Adhyaya 3

Verse 1

ऑपन--माजल बछ। जि तृतीयो<थध्याय: कर्णके मारे जानेपर पाण्डवोंके भयसे कौरव-सेनाका पलायन

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കുക. കുരുക്കളും പാണ്ഡവരും പരസ്പരം ഏറ്റുമുട്ടിയപ്പോൾ ഉണ്ടായ മഹാവിനാശം സംഭവിച്ചതുപോലെ ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു।

Verse 2

इस प्रकार श्रीमह्ााभारत शल्यपर्वमें धृतराष्ट्रका विलापविषयक दूसरा अध्याय पूरा हुआ,निहते सूतपुत्रे तु पाण्डवेन महात्मना । विद्रुतेषु च सैन्येषु समानीतेषु चासकृत्‌

ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ശല്യപർവത്തിൽ ധൃതരാഷ്ട്രവിലാപവിഷയകമായ രണ്ടാം അധ്യായം സമാപിച്ചു. മഹാത്മാവായ പാണ്ഡവൻ സൂതപുത്രനെ വധിച്ചപ്പോൾ, സൈന്യങ്ങൾ അക്രമമായി പിന്മാറി പിന്നെയും പിന്നെയും കൂട്ടിച്ചേർക്കപ്പെട്ടതോടെ, യുദ്ധത്തിന്റെ ധാർമ്മിക-മാനസിക ഭാരം കൂടുതൽ ഭയാനകമായി.

Verse 3

घोरे मनुष्यदेहानामाजौ नरवर क्षये । यत्तत्‌ कर्णे हते पार्थ: सिंहनादमथाकरोत्‌,इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि कौरवसैन्यापयाने तृतीयो5ध्याय:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! മനുഷ്യദേഹങ്ങളുടെ ഘോരസംഹാരം നിറഞ്ഞ ആ ഭയാനക യുദ്ധഭൂമിയിൽ, കർണ്ണൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ പാർഥൻ (അർജുനൻ) അപ്പോൾ സിംഹനാദം മുഴക്കി—അത് ഭീകരശത്രുവിന്റെ പതനവും യുദ്ധത്തിന്റെ വഴിത്തിരിവും പ്രഖ്യാപിക്കുന്ന ഗർജ്ജനമായിരുന്നു.

Verse 4

तदा तव सुतान्‌ राजन्‌ प्राविशत्‌ सुमहद्‌ भयम्‌ । नरश्रेष्ठ! महात्मा पाण्डुकुमार अर्जुनके द्वारा सूतपुत्र कर्णके मारे जानेपर जब आपकी सेनाएँ बार-बार भागने और लौटायी जाने लगीं एवं रणभूमिमें मानवशरीरोंका भयानक संहार होने लगा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അപ്പോൾ നിന്റെ പുത്രന്മാരുടെ ഹൃദയങ്ങളിൽ അതിമഹാഭയം കടന്നു. അവർക്ക് യുദ്ധവ്യൂഹങ്ങൾ വീണ്ടും കൂട്ടിച്ചേർക്കാനും കഴിഞ്ഞില്ല; പരാക്രമത്തിൽ ഉറച്ചു നിൽക്കാനും കഴിഞ്ഞില്ല.

Verse 5

वणिजो नावि भिन्नायामगाधे विप्लवा इव

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അഗാധസമുദ്രത്തിൽ കപ്പൽ തകർന്നപ്പോൾ, കരതൊടാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും വള്ളമില്ലാതെ വ്യാപാരികൾ ഭീതിയിലാകുന്നതുപോലെ, കിരീടധാരിയായ അർജുനൻ ദ്വീപുപോലെ ആശ്രയമായിരുന്ന സൂതപുത്രനെ വധിച്ചപ്പോൾ, അമ്പുകളാൽ മുറിവേറ്റ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും ഭയവിഹ്വലരായി.

Verse 6

अपारे पारमिच्छन्तो हते द्वीपे किरीटिना । सूतपुत्रे हते राजन्‌ वित्रस्ता: शरविक्षता:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അതിരില്ലാത്ത സമുദ്രത്തിൽ വള്ളം തകർന്നപ്പോൾ, കരതൊടാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും വള്ളമില്ലാതെ വ്യാപാരികൾ ഭീതിയിലാകുന്നതുപോലെ, കിരീടധാരിയായ അർജുനൻ ദ്വീപുപോലെ നിന്ന സൂതപുത്രനെ വധിച്ചപ്പോൾ, അമ്പുകളാൽ മുറിവേറ്റ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും അത്യന്തം ഭയവിഹ്വലരായി.

