Matsya Purana - Planetary Chariots
Matsya Purana Chapter 127Matsya Purana JyotishaDhruva Pole Star Purana28 Shlokas

Adhyaya 127: Planetary Chariots, Dhruva-Bond (Pole-Star Axis), and the Śiśumāra Celestial Formation

ग्रह-रथ-वर्णनं ध्रुवबन्धः शिशुमारचक्रं च

Speaker: Suta

സൂതൻ ബ്രഹ്മാണ്ഡവിചാരം തുടരുകയും ഗ്രഹങ്ങളുടെ രഥങ്ങളും അവയുടെ അശ്വങ്ങളും വിശദീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തുടർന്ന് പ്രവർത്തനരഹസ്യം പറയുന്നു—എല്ലാ ജ്യോതിഷ്കങ്ങളും ധ്രുവവുമായി അദൃശ്യമായ വായു-രജ്ജുക്കൾകൊണ്ട് ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; പ്രവഹവായു (പ്രവഹസ്ത) പ്രേരിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ ധ്രുവത്തിന്റെയും മേരുവിന്റെയും ചുറ്റും ദക്ഷിണാവർത്തമായി പരിക്രമണം നടക്കുന്നു. പിന്നെ നക്ഷത്രരൂപത്തിലുള്ള ഈ വിന്യാസത്തെ ‘ശിശുമാര-ചക്രം’ എന്നു വിളിച്ച് അതിന്റെ ദർശനം/ജ്ഞാനം പുണ്യമെന്ന് പുകഴ്ത്തി, ധ്രുവാധിഷ്ഠിതമായ ആ ദിവ്യദേഹത്തിൽ ദേവതകളും തത്ത്വങ്ങളും ഏതു ഭാഗങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്നു എന്ന് പറഞ്ഞ് അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.

Key Concepts

Graha-ratha and horse symbolism (materials, colors, banners, speeds)Rāhu’s motion at parvan junctions (eclipse framework)Dhruva as cosmic pivot and binding point for luminariesVāyu as motive force (Pravahastena) turning the celestial wheelŚiśumāra constellation as a sacred cosmogram (deity-body mapping)Clockwise revolution (pradakṣiṇa) around Dhruva and Meru

Shlokas in Adhyaya 127

Verse 1

*सूत उवाच ताराग्रहाणां वक्ष्यामि स्वर्भानोस्तु रथं पुनः अथ तेजोमयः शुभ्रः सोमपुत्रस्य वै रथः //

സൂതൻ പറഞ്ഞു—നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും ഗ്രഹങ്ങളുടെയും വിവരണം ഞാൻ പറയും; പിന്നെയും സ്വർഭാനു (രാഹു)വിന്റെ രഥവും. ഇപ്പോൾ സോമപുത്രന്റെ രഥം തേജോമയം, ദീപ്തിമാനം, ശുഭ്രശ്വേതവർണ്ണമുള്ളതുമാണ്.

Verse 2

युक्तो हयैः पिशङ्गस्तु दशभिर् वातरंहसैः श्वेतः पिशङ्गः सारङ्गो नीलः श्यामो विलोहितः //

ആ രഥം കാറ്റുപോലെ വേഗമുള്ള പത്ത് അശ്വങ്ങളാൽ യുക്തമാണ്—ഒന്ന് പിശംഗം (മഞ്ഞകലർന്ന തവിട്ട്), ഒന്ന് ശ്വേതം, ഒന്ന് താമ്രവർണം, ഒന്ന് സാരംഗം (പുള്ളിവർണം), ഒന്ന് നീലം, ഒന്ന് ശ്യാമം, ഒന്ന് വിലോഹിതം (ചുവപ്പുകലർന്ന തവിട്ട്)।

Verse 3

श्वेतश्च हरितश्चैव पृषतो वृष्णिरेव च दशभिस्तु महाभागैर् उत्तमैर्वातसम्भवैः //

ശ്വേതനും ഹരിതനും, പൃഷതനും വൃഷ്ണിയും—ഇവരോടൊപ്പം മറ്റും പത്ത് മഹാഭാഗന്മാർ, ഉത്തമന്മാർ, വാത (വായു)ത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവർ ആകുന്നു.

