Prakarana 20
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ और ‘भक्ति की परख’ का द्वार है: राजसुख का विसर्जन, भ्रातृ-प्रेम की अग्निपरीक्षा, और समाज-धर्म के भीतर रहकर राम-नाम के आश्रय में वैराग्य। इस काण्ड में साधक सीखता है कि मुक्ति-मार्ग केवल वनगमन नहीं, बल्कि अहं-त्याग, शरणागति, और निष्काम सेवाभाव है—भरत का ‘राज्य’ के प्रति वैराग्य तथा गुह (निषाद) की निष्कपट सख्यता इसी सीढ़ी की रीलिंग है।
അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ പ്രധാന രസം കരുണയാണ്; എന്നാൽ ഈ കരുണ ശോകപ്രധാനമായി നില്ക്കാതെ ഭക്തിപരിണതിയായി മാറുന്നു. രാമന്റെ വനഗമനം സാമൂഹികധർമ്മത്തിന്റെ (രാജധർമ്മം/പിതൃവചനം) മര്യാദയാണ്; ഭരതന്റെ आगമനം ആ മര്യാദയുടെ ആന്തരശുദ്ധി—അഹംത്യാഗവും നിഷ്കാമസേവയും—ആകുന്നു. ഈ ഖണ്ഡത്തിൽ (ദോഹ 190–199) ഗുഹയുടെ യുദ്ധോന്മാദം, ശകുനവിചാരത്തിലൂടെ ശാന്തി, തുടർന്ന് ഭരത–ഗുഹ ആലിംഗനവും ഗംഗാസ്നാനവും—ഇവയെല്ലാം ‘വൈരം’ മുതൽ ‘പ്രേമം’ വരെ ഉള്ള രൂപാന്തരയാത്രയാണ്. തുളസി ഇവിടെ നിർഗുണ–സഗുണ സേതുവും പണിയുന്നു: നാമമഹിമ (രാമനാമത്തിന്റെ പാവനത, വാൽമീകി-ഉദാഹരണം) നിരാകാരസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ സൂചനയാണ്; എന്നാൽ രാമഘാട്ട്, ചരണരേഖ, സാന്തറി, ഭരതന്റെ ദണ്ഡവത്—ഇവ സഗുണലീലയുടെ മൂർത്തസാധന. ഈ സോപാനത്തിൽ സാധകൻ പഠിക്കുന്നു: ഭക്തിയുടെ തെളിവ് പുറംജാതിയോ ലോകമാന്യതകളോ അല്ല, പ്രേമലക്ഷണമാണ്.
In this prakarana
People
Verses
ചൗപായി 190.1-4
होहु सँजोइल रोकहु घाटा।ठाटहु सकल मरै के ठाटा।।
सनमुख लोह भरत सन लेऊँ।जिअत न सुरसरि उतरन देऊँ।।
समर मरनु पुनि सुरसरि तीरा।राम काजु छनभंगु सरीरा।।
भरत भाइ नृपु मै जन नीचू।बड़ें भाग असि पाइअ मीचू।।
स्वामि काज करिहउँ रन रारी।जस धवलिहउँ भुवन दस चारी।।
तजउँ प्रान रघुनाथ निहोरें।दुहूँ हाथ मुद मोदक मोरें।।
साधु समाज न जाकर लेखा।राम भगत महुँ जासु न रेखा।।
जायँ जिअत जग सो महि भारू।जननी जौबन बिटप कुठारू।।
hohu sãjoila rokahu ghāṭā |ṭhāṭahu sakala marai ke ṭhāṭā ||
sanamukha loha bharata sana leū̃ |jiata na surasari utarana deū̃ ||
samara maranu puni surasari tīrā |rāma kāju chanabhaṁgu sarīrā ||
bharata bhāi nṛpu mai jana nīcū |baṛeṁ bhāga asi pāia mīcū ||
svāmi kāja karihaũ rana rārī |jasa dhavalihaũ bhuvana dasa cārī ||
tajaũ prāna raghunātha nihoreṁ |duhū̃ hātha muda modaka moreṁ ||
sādhu samāja na jākara lekhā |rāma bhagata mahũ jāsu na rekhā ||
jāyã jiata jaga so mahi bhārū |jananī jaubana biṭapa kuṭhārū ||
ആയുധങ്ങൾ ധരിച്ച് കടവുകൾ തടയുവിൻ; മരണത്തിനായി എല്ലാ ഒരുക്കങ്ങളും ചെയ്യുവിൻ. യുദ്ധത്തിൽ ഭരതനെ നേരിടുവാൻ പോകുന്നു, ജീവനോടെ അവനെ ഗംഗ കടക്കാൻ അനുവദിക്കുകയില്ല. യുദ്ധത്തിൽ മരിക്കുക, അതും ഗംഗാ തീരത്ത്, രാമന്റെ കാര്യത്തിന്, നിമിഷം മാത്രം നില്ക്കുന്ന ഈ ശരീരത്തോട്, മഹാ ലാഭമാകുന്നു. ഭരതൻ രാമന്റെ സഹോദരനും രാജാവുമാണ്, ഞാൻ താഴ്ന്ന സേവകൻ; മഹാ ഭാഗ്യത്താൽ മാത്രം അത്തരം മരണം ലഭിക്കുന്നു. എന്റെ സ്വാമിയുടെ കാര്യത്തിന് യുദ്ധം ചെയ്യും, പതിനാല് ലോകങ്ങളിലും എന്റെ കീർത്തി പ്രകാശിപ്പിക്കും. രഘുനാഥന് വേണ്ടി പ്രാണൻ ത്യജിച്ചാൽ, എന്റെ രണ്ടു കൈകളും ആനന്ദത്തിന്റെ മോദകങ്ങൾ നിറയും. സാധു സമാജത്തിൽ എണ്ണപ്പെടാത്തവനും, രാമ ഭക്തന്മാരിൽ ഒരു വരയിട്ട സ്ഥാനം പോലുമില്ലാത്തവനും, ഈ ലോകത്തിൽ ജീവിച്ചിരുന്നാൽ ഭൂമിക്ക് ഭാരമായിരിക്കും, തന്റെ അമ്മയുടെ യൗവനത്തിന്റെ മരത്തിന് മഴുവായിരിക്കും.