Verse 7

अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगा: सिंहार्दिता इव । भग्नशृड्भरा इव वृषा: शीर्णदंष्टा इवोरगा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— സംരക്ഷണമില്ലാതെ ഞങ്ങൾ ഒരു രക്ഷകനെ ആഗ്രഹിച്ചു. ഞങ്ങളുടെ അവസ്ഥ സിംഹം ഓടിച്ചാടിക്കുന്ന മാൻപോലെ, കൊമ്പുകൾ ഒടിഞ്ഞ കാളപോലെ, വിഷദന്തങ്ങൾ തകർന്ന പാമ്പുപോലെ ആയിരുന്നു.

Verse 8

प्रत्युपायाम सायाद्वे निर्जिता: सव्यसाचिना । हतप्रवीरा विध्वस्ता निकृत्ता निशितै: शरै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— സന്ധ്യാകാലത്ത് സവ്യസാചിയായ അർജുനനാൽ പരാജിതരായി ഞങ്ങൾ പാളയത്തിലേക്ക് മടങ്ങി. നമ്മുടെ സേനയിലെ പ്രമുഖ വീരന്മാർ വീണിരുന്നു; മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ കൊണ്ട് വെട്ടിക്കീറപ്പെട്ട് ഞങ്ങൾ തകർന്നു, നാശത്തിന്റെ വക്കിലെത്തി.

Verse 9

सूतपुत्रे हते राजन पुत्रास्ते प्राद्रवंस्तत: । विध्वस्तकवचा: सर्वे कांदिशीका विचेतस:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ! സൂതപുത്രനായ കർണ്ണൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ അവിടെ നിന്ന് ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു. എല്ലാവരുടെയും കവചങ്ങൾ തകർന്നിരുന്നു; ദിശാബോധമില്ലാതെ, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടവരെപ്പോലെ അവർ ചിതറിയോടി.

Verse 10

अन्योन्यमभिनिध्नन्तो वीक्षमाणा भयाद्‌ दिश: । मामेव नूनं बीभत्सुममिव च वृकोदर:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ഭയത്തോടെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കിക്കൊണ്ടിരിക്കെ അവർ പരസ്പരം തന്നെ ഇടിച്ചുവീഴ്ത്തുകയായിരുന്നു. ഇപ്പോൾ തീർച്ചയായും ബീഭത്സുവായ അർജുനനും വൃക്കോദരനായ ഭീമനും എന്നെയേ തേടുന്നു—ഞാനാണ് അവരുടെ തിരഞ്ഞെടുത്ത ഇര എന്നപോലെ.

Verse 12

कुण्जरै: स्यन्दना भग्ना: सादिनश्न महारथै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ആ ഭീകര സംഘർഷത്തിൽ ആനകൾ രഥങ്ങളെ തകർത്തു; മഹാരഥന്മാർ കുതിരസേനയെ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. യുദ്ധത്തിന്റെ ആ പ്രചണ്ഡതയിൽ അഭിമാനവും വീര്യവും—ഇരണ്ടും അതിക്രമഹിംസയുടെ മുന്നിൽ ചതഞ്ഞുപോയി.

Verse 13

पदातिसंघाश्षाश्वौधै: पलायद्विर्भुशं हता: । भागते हुए हाथियोंने बहुत-से रथ तोड़ डाले, बड़े-बड़े रथोंने घुड़सवारोंको कुचल दिया और दौड़ते हुए अश्वसमूहोंने पैदल सैनिकोंको अत्यन्त घायल कर दिया ।।

പലായനം ചെയ്യുന്ന അശ്വപ്രവാഹങ്ങളുടെ ഉഗ്രവേഗത്തിൽ പദാതിസമൂഹങ്ങൾ ഭീകരമായി തകർന്നു വീണു. ഭയവും ചവിട്ടലും കലർന്ന കലാപത്തിൽ യുദ്ധഭൂമി, വ്യാളങ്ങളും കള്ളന്മാരും നിറഞ്ഞ വനത്തിൽ മാർഗ്ഗദർശകരില്ലാത്ത സാർത്ഥം ചിതറിപ്പോയതുപോലെ തോന്നി.

Verse 14

हतारोहास्तथा नागाश्छिन्नहस्तास्तथापरे

ചില ആനകളുടെ ആരോഹകർ കൊല്ലപ്പെട്ടിരുന്നു; മറ്റുചില ഗജരാജന്മാർക്ക് ഹസ്തം (തുമ്പിക്കൈ) വെട്ടിമാറ്റപ്പെട്ട നിലയും കാണപ്പെട്ടു.