Verse 4

ततो भौमरथश्चापि अष्टाङ्गः काञ्चनः स्मृतः अष्टभिर् लोहितैरश्वैः सध्वजैर् अग्निसम्भवैः सर्पते ऽसौ कुमारो वै ऋजुवक्रानुवक्रगः //

അടുത്തതായി ഭൗമൻ (ചൊവ്വ) എന്നവന്റെ രഥവും സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു—അഷ്ടാംഗങ്ങളോടുകൂടിയ കാഞ്ചന (സ്വർണ്ണ) രഥം. അഗ്നിസംഭവവും ധ്വജധാരിയും ആയ എട്ട് ചുവന്ന അശ്വങ്ങൾ വലിക്കുമ്പോൾ ആ കുമാരൻ വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു—ഒരിക്കൽ നേരെ, ഒരിക്കൽ വളഞ്ഞ്, പിന്നെ വളവിനെ അനുഗമിച്ച് വളഞ്ഞ് പോകുന്നു.

Verse 5

अतश्चाङ्गिरसो विद्वान् देवाचार्यो बृहस्पतिः गौराश्वेन तु रौक्मेण स्यन्दनेन विसर्पति //

പിന്നീട് അങ്ഗിരസിന്റെ വംശജനായ ജ്ഞാനിയായ ദേവാചാര്യൻ ബൃഹസ്പതി, ഗൗര (ധവള) അശ്വം ചേർത്ത സ്വർണ്ണ സ്യന്ദനത്തിൽ മുന്നോട്ട് സഞ്ചരിക്കുന്നു.

Verse 6

युक्तेनाष्टाभिरश्वैश्च ध्वजैरग्निसमुद्भवैः अब्दं वसति यो राशौ स्वदिशं तेन गच्छति //

‘സംവത്സരം’ എട്ട് അശ്വങ്ങളാൽ യുക്തവും അഗ്നിസമുദ്ഭവ ധ്വജങ്ങളോടുകൂടിയും ഒരു രാശിയിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, ആ രാശിയോട് സ്വാഭാവികമായി ബന്ധപ്പെട്ട ദിശയിലേക്കു ഗമിക്കണം।

Verse 7

युक्तेनाष्टाभिर् अश्वैश्च सध्वजैरग्निसंनिभैः रथेन क्षिप्रवेगेण भार्गवस्तेन गच्छति //

എട്ട് അശ്വങ്ങളാൽ യുക്തവും അഗ്നിസദൃശ ധ്വജങ്ങളോടുകൂടിയ വേഗമേറിയ രഥത്തിൽ ആരൂഢനായി ഭാർഗവൻ (പരശുരാമൻ) അതിലൂടെയേ മുന്നേറുന്നു।

Verse 8

ततः शनैश्चरो ऽप्यश्वैः सबलैर् वातरंहसैः कार्ष्णायसं समारुह्य स्यन्दनं यात्यसौ शनिः //

അതിനുശേഷം ശനൈശ്ചരൻ (ശനി)യും ശക്തിയുള്ള, കാറ്റിന്റെ വേഗമുള്ള അശ്വങ്ങൾ വലിക്കുന്ന ഇരുമ്പുരഥത്തിൽ ആരൂഢനായി മുന്നേറുന്നു।

Verse 9

स्वर्भानोस्तु यथाष्टाश्वाः कृष्णा वै वातरंहसः रथं तमोमयं तस्य वहन्ति स्म सुदंशिताः //

സ്വർഭാനു (രാഹു)വിന് എട്ട് കറുത്ത, കാറ്റിന്റെ വേഗമുള്ള അശ്വങ്ങളുണ്ട്; നന്നായി കെട്ടിയ അവ അവന്റെ തമോമയ രഥം വലിക്കുന്നു।

Verse 10

आदित्यनिलयो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु आदित्यमेति सोमाच्च तमसो ऽन्तेषु पर्वसु //

ആദിത്യന്റെ സമീപത്ത് സ്ഥാനം ഉള്ള രാഹു പർവ്വകാലങ്ങളിൽ ചന്ദ്രനെ സമീപിക്കുന്നു; ചന്ദ്രനിൽ നിന്ന് സൂര്യനിലേക്കു നീങ്ങുന്നു—ഇങ്ങനെ തമോഭാഗത്തിന്റെ അന്ത്യ പർവ്വങ്ങളിൽ അവൻ സഞ്ചരിക്കുന്നു।