ദോഹ 190
बिगत बिषाद निषादपति सबहि बढ़ाइ उछाहु।सुमिरि राम मागेउ तुरत तरकस धनुष सनाहु।।190।।
bigata biṣāda niṣādapati sabahi baṛhāi uchāhu |sumiri rāma māgeu turata tarakasa dhanuṣa sanāhu ||190||
ദുഃഖം മാറി, നിഷാദരുടെ തലവൻ എല്ലാവർക്കും ഉത്സാഹം വർദ്ധിപ്പിച്ചു; പിന്നെ രാമനെ സ്മരിച്ച്, അവൻ ഉടനെ അമ്പറ, വില്ല്, കവചം എന്നിവ ചോദിച്ചു.
ചൗപായി 191.1-4
बेगहु भाइहु सजहु सँजोऊ।सुनि रजाइ कदराइ न कोऊ।।
भलेहिं नाथ सब कहहिं सहरषा।एकहिं एक बढ़ावइ करषा।।
चले निषाद जोहारि जोहारी।सूर सकल रन रूचइ रारी।।
सुमिरि राम पद पंकज पनहीं।भाथीं बाँधि चढ़ाइन्हि धनहीं।।
अँगरी पहिरि कूँड़ि सिर धरहीं।फरसा बाँस सेल सम करहीं।।
एक कुसल अति ओड़न खाँड़े।कूदहि गगन मनहुँ छिति छाँड़े।।
निज निज साजु समाजु बनाई।गुह राउतहि जोहारे जाई।।
देखि सुभट सब लायक जाने।लै लै नाम सकल सनमाने।।
begahu bhāihu sajahu sãjoū |suni rajāi kadarāi na koū ||
bhalehiṁ nātha saba kahahiṁ saharaṣā |ekahiṁ eka baṛhāvai karaṣā ||
cale niṣāda johāri johārī |sūra sakala rana rūcai rārī ||
sumiri rāma pada paṁkaja panahīṁ |bhāthīṁ bā̃dhi caṛhāinhi dhanahīṁ ||
ãgarī pahiri kū̃ṛi sira dharahīṁ |pharasā bā̃sa sela sama karahīṁ ||
eka kusala ati oṛana khā̃ṛe |kūdahi gagana manahũ chiti chā̃ṛe ||
nija nija sāju samāju banāī |guha rāutahi johāre jāī ||
dekhi subhaṭa saba lāyaka jāne |lai lai nāma sakala sanamāne ||
വേഗം, സഹോദരന്മാരേ, നിങ്ങളുടെ ആയുധങ്ങൾ ഒരുക്കുക; എന്റെ കല്പന കേട്ട ശേഷം, ആരും പിന്മാറരുത്. "നന്നായി, നാഥാ," എന്ന് എല്ലാവരും സന്തോഷത്തോടെ പറഞ്ഞതിന്, ഓരോരുത്തരും മറ്റുള്ളവരുടെ ഉത്സാഹം വർദ്ധിപ്പിച്ചു. നിഷാദന്മാർ ആവർത്തിച്ച് വന്ദിച്ച് പുറപ്പെട്ടു; അവർ എല്ലാം വീരന്മാർ, യുദ്ധത്തിലും പോരാട്ടത്തിലും ആനന്ദിക്കുന്നവർ. രാമന്റെ പദ്മപാദങ്ങളുടെ പാദുകങ്ങൾ സ്മരിച്ച്, തങ്ങളുടെ അമ്പടയങ്ങൾ കെട്ടി, വില്ലുകൾക്ക് നാണയിട്ടു. കവചങ്ങൾ ധരിച്ച്, തലകളിൽ ശിരസ്ത്രാണങ്ങൾ വെച്ച്, മഴുക്കൾ, മുള കുന്തങ്ങൾ, കുന്തങ്ങൾ എന്നിവ ഒരുക്കി. ചിലർ പരിചകളും വാളുകളും കൊണ്ട് തടയുന്നതിൽ അത്യന്തം നിപുണർ; അവർ ആകാശത്തിലേക്ക് ചാടിയപ്പോൾ ഭൂമി വിട്ടതായി തോന്നി. ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ആയുധങ്ങളും സംഘവും ഒരുക്കി, തങ്ങളുടെ നായകൻ ഗുഹനെ ചെന്ന് വന്ദിച്ചു. വീര യോധന്മാരെ കണ്ട്, അവർ എല്ലാം പണിക്ക് യോഗ്യരാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, ഓരോരുത്തരെയും പേര് ചൊല്ലി എല്ലാവരെയും ബഹുമാനിച്ചു.
ദോഹ 191
भाइहु लावहु धोख जनि आजु काज बड़ मोहि।सुनि सरोष बोले सुभट बीर अधीर न होहि।।191।।
bhāihu lāvahu dhokha jani āju kāja baṛa mohi |suni saroṣa bole subhaṭa bīra adhīra na hohi ||191||
"സഹോദരന്മാരേ, എന്നെ വഞ്ചിക്കരുത്; ഇന്നത്തെ കാര്യം എനിക്ക് വളരെ വലുതാണ്" എന്ന് കേട്ട്, വീരന്മാർ കോപത്തോടെ സംസാരിച്ചു: "വീരാ, ആതങ്കപ്പെടരുത്."