Verse 15

सर्व पार्थमयं लोकमपश्यन्‌ वै भयार्दिता: । कितने ही हाथियोंके सवार मारे गये, बहुत-से गजराजोंकी सूँड़ें काट डाली गयीं, सब लोग भयसे पीड़ित होकर सम्पूर्ण जगत्‌को अर्जुनमय देख रहे थे ।।

പല ആനകളുടെ ആരോഹകർ കൊല്ലപ്പെട്ടു; അനേകം ഗജരാജന്മാരുടെ ഹസ്തങ്ങൾ (തുമ്പിക്കൈകൾ) വെട്ടിമാറ്റപ്പെട്ടു. ഭയാർത്തരായി എല്ലാവർക്കും സമസ്ത ലോകം അർജുനമയമായി തോന്നി. ഭീമസേനഭയത്തിൽ വിറച്ച് അവർ എല്ലാവരും ഓടിപ്പോകുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ (കഥ തുടരുന്നു).

Verse 16

नातिक्रमिष्यते पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम्‌

ധനുസ്സ് കൈയിൽ പിടിച്ച് സജ്ജനായി നിൽക്കുന്ന യോദ്ധാവിനെ പാർഥൻ (അർജുനൻ) അവഗണിച്ച് കടന്നുപോകുകയില്ല.

Verse 17

समरे युद्धयमानं हि कौन्तेयो मां धनंजय:

സമരത്തിൽ ഞാൻ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ കുന്തീപുത്രൻ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) എന്നെ (സംബോധിച്ചു/സമീപിച്ചു).

Verse 18

नोत्सहेताप्यतिक्रान्तुं वेलामिव महार्णव: । “जैसे महासागर तटको नहीं लाँध सकता, उसी प्रकार कुन्तीकुमार अर्जुन समरांगणमें युद्ध करते हुए मुझ दुर्योधनको लाँधघकर आगे जानेकी हिम्मत नहीं कर सकते ।।

മഹാസമുദ്രം തന്റെ തീരം കടക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ, കുന്തീപുത്രൻ അർജുനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പോരാടുകയായാലും എന്നെ—ദുര്യോധനനെ—കടന്ന് മുന്നോട്ട് പോകാൻ ധൈര്യം കാണിക്കുകയില്ല।

Verse 19

निहत्य शिष्टान्‌ शत्रूंश्व॒ कर्णस्यानृण्यमाप्रुयाम्‌ । “आज मैं श्रीकृष्ण

ശേഷിച്ചിരിക്കുന്ന ശത്രുക്കളെ വധിച്ച് ഞാൻ കർണനോടുള്ള കടത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനാകും. ഇന്ന് ശ്രീകൃഷ്ണനെയും അർജുനനെയും, അഭിമാനിയായ വൃകോദരനെയും, ശേഷിക്കുന്ന മറ്റു ശത്രുക്കളെയുമെല്ലാം സംഹരിച്ച് കർണഋണം തീർക്കും।

Verse 20

गजाश्वरथहीनास्तु पादाताश्चैव मारिष

ഓ മാന്യനേ, അവർ ആനയും കുതിരയും രഥവും ഇല്ലാതെ കാൽപ്പടയായി മാത്രം പോരാടേണ്ടിവന്നു।

Verse 21

तान्‌ भीमसेन: संक्रुद्धों धृष्टद्युम्नश्व॒ पार्षत:

അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ ഭീമസേനനും പാർഷതപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും അവരുടെമേൽ പാഞ്ഞുകയറി.

Verse 22

प्रत्ययुध्यंस्तु ते सर्वे भीमसेनं सपार्षतम्‌

അപ്പോൾ അവർ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചു ചേർന്ന് ഭീമസേനനോടും അവന്റെ സഹചാരികളോടും പ്രത്യാക്രമണമായി യുദ്ധം ചെയ്തു.

Verse 23

अक्कुद्धयत रणे भीमस्तैर्म॑थे प्रत्यवस्थितै:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിലും ഭീമൻ ക്രോധത്തിന് വഴങ്ങുകയില്ല; അടുക്കിച്ചേർന്ന നിരയിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന ആ യോദ്ധാക്കളെ നേരിട്ട്, ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ അവൻ അചഞ്ചലമായി നിന്നു—സ്വയംനിയന്ത്രണം നിയന്ത്രിക്കുന്ന വീര്യത്തിന്റെ ദൃശ്യമായി।