Verse 11

ततः केतुमतस्त्वश्वा अष्टौ ते वातरंहसः पलालधूमवर्णाभाः क्षामदेहाः सुदारुणाः //

അനന്തരം കേതുമതിൽ നിന്ന് എട്ട് അശ്വങ്ങൾ ഉദ്ഭവിച്ചു; അവ വാതത്തെപ്പോലെ വേഗവാന്മാരായിരുന്നു. അവയ്ക്ക് പുല്ലുതൂവലിന്റെ പുകപോലുള്ള വർണ്ണവും, ക്ഷീണദേഹവും, അത്യന്തം ഭയാനകതയും ഉണ്ടായിരുന്നു.

Verse 12

एते वाहा ग्रहाणां वै मया प्रोक्ता रथैः सह सर्वे ध्रुवे निबद्धास्ते निबद्धा वातरश्मिभिः //

ഇങ്ങനെ ഞാൻ ഗ്രഹങ്ങളുടെ വാഹനം, അവരുടെ രഥങ്ങളോടുകൂടി, വിവരിച്ചു. അവയെല്ലാം ധ്രുവനോട് ബന്ധിപ്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; വാതരശ്മികളാൽ നിർമ്മിതമായ ബന്ധനങ്ങളാൽ ബദ്ധമാണ്.

Verse 13

एते वै भ्राम्यमाणास्ते यथायोगं वहन्ति वै वाय याभिरदृश्याभिः प्रबद्धा वातरश्मिभिः //

ഇവ യഥായോഗ്യം ചുറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കെ കൊണ്ടുപോകപ്പെടുന്നു. അദൃശ്യബന്ധനങ്ങളാൽ—വാതരശ്മികളായ കയറുകളാൽ—ബദ്ധമായി, വാതം തന്നെയാണ് അവയെ വഹിക്കുന്നത്.

Verse 14

परिभ्रमन्ति तद्बद्धाश् चन्द्रसूर्यग्रहा दिवि यावत्तमनुपर्येति ध्रुवं च ज्योतिषां गणः //

ആ ആധാരത്തോട് ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ചന്ദ്രൻ, സൂര്യൻ, ഗ്രഹങ്ങൾ ആകാശത്തിൽ പരിവ്രമിക്കുന്നു; ജ്യോതിസ്സുകളുടെ സംഘം ധ്രുവനെ ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം തുടരുന്നത്രയും കാലം.

Verse 15

यथा नद्युदके नोस्तु उदकेन सहोह्यते तथा देवगृहाणि स्युर् उह्यन्ते वातरंहसा तस्माद्यानि प्रगृह्यन्ते व्योम्नि देवगृहा इति //

നദിജലത്തിൽ തോണി ജലത്തോടൊപ്പം ഒഴുകിപ്പോകുന്നതുപോലെ, ദേവഗൃഹങ്ങൾ (ക്ഷേത്രനിർമ്മിതികൾ) വാതത്തിന്റെ പ്രബലവേഗത്തിൽ ഒഴുകിപ്പോകാം. അതുകൊണ്ട് ആകാശത്തിൽ താങ്ങിയിരിക്കുന്നതുപോലെ ദൃഢമായി പിടിച്ചുനിർത്തപ്പെട്ട ദിവ്യഗൃഹങ്ങളെ ‘ദേവഗൃഹം’ എന്നു വിളിക്കുന്നു.