ചൗപായി 192.1-4
राम प्रताप नाथ बल तोरे।करहिं कटकु बिनु भट बिनु घोरे।।
जीवत पाउ न पाछें धरहीं।रुंड मुंडमय मेदिनि करहीं।।
दीख निषादनाथ भल टोलू।कहेउ बजाउ जुझाऊ ढोलू।।
एतना कहत छींक भइ बाँए।कहेउ सगुनिअन्ह खेत सुहाए।।
बूढ़ु एकु कह सगुन बिचारी।भरतहि मिलिअ न होइहि रारी।।
रामहि भरतु मनावन जाहीं।सगुन कहइ अस बिग्रहु नाहीं।।
सुनि गुह कहइ नीक कह बूढ़ा।सहसा करि पछिताहिं बिमूढ़ा।।
भरत सुभाउ सीलु बिनु बूझें।बड़ि हित हानि जानि बिनु जूझें।।
rāma pratāpa nātha bala tore |karahiṁ kaṭaku binu bhaṭa binu ghore ||
jīvata pāu na pācheṁ dharahīṁ |ruṁḍa muṁḍamaya medini karahīṁ ||
dīkha niṣādanātha bhala ṭolū |kaheu bajāu jujhāū ḍholū ||
etanā kahata chīṁka bhai bā̃e |kaheu sagunianha kheta suhāe ||
būṛhu eku kaha saguna bicārī |bharatahi milia na hoihi rārī ||
rāmahi bharatu manāvana jāhīṁ |saguna kahai asa bigrahu nāhīṁ ||
suni guha kahai nīka kaha būṛhā |sahasā kari pachitāhiṁ bimūṛhā ||
bharata subhāu sīlu binu būjheṁ |baṛi hita hāni jāni binu jūjheṁ ||
രാമന്റെ പ്രതാപത്താലും നിന്റെ ബലത്താലും, സ്വാമി, അവർ ഒരു യോദ്ധാവോ ഒരു കുതിരയോ ഇല്ലാതെ ശത്രുവിന്റെ സൈന്യത്തെ നശിപ്പിക്കും. ജീവിച്ചിരിക്കുന്നിടത്തോളം അവർ പാദം പിന്നോട്ട് വെക്കില്ല, ഭൂമിയെ തലയില്ലാത്ത ഉടലുകളും മുറിച്ച തലകളും നിറഞ്ഞതാക്കും. നിഷാദരുടെ തലവൻ തന്റെ നല്ല സൈന്യത്തെ നോക്കി, "യുദ്ധമൃദംഗം മുഴക്കുക" എന്ന് പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ പറയുമ്പോൾ ഇടതുഭാഗത്ത് തുമ്മൽ വന്നു. ശകുനം നോക്കുന്നവർ യുദ്ധഭൂമി നന്നായിരിക്കുമെന്ന് പറഞ്ഞു. ഒരു വൃദ്ധൻ ശകുനം ചിന്തിച്ച്, "ഭരതനെ കാണും; തർക്കമുണ്ടാകില്ല" എന്ന് പറഞ്ഞു. ഭരതൻ രാമനെ മനംമടക്കി കൂട്ടിക്കൊണ്ടുവരാൻ പോകുന്നു; ശകുനം യുദ്ധമുണ്ടാകില്ലെന്ന് പറയുന്നു. ഇത് കേട്ട് ഗുഹൻ, "വൃദ്ധൻ നന്നായി പറഞ്ഞു. മൂഢന്മാർ ധൃഷ്ടാന്തം പ്രവർത്തിച്ച് പിന്നെ പശ്ചാത്തപിക്കും" എന്ന് പറഞ്ഞു. ഭരതന്റെ സ്വഭാവവും ഗുണവും മനസ്സിലാക്കാതെ, അറിയാതെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നത് നമ്മുടെ നന്മയ്ക്ക് വലിയ നഷ്ടം.
ദോഹ 192
गहहु घाट भट समिटि सब लेउँ मरम मिलि जाइ।बूझि मित्र अरि मध्य गति तस तब करिहउँ आइ।।192।।
gahahu ghāṭa bhaṭa samiṭi saba leũ marama mili jāi |būjhi mitra ari madhya gati tasa taba karihaũ āi ||192||
യോദ്ധാക്കളേ, നിങ്ങൾ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചുകൂടി കടവു് പിടിച്ചുകൊള്ളുവിൻ; ഞാൻ പോയി അവനെ കണ്ടു് അവന്റെ രഹസ്യം അറിയുന്നു. അവൻ സുഹൃത്തായോ, ശത്രുവായോ, അല്ലെങ്കിൽ നിരപേക്ഷനായോ നിൽക്കുന്നുവോ എന്നു് മനസ്സിലാക്കിയ ശേഷം, ഞാൻ തിരികെ വന്നു് അതനുസരിച്ചു് പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ചൗപായി 193.1-4
लखन सनेहु सुभायँ सुहाएँ।बैरु प्रीति नहिं दुरइँ दुराएँ।।
अस कहि भेंट सँजोवन लागे।कंद मूल फल खग मृग मागे।।
मीन पीन पाठीन पुराने।भरि भरि भार कहारन्ह आने।।
मिलन साजु सजि मिलन सिधाए।मंगल मूल सगुन सुभ पाए।।
देखि दूरि तें कहि निज नामू।कीन्ह मुनीसहि दंड प्रनामू।।
जानि रामप्रिय दीन्हि असीसा।भरतहि कहेउ बुझाइ मुनीसा।।
राम सखा सुनि संदनु त्यागा।चले उतरि उमगत अनुरागा।।
गाउँ जाति गुहँ नाउँ सुनाई।कीन्ह जोहारु माथ महि लाई।।
lakhana sanehu subhāyã suhāẽ |bairu prīti nahiṁ duraĩ durāẽ ||
asa kahi bheṁṭa sãjovana lāge |kaṁda mūla phala khaga mṛga māge ||
mīna pīna pāṭhīna purāne |bhari bhari bhāra kahāranha āne ||
milana sāju saji milana sidhāe |maṁgala mūla saguna subha pāe ||
dekhi dūri teṁ kahi nija nāmū |kīnha munīsahi daṁḍa pranāmū ||
jāni rāmapriya dīnhi asīsā |bharatahi kaheu bujhāi munīsā ||
rāma sakhā suni saṁdanu tyāgā |cale utari umagata anurāgā ||