Verse 24

न तान्‌ रथस्थो भूमिष्ठान्‌ धमपिक्षी वृकोदर:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രഥസ്ഥനായ വൃകോദരൻ നിലത്തു കിടന്നിരുന്നവരെ ലക്ഷ്യമാക്കി ശംഖനാദം ചെയ്തില്ല; യുദ്ധത്തിന്റെ ഉന്മാദത്തിനിടയിലും അവൻ സംയമം കാത്തു, വീണവരെയോ നിർവശരെയോ കണ്ടു ഹർഷിച്ചില്ല।

Verse 25

जातरूपपरिच्छन्नां प्रगृह्ा महतीं गदाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സ്വർണ്ണം പൊതിഞ്ഞ മഹത്തായ ഗദ കൈയിൽ എടുത്ത് അവൻ സന്നദ്ധനായി; രാജവൈഭവത്തിന്റെ ദീപ്തി യുദ്ധത്തിന്റെ കഠിന കർമത്തിനായി തന്നെ നിയോഗിക്കപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നി।

Verse 26

पदातयो हि संरब्धास्त्यक्तजीवितबान्धवा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പദാതികൾ ഉഗ്രാവേശത്തിൽ ജ്വലിച്ചു; സ്വന്തം ജീവനും ബന്ധുക്കളുമെന്ന ചിന്ത ഉപേക്ഷിച്ച്, എല്ലാം പണയം വെച്ച് അവർ യുദ്ധത്തിലേക്ക് ചാടിപ്പാഞ്ഞു।

Verse 27

आसाद्य भीमसेन ते संरब्धा युद्धदुर्मदा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനനെ സമീപിച്ചപ്പോൾ അവർ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു; യുദ്ധമദത്തിൽ ദുർമദരായി, അവനോടു പോരാടാൻ അവർ മുന്നോട്ടു പാഞ്ഞു।

Verse 28

श्येनवद्‌ व्यचरद्‌ भीम: खड्गेन गदया तथा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമൻ ശ്യേനത്തെപ്പോലെ വേഗവും ക്രൂരതയും കൊണ്ട് യുദ്ധഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചു; കൈയിൽ ഖഡ്ഗവും അതുപോലെ ഗദയും വഹിച്ചു.

Verse 29

हत्वा तत्‌ पुरुषानीक॑ भीम: सत्यपराक्रम:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ യോദ്ധാസമൂഹത്തെ വധിച്ച ശേഷം, സത്യപരാക്രമനായ ഭീമൻ മുന്നിൽ ഉറച്ചുനിന്നു.

Verse 30

धनंजयो रथानीकमन्वपद्यत वीर्यवान्‌,दूसरी ओर पराक्रमी अर्जुनने रथसेनापर आक्रमण किया। माद्रीकुमार नकुल-सहदेव तथा महाबली सात्यकि दुर्योधनकी सेनाका विनाश करते हुए बड़े वेगसे शकुनिपर टूट पड़े

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—വീര്യവാനായ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) രഥസേനയിലേക്കു മുന്നേറി ആക്രമിച്ചു. മറുവശത്ത് മാദ്രിയുടെ പുത്രന്മാരായ നകുല-സഹദേവന്മാരും മഹാബലനായ സാത്യകിയും, ദുര്യോധനസേനയെ സംഹരിച്ചുകൊണ്ട്, മഹാവേഗത്തിൽ ശകുനിയിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി.

Verse 31

माद्रीपुत्रोी च शकुनिं सात्यकिश्न महाबल: । जवेनाभ्यपतन्‌ ह्ृष्टा घ्नन्तो दौर्योधनं बलम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മാദ്രിയുടെ പുത്രന്മാരായ നകുല-സഹദേവന്മാരും മഹാബലനായ സാത്യകിയും, ആഹ്ലാദത്തോടെ, ദുര്യോധനസേനയെ വധിച്ചുകൊണ്ട്, വേഗത്തിൽ ശകുനിയിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി.

Verse 32

तस्याश्ववाहान्‌ सुबहूंस्ते निहत्य शितै: शरै: । तमन्वधावंस्त्वरितास्तत्र युद्धमवर्तत

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ അവന്റെ അനേകം അശ്വാരോഹികളെ വധിച്ചു; പിന്നെ അതിവേഗം ശകുനിയെ പിന്തുടർന്നു. അവിടെ ഭയങ്കരമായ യുദ്ധം പൊട്ടിപ്പുറപ്പെട്ടു.