Verse 16

यावत्यश्चैव ताराः स्युस् तावन्तो ऽस्य मरीचयः सर्वा ध्रुवनिबद्धास्ता भ्रमन्त्यो भ्रामयन्ति च //

എത്ര നക്ഷത്രങ്ങളുണ്ടോ അത്രയും അവന്റെ കിരണങ്ങളുണ്ട്. അവ എല്ലാം ധ്രുവനോട് ബന്ധിതമായി, സ്വയം ചുറ്റി മറ്റുള്ളവയെയും ചുറ്റിക്കുന്നു॥

Verse 17

तैलपीडं यथा चक्रं भ्रमते भ्रामयन्ति वै तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातबद्धानि सर्वशः //

എണ്ണച്ചക്ക (തൈലപ്പീഡ) ചക്രം തിരിപ്പിച്ചാൽ എങ്ങനെ തിരിയുന്നുവോ, അതുപോലെ വായുവിന്റെ ശക്തിയാൽ നിയന്ത്രിതമായ ജ്യോതിസ്സുകൾ എല്ലാടവും പരിവ്രമിക്കുന്നു॥

Verse 18

अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु यस्मात्प्रवहते तानि प्रवहस्तेन स स्मृतः //

വായുചക്രം പ്രേരിപ്പിക്കുന്നവ അഗ്നിശലാക ചക്രംപോലെ ചുറ്റി നീങ്ങുന്നു. ആരാൽ അവ മുന്നോട്ടൊഴുകുന്നുവോ, അവൻ ‘പ്രവഹസ്തേന’ എന്ന നാമത്തിൽ സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു॥

Verse 19

एवं ध्रुवे नियुक्तो ऽसौ भ्रमते ज्योतिषां गणः एष तारामयः प्रोक्तः शिशुमारे ध्रुवो दिवि //

ഇങ്ങനെ ധ്രുവനിൽ നിയുക്തനായിരിക്കുമ്പോൾ ജ്യോതിസ്സുകളുടെ സംഘം പരിവ്രമിക്കുന്നു. ഈ നക്ഷത്രമയ രൂപത്തെ ‘ശിശുമാര’ എന്നു പറയുന്നു; ആകാശത്തിൽ ധ്രുവൻ സ്ഥിരൻ॥

Verse 20

यदह्ना कुरुते पापं तं दृष्ट्वा निशि मुञ्चति शिशुमारशरीरस्था यावत्यस्तारकास्तु ताः //

മനുഷ്യൻ പകൽ ചെയ്യുന്ന പാപം, രാത്രിയിൽ (ശിശുമാരത്തെ) ദർശിച്ചാൽ അതിൽ നിന്ന് മോചിതനാകുന്നു—ശിശുമാരശരീരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന നക്ഷത്രങ്ങൾ എത്രയുണ്ടോ അത്ര പരിധിവരെ॥

Verse 21

वर्षाणि दृष्ट्वा जीवेत तावदेवाधिकानि तु शिशुमाराकृतिं ज्ञात्वा प्रविभागेन सर्वशः //

നിയതമായ വർഷങ്ങളെ കണ്ടറിഞ്ഞാൽ മനുഷ്യൻ അത്രയും വർഷം—അതിലും അധികവും—ജീവിക്കുന്നു; ശരിയായ വിഭജനങ്ങളോടെ സർവ്വവിധത്തിലും ശിശുമാരാകൃതിയിലുള്ള ആകാശവിന്യാസം അറിയുമ്പോൾ।

Verse 22

उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयः सोत्तरो हनुः यज्ञो ऽधरस्तु विज्ञेयो धर्मो मूर्धानमाश्रितः //

അവന്റെ (വാസ്തു-പുരുഷന്റെ) കാര്യത്തിൽ ഉത്താനപാദൻ മേൽതാടിയെന്നു അറിയണം; യജ്ഞൻ കീഴ്താടിയെന്നു ഗ്രഹിക്കണം; ധർമ്മം ശിരസ്സിൽ ആശ്രയിച്ച് സ്ഥാപിതമാണ്।

Verse 23

हृदि नारायणः साध्या अश्विनौ पूर्वपादयोः वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी //

ഹൃദയത്തിൽ നാരായണനെ സ്ഥാപിക്കണം; സാധ്യഗണവും അവിടെയേ ഉള്ളു. അശ്വിനികൾ മുൻപാദങ്ങളിൽ നിയുക്തർ; വരുണനും അര്യമാനും ആ രൂപത്തിന്റെ പിൻതുടകളിൽ സ്ഥിതരാണ്।

Verse 24

शिश्ने संवत्सरो ज्ञेयो मित्रश्चापानमाश्रितः पुच्छे ऽग्निश्च महेन्द्रश्च मरीचिः कश्यपो ध्रुवः //