gāũ jāti guhã nāũ sunāī |kīnha johāru mātha mahi lāī ||
ലക്ഷ്മണന്റെ സ്നേഹം അവന്റെ സ്വാഭാവികമായ ലാളിത്യത്തിൽ സുന്ദരമാണ്; ശത്രുതയും സ്നേഹവും എങ്ങനെ മറയ്ക്കാൻ ശ്രമിച്ചാലും മറയ്ക്കാൻ കഴിയില്ല. അങ്ങനെ പറഞ്ഞു, ഗുഹൻ സന്ദർശനത്തിനുള്ള കാണിക ശേഖരിക്കാൻ തുടങ്ങി. അവൻ കിഴങ്ങുകൾ, വേരുകൾ, പഴങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മൃഗങ്ങൾ എന്നിവയെ ആവശ്യപ്പെട്ടു. തടിച്ച, നന്നായി വളർന്ന പാഠീന മത്സ്യങ്ങളെയും, ചുമട്ടുകാർ ചുമടു ചുമടായി കൊണ്ടുവന്നു. സന്ദർശനത്തിനുള്ള കാണികകൾ ക്രമീകരിച്ച്, ഭരതനെ കാണാൻ പുറപ്പെട്ടു, അവന് ശുഭമായ നല്ല ശകുനങ്ങൾ ലഭിച്ചു, അവ എല്ലാ മംഗളങ്ങൾക്കും മൂലമായവ. ദൂരെനിന്ന് മുനി ശ്രേഷ്ഠനെ കണ്ട്, തന്റെ പേര് പറഞ്ഞ്, അവന് മുമ്പിൽ വീണ് പ്രണാമം ചെയ്തു. അവൻ രാമന് പ്രിയങ്കരനാണെന്ന് അറിഞ്ഞ്, മുനി അവന് ആശീർവാദം നൽകി, മുനി ശ്രേഷ്ഠൻ ഭരതന് അവൻ ആരെന്ന് വിവരിച്ചു. അവൻ രാമന്റെ സുഹൃത്താണെന്ന് കേട്ട്, ഭരതൻ തന്റെ രഥം വിട്ട്, സ്നേഹത്തിൽ നിറഞ്ഞ് നടന്നു പോയി. ഗുഹൻ തന്റെ ഗ്രാമവും, തന്റെ ജാതിയും, തന്റെ പേരും പറഞ്ഞ്, നെറ്റി ഭൂമിയിൽ തൊടീച്ച് പ്രണാമം ചെയ്തു.
ദോഹ 193
करत दंडवत देखि तेहि भरत लीन्ह उर लाइ।मनहुँ लखन सन भेंट भइ प्रेम न हृदयँ समाइ।।193।।
karata daṁḍavata dekhi tehi bharata līnha ura lāi |manahũ lakhana sana bheṁṭa bhai prema na hṛdayã samāi ||193||
അവൻ ദണ്ഡവതം ചെയ്യുന്നതു കണ്ട്, ഭരതൻ അവനെ ഹൃദയത്തോട് ചേർത്തു പിടിച്ചു. ലക്ഷ്മണനെ തന്നെ കണ്ടുമുട്ടിയതു പോലെയും, അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സ്നേഹം അടങ്ങിയില്ല.
ചൗപായി 194.1-4
भेंटत भरतु ताहि अति प्रीती।लोग सिहाहिं प्रेम कै रीती।।
धन्य धन्य धुनि मंगल मूला।सुर सराहि तेहि बरिसहिं फूला।।
लोक बेद सब भाँतिहिं नीचा।जासु छाँह छुइ लेइअ सींचा।।
तेहि भरि अंक राम लघु भ्राता।मिलत पुलक परिपूरित गाता।।
राम राम कहि जे जमुहाहीं।तिन्हहि न पाप पुंज समुहाहीं।।
यह तौ राम लाइ उर लीन्हा।कुल समेत जगु पावन कीन्हा।।
करमनास जलु सुरसरि परई।तेहि को कहहु सीस नहिं धरई।।
उलटा नामु जपत जगु जाना।बालमीकि भए ब्रह्म समाना।।
bheṁṭata bharatu tāhi ati prītī |loga sihāhiṁ prema kai rītī ||
dhanya dhanya dhuni maṁgala mūlā |sura sarāhi tehi barisahiṁ phūlā ||
loka beda saba bhā̃tihiṁ nīcā |jāsu chā̃ha chui leia sīṁcā ||
tehi bhari aṁka rāma laghu bhrātā |milata pulaka paripūrita gātā ||
rāma rāma kahi je jamuhāhīṁ |tinhahi na pāpa puṁja samuhāhīṁ ||
yaha tau rāma lāi ura līnhā |kula sameta jagu pāvana kīnhā ||
karamanāsa jalu surasari paraī |tehi ko kahahu sīsa nahiṁ dharaī ||
ulaṭā nāmu japata jagu jānā |bālamīki bhae brahma samānā ||
ഭരതൻ അവനെ മഹത്തായ സ്നേഹത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്തു; ജനങ്ങൾ ആ സ്നേഹത്തിന്റെ മാർഗ്ഗത്തെ പ്രശംസിച്ച് അവനെ അസൂയപ്പെട്ടു. "ഭാഗ്യവാൻ, ഭാഗ്യവാൻ" എന്ന ശബ്ദം, എല്ലാ ശുഭങ്ങൾക്കും മൂലമായത്, ഉയർന്നു; ദേവന്മാർ അവനെ പ്രശംസിച്ച് പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിച്ചു. ലോകത്തിന്റെ ആചാരം കൊണ്ടും വേദങ്ങൾ കൊണ്ടും അവൻ എല്ലാ വിധത്തിലും താഴ്ന്നവനായിരുന്നു; അവന്റെ നിഴൽ തൊട്ടവൻ വെള്ളം തളിച്ച് ശുദ്ധീകരിച്ചുകൊള്ളേണ്ടതായിരുന്നു. എങ്കിലും രാമന്റെ അനുജൻ അവനെ പൂർണ്ണമായി ആലിംഗനം ചെയ്തു; അവനെ കണ്ടുമുട്ടിയപ്പോൾ അവന്റെ ശരീരം മുഴുവൻ പുളകം കൊണ്ട് നിറഞ്ഞു. കോട്ടുവിട്ടാലും "രാമ, രാമ" എന്ന് പറയുന്നവർക്ക് പാപങ്ങളുടെ കൂമ്പാരം എതിരായി ഉയരുന്നില്ല. ഇവനെയോ രാമൻ തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഇടം കൊടുത്തു, അവന്റെ കുലത്തോടൊപ്പം ലോകത്തെ പവിത്രമാക്കി. കർമ്മനാശ നദിയുടെ വെള്ളം ദേവനദിയായ ഗംഗയിൽ വീഴുമ്പോൾ, പറയൂ, ആരാണ് തല കുനിച്ച് വണങ്ങാത്തത്? നാമം തിരിച്ച് ജപിച്ച് വാല്മീകി ബ്രഹ്മാവിന് തുല്യനായി എന്ന് ലോകം അറിയുന്നു.