Verse 33

ततो धनंजयो राजन्‌ रथानीकमगाहत । विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं व्याक्षिपन्‌ धनु:,राजन! तदनन्तर अर्जुनने अपने त्रिभुवनविख्यात गाण्डीव धनुषकी टंकार करते हुए आपके रथियोंकी सेनामें प्रवेश किया

അതിനുശേഷം, രാജാവേ! ത്രിലോകപ്രസിദ്ധമായ ഗാണ്ഡീവം വലിച്ച് അതിന്റെ ഗംഭീര ടങ്കാരം മുഴക്കിക്കൊണ്ട് ധനഞ്ജയൻ അർജുനൻ നിങ്ങളുടെ രഥയോദ്ധാക്കളുടെ ഘനനിരയിലേക്കു കുതിച്ചു കയറി.

Verse 34

कृष्णसारथिमायान्तं दृष्टवा श्वेतहयं रथम्‌ । अर्जुन चापि योद्धारं त्वदीया: प्राद्रवन्‌ भयात्‌

ശ്രീകൃഷ്ണൻ സാരഥിയായ വെള്ളക്കുതിരകൾ കെട്ടിയ രഥവും അതിലെ യോദ്ധാവായ അർജുനനും അടുത്തുവരുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ രഥയോദ്ധാക്കൾ എല്ലാവരും ഭയന്ന് ഓടിപ്പോയി.

Verse 35

विप्रहीनरथाश्वाश्ष शरैश्व॒ परिवारिता: । पज्चविंशतिसाहस्रा: पार्थमार्च्डनू पदातय:,तब रथों और घोड़ोंसे रहित तथा बाणोंसे आच्छादित हुए पचीस हजार पैदल योद्धाओंने कुन्तीकुमार अर्जुनपर चढ़ाई की

രഥങ്ങളും കുതിരകളും നഷ്ടപ്പെട്ടവരായി, അമ്പുവർഷം ചുറ്റുമൊഴുകി മൂടിയിട്ടും, ഇരുപത്തയ്യായിരം പാദാതികൾ പാർത്ഥൻ അർജുനനോട് മുന്നേറി ആക്രമിച്ചു.

Verse 36

हत्वा तत्‌ पुरुषानीक॑ पञ्चालानां महारथः । भीमसेन पुरस्कृत्य नचिरात्‌ प्रत्यदृश्यत,उस पैदल सेनाका वध करके पांचाल महारथी धृष्टद्युम्न भीमसेनको आगे किये शीघ्र ही वहाँ दृष्टिगोचर हुए

പാഞ്ചാലരുടെ ആ പാദസേനയെ വധിച്ച ശേഷം മഹാരഥൻ (ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ) ഭീമസേനനെ മുന്നിൽ നിർത്തി അധികം വൈകാതെ വീണ്ടും അവിടെ ദൃശ്യമായി.

Verse 37

महाधनुर्धर: श्रीमानमित्रगणमर्दन: । पुत्र: पज्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महायशा:,पांचालराजके पुत्र धृष्टद्युम्न महाधनुर्धर, महायशस्वी, तेजस्वी तथा शत्रुसमूहका संहार करनेमें समर्थ थे

പാഞ്ചാലരാജാവിന്റെ പുത്രനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ മഹാധനുർധരൻ, തേജസ്സുള്ളവൻ, മഹായശസ്സുള്ളവൻ, ശത്രുസമൂഹത്തെ മർദ്ദിക്കാൻ സമർത്ഥൻ ആയിരുന്നു.

Verse 38

पारावतसवर्णाश्वं कोविदारवरध्वजम्‌ । धृष्टद्युम्नं रणे दृष्टवा त्वदीया: प्राद्रवन्‌ू भयात्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധഭൂമിയിൽ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ കണ്ടപ്പോൾ—പ്രാവിന്റെ നിറമുള്ള കുതിരകൾ കെട്ടിയ രഥവും, ഉത്തമധ്വജത്തിൽ കോവിദാര (കചനാര) വൃക്ഷചിഹ്നവും ഉള്ള അവനെ കണ്ടു—നിന്റെ യോദ്ധാക്കൾ ഭയത്തോടെ ഓടിപ്പോയി।

Verse 39

गान्धारराजं शीघ्रास्त्रमनुसृत्य यशस्विनौ । अचिरात्‌ प्रत्यदृश्येतां माद्रीपुत्रो ससात्यकी

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അസ്ത്രപ്രയോഗത്തിൽ അതിവേഗനായ ഗന്ധാരരാജൻ ശകുനിയെ പിന്തുടർന്ന്, യശസ്വികളായ മാദ്രിപുത്രന്മാരായ നകുലനും സഹദേവനും സാത്യകിയോടുകൂടെ ഉടൻ തന്നെ ദൃശ്യമാവുകയുണ്ടായി।