ജനനേന്ദ്രിയത്തിൽ സംവത്സരം (വർഷം) എന്നു അറിയണം; അപാനപ്രദേശത്ത് മിത്രൻ സ്ഥിതനാണ്. വാലിൽ അഗ്നിയും മഹേന്ദ്രനും; അവിടെയേ മരീചി, കശ്യപൻ, ധ്രുവൻ എന്നിവരും ഉണ്ട്।

Verse 25

एष तारामयः स्तम्भो नास्तमेति न वोदयम् नक्षत्रचन्द्रसूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह //

ഇത് താരാമയമായ സ്തംഭം; ഇത് അസ്തമിക്കുകയുമില്ല, യഥാർത്ഥത്തിൽ ഉദിക്കുകയുമില്ല. ഇതോടൊപ്പം നക്ഷത്രങ്ങൾ, ചന്ദ്രനും സൂര്യനും, കൂടാതെ താരാഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ഗ്രഹങ്ങളും (ഉണ്ട്)।

Verse 26

तन्मुखाभिमुखाः सर्वे चक्रभूता दिवि स्थिताः ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम् //

അവന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു മുഖം തിരിച്ച് എല്ലാവരും ആകാശത്തിൽ ചക്രരൂപമായി നിലകൊള്ളുന്നു. ധ്രുവൻ അധിഷ്ഠിതനായി നിയന്ത്രിക്കുന്നതിനാൽ അവർ ധ്രുവനെ മാത്രം ദക്ഷിണാവർത്തമായി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു.

Verse 27

परियान्ति सुरश्रेष्ठं मेढीभूतं ध्रुवं दिवि आग्नीध्रकाश्यपानां तु तेषां स परमो ध्रुवः //

ദിവിയിൽ ദേവശ്രേഷ്ഠർ മെഢി (അക്ഷസ്തംഭം) പോലെ സ്ഥിരനായ ധ്രുവനെ ചുറ്റി തങ്ങളുടെ പഥങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു. അഗ്നീധ്ര-കാശ്യപ വംശരേഖകൾക്കു അവൻ തന്നെയാണ് പരമധ്രുവൻ.

Verse 28

एक एव भ्रमत्येष मेरोरन्तरमूर्धनि ज्योतिषां चक्रमादाय आकर्षंस्तमधोमुखः मेरुमालोकयन्नेव प्रतियाति प्रदक्षिणम् //

ഇവൻ ഒരുത്തൻ മാത്രം മേരുവിന്റെ അന്തർശിഖരത്തിൽ ഭ്രമിക്കുന്നു. ജ്യോതിസ്സുകളുടെ ചക്രം എടുത്തുകൊണ്ട് അതിനെ തന്റെ പിന്നാലെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു. അധോമുഖനായി മേരുവിനെ നോക്കിക്കൊണ്ടുതന്നെ ദക്ഷിണാവർത്തമായി വീണ്ടും ചുറ്റി മടങ്ങിവരുന്നു.

Frequently Asked Questions

It teaches a Purāṇic model of cosmic mechanics: the Sun, Moon, planets, and stars revolve in orderly, clockwise courses because they are bound to Dhruva (the Pole Star) by invisible cords made of wind-rays (vāta-raśmi), and are driven by Vāyu—called Pravahastena—who turns the celestial wheel.

The chapter is primarily Jyotiṣa/cosmology (graha chariots, Dhruva-axis, Meru-centric revolution) and includes a dharmic-ritual idea (purification by beholding the Śiśumāra at night). It is not a genealogy chapter, and Vāstu appears only as an analogy (deva-gṛha/temple structures being carried by wind) to explain cosmic motion and stability.

Rāhu (Svarbhānu), stationed near the Sun, is said to approach the Moon at parvan junctions and then move from the Moon toward the Sun, indicating eclipse activity tied to specific time-joints (parvan) and the transition points of lunar phases.

Śiśumāra is a star-formed celestial configuration with Dhruva fixed as its anchor. The text treats it as a sacred cosmogram: seeing it at night is said to remove sins committed by day, and understanding its divisions is linked with longevity and spiritual merit.

Read Matsya Purana in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App