ദോഹ 194
स्वपच सबर खस जमन जड़ पावँर कोल किरात।रामु कहत पावन परम होत भुवन बिख्यात।।194।।
svapaca sabara khasa jamana jaṛa pāvãra kola kirāta |rāmu kahata pāvana parama hota bhuvana bikhyāta ||194||
ശബര, ഖസ, യവന, കോല, കിരാത വിഭാഗങ്ങൾ, മാംസം തിന്നുന്നവർ, മൂഢർ, പാമരർ എന്നിവർ പോലും "രാമ" എന്ന് ഉച്ചരിച്ചാൽ പരമപവിത്രരായി മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധരാകുന്നു.
ചൗപായി 195.1-4
नहिं अचिरजु जुग जुग चलि आई।केहि न दीन्हि रघुबीर बड़ाई।।
राम नाम महिमा सुर कहहीं।सुनि सुनि अवधलोग सुखु लहहीं।।
रामसखहि मिलि भरत सप्रेमा।पूँछी कुसल सुमंगल खेमा।।
देखि भरत कर सील सनेहू।भा निषाद तेहि समय बिदेहू।।
सकुच सनेहु मोदु मन बाढ़ा।भरतहि चितवत एकटक ठाढ़ा।।
धरि धीरजु पद बंदि बहोरी।बिनय सप्रेम करत कर जोरी।।
कुसल मूल पद पंकज पेखी।मैं तिहुँ काल कुसल निज लेखी।।
अब प्रभु परम अनुग्रह तोरें।सहित कोटि कुल मंगल मोरें।।
nahiṁ aciraju juga juga cali āī |kehi na dīnhi raghubīra baṛāī ||
rāma nāma mahimā sura kahahīṁ |suni suni avadhaloga sukhu lahahīṁ ||
rāmasakhahi mili bharata sapremā |pū̃chī kusala sumaṁgala khemā ||
dekhi bharata kara sīla sanehū |bhā niṣāda tehi samaya bidehū ||
sakuca sanehu modu mana bāṛhā |bharatahi citavata ekaṭaka ṭhāṛhā ||
dhari dhīraju pada baṁdi bahorī |binaya saprema karata kara jorī ||
kusala mūla pada paṁkaja pekhī |maiṁ tihũ kāla kusala nija lekhī ||
aba prabhu parama anugraha toreṁ |sahita koṭi kula maṁgala moreṁ ||
അത്ഭുതമല്ല; യുഗം യുഗമായി വന്നിരിക്കുന്നു. രഘുവീരനായ രാമൻ ആർക്കൊക്കെ മഹത്വം നൽകിയില്ല? ദേവന്മാർ രാമന്റെ നാമത്തിന്റെ മഹിമയെപ്പറ്റി പറഞ്ഞു. വീണ്ടും വീണ്ടും കേട്ട് അയോധ്യാ ജനങ്ങൾ സന്തോഷം പ്രാപിച്ചു. ഭരതൻ രാമന്റെ സുഹൃത്തിനെ പ്രേമത്തോടെ കണ്ടുമുട്ടി, അവന്റെ ക്ഷേമം, മംഗളം, യോഗക്ഷേമം എന്നിവയെപ്പറ്റി ചോദിച്ചു. ഭരതന്റെ സൗമ്യസ്വഭാവവും സ്നേഹവും കണ്ട്, നിഷാദൻ ആ സമയത്ത് തന്നെ മറന്നു. ലജ്ജയും സ്നേഹവും ആനന്ദവും അവന്റെ മനസ്സിൽ വർദ്ധിച്ചു; ഭരതനെ ഒറ്റനോട്ടത്തിൽ നോക്കി നിന്നു. ധൈര്യം ധരിച്ച്, വീണ്ടും അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ വണങ്ങി, കൈകൾ കൂട്ടിപ്പിടിച്ച് പ്രേമത്തോടെ അപേക്ഷിച്ചു. നിന്റെ പദ്മപാദങ്ങളെ, എല്ലാ ക്ഷേമത്തിന്റെയും മൂലമായവയെ കണ്ട്, മൂന്നു കാലങ്ങളിലും എന്റെ ക്ഷേമം സത്യമെന്ന് കരുതി. ഇപ്പോൾ, പ്രഭോ, നിന്റെ പരമാനുഗ്രഹത്താൽ, എനിക്കും എന്റെ കുടുംബത്തിലെ കോടി തലമുറകൾക്കും മംഗളമുണ്ട്.
ദോഹ 195
समुझि मोरि करतूति कुलु प्रभु महिमा जियँ जोइ।जो न भजइ रघुबीर पद जग बिधि बंचित सोइ।।195।।
samujhi mori karatūti kulu prabhu mahimā jiyã joi |jo na bhajai raghubīra pada jaga bidhi baṁcita soi ||195||
എന്റെ പ്രവൃത്തികളും കുലവും ചിന്തിച്ച്, പ്രഭുവിന്റെ മഹിമയെ തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ധ്യാനിച്ച്, ഈ ലോകത്ത് രഘുവീരന്റെ പാദങ്ങളെ ഭജിക്കാത്തവൻ, വിധിയാൽ വഞ്ചിക്കപ്പെട്ടവൻ ആകുന്നു.