Verse 40

चेकितान: शिखण्डी च द्रौपदेयाश्ष मारिष । हत्वा त्वदीयं सुमहत्‌ सैन्यं शड्खानथाधमन्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാനുഭാവാ! ചേകിതാനനും ശിഖണ്ഡിയും ദ്രൗപദേയന്മാരും നിന്റെ മഹാസൈന്യത്തിന്റെ വലിയൊരു ഭാഗം വധിച്ച ശേഷം ശംഖങ്ങൾ മുഴക്കി।

Verse 41

माननीय नरेश! चेकितान, शिखण्डी और द्रौपदीके पाँचों पुत्र--आपकी विशाल सेनाका संहार करके शंख बजाने लगे ।। ते सर्वे तावकान प्रेक्ष्य द्रवतो वै पराड्मुखान्‌ | अभ्यधावन्त निष्नन्तो वृषाञ्जित्वा वृषा इव

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആദരണീയ രാജാവേ! ചേകിതാനനും ശിഖണ്ഡിയും ദ്രൗപദിയുടെ അഞ്ചു പുത്രന്മാരും നിന്റെ മഹാസൈന്യത്തെ സംഹരിച്ച് ശംഖങ്ങൾ മുഴക്കി. പിന്നെ നിന്റെ യോദ്ധാക്കൾ പിൻതിരിഞ്ഞ് ഓടുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, അവരെ വെട്ടിവീഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് പാഞ്ഞുചെന്നു—മറ്റു കാളകളെ ജയിച്ച ബലവാനായ കാളകൾപോലെ।

Verse 42

जैसे साँड़ साँड्रोंको परास्त करके उन्हें बहुत दूरतक खदेड़ते रहते हैं, उसी प्रकार उन सब पाण्डववीरोंने आपके समस्त सैनिकोंको युद्धसे विमुख होकर भागते देख बाणोंका प्रहार करते हुए दूरतक उनका पीछा किया ।।

ബലവാനായ കാള മറ്റു കാളകളെ ജയിച്ച് വളരെ ദൂരത്തോളം തുരത്തുന്നതുപോലെ, പാണ്ഡവവീരന്മാർ നിന്റെ സൈന്യം യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പിന്തിരിഞ്ഞ് ഓടുന്നതു കണ്ടു, അമ്പുകൾകൊണ്ട് പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ട് വളരെ ദൂരത്തോളം പിന്തുടർന്നു. പിന്നെ, ഹേ നരേശ്വരാ! നിന്റെ പുത്രന്റെ സൈന്യത്തിൽ ശേഷിച്ച ഒരു വിഭാഗം മുന്നിൽ നിലകൊള്ളുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, പാണ്ഡുപുത്രൻ സവ്യസാചി അർജുനൻ അത്യന്തം ക്രോധത്തിൽ ആകുലനായി।

Verse 43

तत एनं शरै राजन्‌ सहसा समवाकिरत्‌ | रजसा चोदगतेनाथ न सम किंचन दृश्यते,राजन! तदनन्तर उन्होंने सहसा बाणोंद्वारा उस सेनाको आच्छादित कर दिया। उस समय इतनी धूल ऊपर उठी कि कुछ भी दिखायी नहीं देता था

അപ്പോൾ, രാജാവേ, അവൻ പെട്ടെന്ന് അമ്പുവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് ആ സൈന്യത്തെ എല്ലാടവും മൂടി. പൊടി അത്രമേൽ ഉയർന്നതിനാൽ യുദ്ധമദ്ധ്യേ ഒന്നും വ്യക്തമായി കാണാനായില്ല.

Verse 44

अन्धकारीकृते लोके शरीभूते महीतले । दिश: सर्वा महाराज तावका: प्राद्रवन्‌ भयात्‌

ലോകം അന്ധകാരത്തിൽ മുങ്ങി, ഭൂതലം ഭയാനകമായ ദേഹരൂപം ധരിച്ചതുപോലെ തോന്നിയപ്പോൾ, മഹാരാജാവേ, നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കൾ ഭയന്ന് എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി.

Verse 45

महाराज! जब जगत्‌में उस धूलसे अन्धकार छा गया और पृथ्वीपर बाण-ही-बाण बिछ गया, उस समय आपके सैनिक भयके मारे सम्पूर्ण दिशाओंमें भाग गये ।।

ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ! എല്ലാ സൈന്യങ്ങളും തകർന്നു ചിതറിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, കുരുരാജൻ—ശത്രുവിന്റെ വ്യൂഹവും തന്റെ സൈന്യത്തിലെ കലക്കവും രണ്ടും കണ്ടിട്ട്—നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിലേക്ക് മുന്നേറി കുതിച്ചു വന്നു.

