुस साँथरीनिहारि सुहाई। कीन्ह प्रनामु प्रदच्छिन जाई।। चरन रेख रज आँखिन्ह लाई। बनइ न कहत प्रीति अधिकाई।। कनक बिंदु दुइ चारिक देखे। राखे सीस सीय सम लेखे।। सजल बिलोचन हृदयँ गलानी। कहत सखा सन बचन सुबानी।। श्रीहत सीय बिरहँ दुतिहीना। जथा अवध नर नारि बिलीना।। पिता जनक देउँ पटतर केही। करतल भोगु जोगु जग जेही।। ससुर भानुकुल भानु भुआलू। जेहि सिहात अमरावतिपालू।। प्राननाथु रघुनाथ गोसाई। जो बड़ होत सो राम बड़ाई।।

സുന്ദരമായ കുശപ്പുല്ല് പായ പോലെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നത് കണ്ട്, അവൻ ഭക്തിപൂർവ്വം തല കുനിച്ചു പിന്നീട് മുന്നോട്ട് നടന്നു. രാമന്റെ പാദങ്ങളിലെ പൊടി കണ്ണുകളിൽ പുരട്ടി; അവന്റെ സ്നേഹം വാക്കുകൾക്ക് വിവരിക്കാൻ കഴിയാത്തവിധം മഹത്തരമായിരുന്നു. അവൻ രണ്ട് സ്വർണ്ണ തുള്ളികൾ കണ്ടു, അവ തലയിൽ വച്ചു, സീതയ്ക്ക് തുല്യമായി കണക്കാക്കി. കണ്ണുകൾ ഈർപ്പമുള്ളവയായിരുന്നു, ഹൃദയം ഭാരമുള്ളതായിരുന്നു; അവൻ തന്റെ സഹചാരിയോട് മൃദുവായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. സീത തന്റെ നാഥനിൽ നിന്നുള്ള വേർപിരിയലിൽ വേദനിച്ചു, അയോധ്യയിലെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും ദുഃഖത്തിൽ പൂർണ്ണമായി നഷ്ടപ്പെട്ടു. അവളുടെ പിതാവ് ജനകൻ ആരുടെയെങ്കിലും ഒരു രാജ്യം നൽകും, അവർക്ക് ഈ ലോകം ആസ്വദിക്കാൻ കഴിയുന്ന ഒരു സന്തോഷമാണ്. അവളുടെ മാമനാർ സൂര്യവംശത്തിലെ സൂര്യനാണ്, അമരാവതിയുടെ ഭരണാധികാരി പോലും ആരാധിക്കുന്ന നാഥൻ. അവളുടെ ജീവന്റെ നാഥൻ രഘുവിന്റെ നാഥനാണ്, അവളുടെ യജമാനൻ; ആരാണ് സത്യമായും മഹത്തരൻ, ആ മഹത്വം രാമനുള്ളതാണ്.

Verse 407 (दोहा/सोरठा)

पति देवता सुतीय मनि सीय साँथरी देखि। बिहरत ह्रदउ न हहरि हर पबि तें कठिन बिसेषि।।199।।

തന്റെ ദേവനായ ഭർത്താവിന്റെ കുശപ്പായ കണ്ട്, സീതയുടെ ഹൃദയം സ്നേഹത്താൽ നിറയുന്നു; എന്നാൽ അത് ചലിക്കുന്നില്ല, കാരണം അവളുടെ ഭക്തി അത്യന്തം ഉറച്ചതാണ്.