ചൗപായി 196.1-4
कपटी कायर कुमति कुजाती।लोक बेद बाहेर सब भाँती।।
राम कीन्ह आपन जबही तें।भयउँ भुवन भूषन तबही तें।।
देखि प्रीति सुनि बिनय सुहाई।मिलेउ बहोरि भरत लघु भाई।।
कहि निषाद निज नाम सुबानीं।सादर सकल जोहारीं रानीं।।
जानि लखन सम देहिं असीसा।जिअहु सुखी सय लाख बरीसा।।
निरखि निषादु नगर नर नारी।भए सुखी जनु लखनु निहारी।।
कहहिं लहेउ एहिं जीवन लाहू।भेंटेउ रामभद्र भरि बाहू।।
सुनि निषादु निज भाग बड़ाई।प्रमुदित मन लइ चलेउ लेवाई।।
kapaṭī kāyara kumati kujātī |loka beda bāhera saba bhā̃tī ||
rāma kīnha āpana jabahī teṁ |bhayaũ bhuvana bhūṣana tabahī teṁ ||
dekhi prīti suni binaya suhāī |mileu bahori bharata laghu bhāī ||
kahi niṣāda nija nāma subānīṁ |sādara sakala johārīṁ rānīṁ ||
jāni lakhana sama dehiṁ asīsā |jiahu sukhī saya lākha barīsā ||
nirakhi niṣādu nagara nara nārī |bhae sukhī janu lakhanu nihārī ||
kahahiṁ laheu ehiṁ jīvana lāhū |bheṁṭeu rāmabhadra bhari bāhū ||
suni niṣādu nija bhāga baṛāī |pramudita mana lai caleu levāī ||
ഞാൻ വഞ്ചകൻ, ഭീരുവൻ, ദുഷ്ടമനസ്സുള്ളവൻ, താഴ്ന്ന ജന്മമുള്ളവൻ, ലോകത്തിനും വേദത്തിനും എല്ലാ വിധത്തിലും പുറത്തുള്ളവൻ. രാമൻ എന്നെ തന്റേതാക്കിയ നിമിഷം മുതൽ, ആ നിമിഷം മുതൽ ഞാൻ ലോകത്തിന്റെ അണികലമായി. അവന്റെ സ്നേഹം കണ്ട്, അവന്റെ കൃപയുള്ള വിനയം കേട്ട്, ഭരതന്റെ അനുജനായ ശത്രുഘ്നൻ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. നിഷാദൻ തന്റെ പേര് നന്മയായ വാക്കുകളിൽ പറഞ്ഞ്, എല്ലാ റാണിമാരെയും ബഹുമാനത്തോടെ വന്ദിച്ചു. അവനെ ലക്ഷ്മണന് തുല്യമായി കരുതി, അവർ ആശീർവദിച്ചു: നൂറ് ലക്ഷം വർഷം സുഖമായി ജീവിക്കുക. നിഷാദനെ കണ്ട നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും, ലക്ഷ്മണനെ നോക്കുന്നതുപോലെ സന്തോഷിച്ചു. അവർ പറഞ്ഞു: ഇവന് ജീവിതത്തിന്റെ ലാഭം ലഭിച്ചു, കാരണം രാമഭദ്രൻ ഇവനെ രണ്ടു കൈകളും കൊണ്ട് ആലിംഗനം ചെയ്തു. തന്റെ ഭാഗ്യം പുകഴുന്നത് കേട്ട്, നിഷാദൻ ഹൃദയം ആനന്ദിച്ച്, അവരെ വഴി കാട്ടി കൊണ്ടുപോയി.
ദോഹ 196
सनकारे सेवक सकल चले स्वामि रुख पाइ।घर तरु तर सर बाग बन बास बनाएन्हि जाइ।।196।।
sanakāre sevaka sakala cale svāmi rukha pāi |ghara taru tara sara bāga bana bāsa banāenhi jāi ||196||
ആംഗ്യം കണ്ട് തങ്ങളുടെ യജമാനന്റെ ഇഷ്ടം മനസ്സിലാക്കിയ എല്ലാ സേവകരും മുന്നോട്ട് പോയി, വീടുകൾ, മരങ്ങൾ, കുളങ്ങൾ, തോട്ടങ്ങൾ, കാവുകൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ താമസിക്കാനുള്ള സൗകര്യങ്ങൾ ഒരുക്കി.