Verse 46

प्रजानाथ! उन सबके भाग जानेपर कुरुराज दुर्योधनने शत्रुपक्षकी और अपनी दोनों ही सेनाओंपर आक्रमण किया ।।

അപ്പോൾ ദുര്യോധനൻ, ഭരതശ്രേഷ്ഠാ, എല്ലാ പാണ്ഡവരെയും യുദ്ധത്തിനായി വെല്ലുവിളിച്ചു—പുരാതനകാലത്ത് ബലി രാജാവ് ദേവന്മാരെ യുദ്ധത്തിന് ആഹ്വാനിച്ചതുപോലെ.

Verse 47

त एनमभिगर्जन्तं सहिता: समुपाद्रवन्‌ । नानाशस्त्रसृज: क्रुद्धा भर्त्सयन्तो मुहुर्मुहु:

അവൻ ഗർജ്ജിക്കുമ്പോൾ അവർ എല്ലാവരും ഒന്നിച്ചു ചേർന്ന് അവന്റെ മേൽ പാഞ്ഞുകയറി. ക്രോധം നിറഞ്ഞ്, പലവിധ ആയുധങ്ങൾ എറിഞ്ഞുകൊണ്ട്, അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും കടുത്ത വാക്കുകളാൽ അവനെ ശാസിച്ചു.

Verse 48

तब वे पाण्डवयोद्धा अत्यन्त कुपित हो गर्जना करनेवाले दुर्योधनको बारंबार फटकारते और क्रोधपूर्वक नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्रोंकी वर्षा करते हुए एक साथ ही उसपर टूट पड़े ॥। दुर्योधनो5प्यसम्भ्रान्तस्तानरीन्‌ व्यधमच्छरै: । तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम्‌

അപ്പോൾ പാണ്ഡവയോദ്ധാക്കൾ അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി ഗർജ്ജിക്കുന്ന ദുര്യോധനനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ശാസിച്ചു, ക്രോധപൂർവ്വം നാനാവിധ അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങൾ മഴപോലെ വർഷിപ്പിച്ച് ഒരുമിച്ച് അവന്റെ മേൽ ചാടിവീണു. ദുര്യോധനനും അചഞ്ചലനായി ശരങ്ങളാൽ ആ ശത്രുക്കളെ ദമിപ്പിച്ചു. അവിടെ ഞാൻ നിന്റെ പുത്രന്റെ അത്ഭുത പൗരുഷം കണ്ടു.

Verse 49

नातिदूरापयातं च कृतबुद्धि: पलायने

അവൻ അധികം ദൂരം പോയിരുന്നില്ല; കാരണം ഓടിപ്പോകാനുള്ള തീരുമാനം അവന്റെ മനസ്സിൽ ഉറച്ചിരുന്നു.

Verse 50

ततो<वस्थाप्य राजेन्द्र कृतबुद्धिस्तवात्मज:

പിന്നീട്, ഹേ രാജേന്ദ്ര, നിന്റെ പുത്രൻ നിലകൊണ്ട്, ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.

Verse 51

हर्षयन्निव तान्‌ योधांस्ततो वचनमत्रवीत्‌ | राजेन्द्र! तब युद्धका ही दृढ़ निश्चय रखनेवाले आपके पुत्रने उन समस्त सैनिकोंको खड़ा करके उनका हर्ष बढ़ाते हुए कहा-- || ५० ई ।।

യോദ്ധാക്കളുടെ ഹർഷം വർധിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അവൻ അപ്പോൾ പറഞ്ഞു—“ഹേ രാജേന്ദ്ര! ഭൂമിയിലോ, പർവതങ്ങളിലോ പോലും, തലകുനിച്ച് (ശരണം ചേർന്ന്) സുരക്ഷിതനായി ഇരിക്കാവുന്ന ഒരു സ്ഥലവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല.”

Verse 52

स्वल्पं चैव बल॑ तेषां कृष्णा च भृशविक्षतौ

അവരുടെ ബലവും വളരെ അല്പമായിരുന്നു; കൃഷ്ണാ (ദ്രൗപദി)യും അത്യന്തം ക്ഷതവിച്ഛിന്നയായി പരിക്കേറ്റിരുന്നു.