ചൗപായി 197.1-4
सृंगबेरपुर भरत दीख जब।भे सनेहँ सब अंग सिथिल तब।।
सोहत दिएँ निषादहि लागू।जनु तनु धरें बिनय अनुरागू।।
एहि बिधि भरत सेनु सबु संगा।दीखि जाइ जग पावनि गंगा।।
रामघाट कहँ कीन्ह प्रनामू।भा मनु मगनु मिले जनु रामू।।
करहिं प्रनाम नगर नर नारी।मुदित ब्रह्ममय बारि निहारी।।
करि मज्जनु मागहिं कर जोरी।रामचंद्र पद प्रीति न थोरी।।
भरत कहेउ सुरसरि तव रेनू।सकल सुखद सेवक सुरधेनू।।
जोरि पानि बर मागउँ एहू।सीय राम पद सहज सनेहू।।
sṛṁgaberapura bharata dīkha jaba |bhe sanehã saba aṁga sithila taba ||
sohata diẽ niṣādahi lāgū |janu tanu dhareṁ binaya anurāgū ||
ehi bidhi bharata senu sabu saṁgā |dīkhi jāi jaga pāvani gaṁgā ||
rāmaghāṭa kahã kīnha pranāmū |bhā manu maganu mile janu rāmū ||
karahiṁ pranāma nagara nara nārī |mudita brahmamaya bāri nihārī ||
kari majjanu māgahiṁ kara jorī |rāmacaṁdra pada prīti na thorī ||
bharata kaheu surasari tava renū |sakala sukhada sevaka suradhenū ||
jori pāni bara māgaũ ehū |sīya rāma pada sahaja sanehū ||
ഭരതൻ ശൃംഗബേരപുരം കണ്ടു, അപ്പോൾ സ്നേഹത്താൽ അവന്റെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും ക്ഷീണിച്ചു. നിഷാദനെ ചാരി അവനെ താങ്ങിപ്പിടിച്ചു, വിനയവും സ്നേഹവും ശരീരം കൊണ്ടതുപോലെ തോന്നി. ഈ വിധത്തിൽ ഭരതൻ തന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യവുമായി പോയി ലോകത്തെ പവിത്രമാക്കുന്ന ഗംഗയെ കണ്ടു. രാമഘാട്ടിന് നമസ്കരിച്ചു, അവന്റെ മനസ്സ് അത്രയും ലയിച്ചു, രാമനെ നേരിട്ട് കണ്ടതുപോലെയായി. നഗരത്തിലെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും നമസ്കരിച്ചു, ബ്രഹ്മം നിറഞ്ഞ വെള്ളത്തെ ആനന്ദത്തോടെ നോക്കി. സ്നാനം ചെയ്ത്, കൈകൾ കൂപ്പി, രാമചന്ദ്രന്റെ പാദങ്ങളോടുള്ള സ്നേഹം കുറവാകരുതെന്ന് ആവശ്യപ്പെട്ടു. ഭരതൻ പറഞ്ഞു, "ദേവന്മാരുടെ നദിയേ, നിന്റെ മണൽ എല്ലാ സുഖവും തരുന്നു, നിന്റെ സേവകർക്ക് കാമധേനു പോലെയുള്ളത്." "കൈകൾ കൂപ്പി ഈ വരം നിന്നോട് ചോദിക്കുന്നു: സീതാ രാമന്മാരുടെ പാദങ്ങളോട് സഹജമായ സ്നേഹം."
ദോഹ 197
एहि बिधि मज्जनु भरतु करि गुर अनुसासन पाइ।मातु नहानीं जानि सब डेरा चले लवाइ।।197।।
ehi bidhi majjanu bharatu kari gura anusāsana pāi |mātu nahānīṁ jāni saba ḍerā cale lavāi ||197||
ഇങ്ങനെ ഭരതൻ സ്നാനം ചെയ്തു; ഗുരുവിന്റെ കല്പന സ്വീകരിച്ച്, തന്റെ മാതാക്കൾ എല്ലാവരും സ്നാനം ചെയ്തു എന്നറിഞ്ഞ്, അവരെ താവളത്തിലേക്ക് കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.
ചൗപായി 198.1-4
जहँ तहँ लोगन्ह डेरा कीन्हा।भरत सोधु सबही कर लीन्हा।।
सुर सेवा करि आयसु पाई।राम मातु पहिं गे दोउ भाई।।
चरन चाँपि कहि कहि मृदु बानी।जननीं सकल भरत सनमानी।।
भाइहि सौंपि मातु सेवकाई।आपु निषादहि लीन्ह बोलाई।।
चले सखा कर सों कर जोरें।सिथिल सरीर सनेह न थोरें।।
पूँछत सखहि सो ठाउँ देखाऊ।नेकु नयन मन जरनि जुड़ाऊ।।
जहँ सिय रामु लखनु निसि सोए।कहत भरे जल लोचन कोए।।
भरत बचन सुनि भयउ बिषादू।तुरत तहाँ लइ गयउ निषादू।।
jahã tahã loganha ḍerā kīnhā |bharata sodhu sabahī kara līnhā ||
sura sevā kari āyasu pāī |rāma mātu pahiṁ ge dou bhāī ||
carana cā̃pi kahi kahi mṛdu bānī |jananīṁ sakala bharata sanamānī ||
bhāihi sauṁpi mātu sevakāī |āpu niṣādahi līnha bolāī ||
cale sakhā kara soṁ kara joreṁ |sithila sarīra saneha na thoreṁ ||
pū̃chata sakhahi so ṭhāũ dekhāū |neku nayana mana jarani juṛāū ||
jahã siya rāmu lakhanu nisi soe |kahata bhare jala locana koe ||
bharata bacana suni bhayau biṣādū |turata tahā̃ lai gayau niṣādū ||
ജനങ്ങൾ എവിടെയെങ്കിലും തങ്ങളുടെ തമ്പുകൾ അടിച്ചു; ഭരതൻ അവരെല്ലാവരെയും നോക്കിക്കൊണ്ടു. ദേവന്മാരെ ആരാധിച്ച് അനുമതി വാങ്ങി, രണ്ട് സഹോദരന്മാരും രാമന്റെ അമ്മയുടെ അടുത്തേക്ക് പോയി. പാദങ്ങൾ അമർത്തി, മൃദുവായ വാക്കുകൾ ആവർത്തിച്ച് പറഞ്ഞ്, ഭരതൻ എല്ലാ അമ്മമാരെയും ബഹുമാനിച്ചു. അമ്മമാരുടെ സേവനം തന്റെ സഹോദരനെ ഏല്പിച്ച്, നിഷാദനെ തന്റെ അടുത്തേക്ക് വിളിച്ചു. തന്റെ സുഹൃത്തിന്റെ കൈയിൽ തന്റെ കൈ പിടിച്ച് പുറപ്പെട്ടു; അവന്റെ ശരീരം ചെറുതല്ലാത്ത സ്നേഹത്താൽ ദുർബലമായിരുന്നു. തന്റെ സുഹൃത്തിനോട്, എന്റെ കണ്ണും മനസ്സും എരിയുന്നു, ആ സ്ഥലം കാണിക്കൂ, കുറച്ച് തണുക്കട്ടെ എന്ന് ചോദിച്ചു. ആ രാത്രി സീത, രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ എവിടെ ഉറങ്ങിയോ, ആ സ്ഥലം എന്ന് പറഞ്ഞപ്പോൾ, അവന്റെ കണ്ണുകളുടെ മൂലകൾ കണ്ണീരിൽ നിറഞ്ഞു. ഭരതന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, നിഷാദൻ ദുഃഖത്താൽ നിറഞ്ഞു, ഉടനെ അവനെ ആ സ്ഥലത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോയി.
ദോഹ 198
जहँ सिंसुपा पुनीत तर रघुबर किय बिश्रामु।अति सनेहँ सादर भरत कीन्हेउ दंड प्रनामु।।198।।
jahã siṁsupā punīta tara raghubara kiya biśrāmu |ati sanehã sādara bharata kīnheu daṁḍa pranāmu ||198||
ശിംശുപാ എന്ന പുണ്യവൃക്ഷത്തിൻ കീഴിൽ രഘുവർ വിശ്രമിച്ച സ്ഥലത്ത്, ഭരതൻ അത്യധിക സ്നേഹത്തോടും ആദരവോടും ദണ്ഡപ്രണാമം ചെയ്തു.
ചൗപായി 199.1-4
कुस साँथरीनिहारि सुहाई।कीन्ह प्रनामु प्रदच्छिन जाई।।
चरन रेख रज आँखिन्ह लाई।बनइ न कहत प्रीति अधिकाई।।
कनक बिंदु दुइ चारिक देखे।राखे सीस सीय सम लेखे।।
सजल बिलोचन हृदयँ गलानी।कहत सखा सन बचन सुबानी।।
श्रीहत सीय बिरहँ दुतिहीना।जथा अवध नर नारि बिलीना।।
पिता जनक देउँ पटतर केही।करतल भोगु जोगु जग जेही।।
ससुर भानुकुल भानु भुआलू।जेहि सिहात अमरावतिपालू।।
प्राननाथु रघुनाथ गोसाई।जो बड़ होत सो राम बड़ाई।।
kusa sā̃tharīnihāri suhāī |kīnha pranāmu pradacchina jāī ||
carana rekha raja ā̃khinha lāī |banai na kahata prīti adhikāī ||
kanaka biṁdu dui cārika dekhe |rākhe sīsa sīya sama lekhe ||
sajala bilocana hṛdayã galānī |kahata sakhā sana bacana subānī ||
śrīhata sīya birahã dutihīnā |jathā avadha nara nāri bilīnā ||
pitā janaka deũ paṭatara kehī |karatala bhogu jogu jaga jehī ||
sasura bhānukula bhānu bhuālū |jehi sihāta amarāvatipālū ||
prānanāthu raghunātha gosāī |jo baṛa hota so rāma baṛāī ||
കുശ പുല്ലിന്റെ സുന്ദരമായ കിടക്ക കണ്ട്, ഭരതൻ അതിനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് നമസ്കരിച്ചു. പാദങ്ങളുടെ അടയാളങ്ങൾ വഹിക്കുന്ന പൊടി കണ്ണുകളിൽ തൊട്ടു; അവന്റെ അളവറ്റ സ്നേഹം പറയാൻ കഴിയില്ല. രണ്ട് നാല് സ്വർണ്ണ ആഭരണങ്ങൾ കണ്ടു, അവ തലയിൽ വെച്ചു, സീത തന്നെ എന്ന് എണ്ണി. കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ഹൃദയത്തിൽ വേദനയോടെ, തന്റെ സുഹൃത്തിനോട് മൃദുവായ മധുരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. സീതയെ നഷ്ടപ്പെട്ട് ഈ ആഭരണങ്ങൾ കാന്തിയില്ലാതെ മങ്ങിപ്പോയി, അയോധ്യയിലെ പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും നിരാശയോടെ മുങ്ങിയതുപോലെ. അവളുടെ പിതാവ് ജനകനെ: ആരോട് താരതമ്യം ചെയ്യാം, അവന് ലോക ഭോഗങ്ങളും യോഗ നിയമവും കൈയിലത്തന്നെ ഉണ്ടായിരുന്നല്ലോ. അവളുടെ മാമനാർ സൂര്യ വംശത്തിലെ സൂര്യനായ രാജാവ്, അമരാവതിയുടെ തലവനായ ഇന്ദ്രനും അസൂയ കൊണ്ടവർ. അവളുടെ പ്രാണപ്രിയനായ തലവൻ രഘുനാഥനായ രാമ ഗോസ്വാമി, അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്വം കൊണ്ട് ആർ വലിയവരോ അവർ വലിയവരാകുന്നു.
ദോഹ 199
पति देवता सुतीय मनि सीय साँथरी देखि।बिहरत हृदउ न हहरि हर पबि तें कठिन बिसेषि।।199।।
pati devatā sutīya mani sīya sā̃tharī dekhi |biharata hṛdau na hahari hara pabi teṁ kaṭhina biseṣi ||199||
ഭർത്താവിനെ തന്റെ ദൈവമായി കരുതുന്ന, നല്ല സ്ത്രീകളിൽ രത്നമായ സീതയുടെ പുൽപ്പായയെ കണ്ട്, എന്റെ ഹൃദയം വേദനകൊണ്ട് പൊട്ടിച്ചിതറുന്നില്ല; അത് തീർച്ചയായും വജ്രായുധത്തെക്കാൾ കഠിനമാണ്.
Frequently Asked Questions
परंपरा में इस खंड का फल ‘भ्रातृ-प्रेम, वैर-शमन, और नाम-विश्वास की दृढ़ता’ कहा जाता है। विशेषतः ‘राम नाम महिमा’ (दोहा 194 के भाव) के पाठ से पाप-संस्कार क्षीण होते हैं और साधक में निष्कपट भक्ति (अहं-रहित स्नेह) जाग्रत होती है।
लोक-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (नाम-संकीर्तन-सम्पुट) या ‘राम राम’ का जप-सम्पुट इस प्रसंग में जोड़ा जाता है, क्योंकि यहाँ नाम-महिमा और गंगा-तट-स्मरण प्रधान है। (क्षेत्र/सम्प्रदाय के अनुसार सम्पुट-रूप बदल सकता है।)
Ask anything about Prakarana 20 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