Verse 53

यदि सर्वेजत्र तिष्ठामो ध्रुवं नो विजयो भवेत्‌ | 'पाण्डवोंके पास थोड़ी-सी ही सेना शेष रह गयी है और श्रीकृष्ण तथा अर्जुन भी बहुत घायल हो चुके हैं। यदि हम सब लोग यहाँ डटे रहें तो निश्चय ही हमारी विजय होगी ।।

നാം എല്ലാവരും ഇവിടെ തന്നെ ഉറച്ചുനിന്നാൽ, നിശ്ചയമായും വിജയം നമ്മുടേതാകും. പാണ്ഡവരുടെ സൈന്യം അല്പം മാത്രമേ ശേഷിക്കുന്നുള്ളൂ; ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും പല മുറിവുകളാൽ കഠിനമായി ക്ഷതഗാത്രരായിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഇവിടെ തന്നെ നിലകൊണ്ടാൽ വിജയം ധ്രുവം.

Verse 54

अनुसृत्य हनिष्यन्ति श्रेयो न: समरे वध: । “यदि तुमलोग पृथक्‌-पृथक्‌ होकर भागोगे तो पाण्डव तुम सभी अपराधियोंका पीछा करके तुम्हें मार डालेंगे, अतः युद्धमें ही मारा जाना हमारे लिये श्रेयस्कर होगा ।।

നിങ്ങൾ വേർപിരിഞ്ഞ് ഓടിപ്പോയാൽ, കുറ്റക്കാരെന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന നിങ്ങളെയെല്ലാം പാണ്ഡവർ പിന്തുടർന്ന് വധിക്കും. അതിനാൽ സമരത്തിൽ തന്നെ വീഴുന്നതാണ് നമ്മുക്ക് ശ്രേയസ്കരം; ക്ഷത്രിയധർമ്മപ്രകാരം യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവർക്കു യുദ്ധമരണം സുഖകരവും യുക്തമായ അന്ത്യവും ആകുന്നു.

Verse 55

शृण्वन्तु क्षत्रिया: सर्वे यावन्तो5त्र समागता:

ഇവിടെ സമാഗമിച്ചിരിക്കുന്ന എല്ലാ ക്ഷത്രിയരും കേൾക്കട്ടെ.

Verse 56

पितामहैराचरितं न धर्म हातुमरहथ

പിതാമഹന്മാർ ആചരിച്ച് നിലനിർത്തിയ ധർമ്മം നിങ്ങൾ ഉപേക്ഷിക്കരുത്.

Verse 57

न युद्धधर्माच्छेयान्‌ हि पन्था: स्वर्गस्थ कौरवा:

ഹേ സ്വർഗസ്ഥ കൗരവരേ, യുദ്ധധർമ്മത്തേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ പാത യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ല.

Verse 58

तस्य तदू वचन राज्ञ: पूजयित्वा महारथा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവിന്റെ വാക്കുകൾ ആദരിച്ച് ആ മഹാരഥക്ഷത്രിയർ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനായി പാണ്ഡവരുടെ നേരെ മുന്നേറി. പരാജയം അവർക്കു അസഹ്യമായി; അതിനാൽ പരാക്രമത്തിൽ മാത്രം മനസ്സുറപ്പിച്ച് സമരത്തിൽ വീണ്ടും പരിശ്രമിച്ചു.

Verse 59

पुनरेवाभ्यवर्तन्त क्षत्रिया: पाण्डवान्‌ प्रति । पराजयममृष्यन्तः कृतचित्ताश्न विक्रमे

ആ ക്ഷത്രിയർ വീണ്ടും പാണ്ഡവരുടെ നേരെ തിരിഞ്ഞു പാഞ്ഞു. പരാജയം സഹിക്കാനാവാതെ അവർ മനസ്സിനെ സ്വന്തം പരാക്രമത്തിൽ ദൃഢമാക്കി.

Verse 60

ततः प्रववृते युद्ध पुनरेव सुदारुणम्‌ । तावकानां परेषां च देवासुररणोपमम्‌,तदनन्तर आपके और शत्रुपक्षके सैनिकोंमें पुनः देवासुर-संग्रामके समान अत्यन्त भयंकर युद्ध होने लगा

അതിനുശേഷം നിങ്ങളുടെ സൈന്യത്തിനും ശത്രുപക്ഷത്തിനും ഇടയിൽ ദേവാസുരസമരത്തെപ്പോലെ അത്യന്തം ഭീകരമായ യുദ്ധം വീണ്ടും ആരംഭിച്ചു.

Verse 61

युधिष्ठिरपुरोगांश्व॒ सर्वसैन्येन पाण्डवान्‌ | अन्यधावन्महाराज पुत्रो दुर्योधनस्तव,महाराज! उस समय आपके पुत्र दुर्योधनने अपनी सारी सेनाके साथ युधिष्ठिर आदि सभी पाण्डवोंपर धावा किया था

മഹാരാജാവേ! അപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ ദുര്യോധനൻ തന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യത്തോടും കൂടി യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ മുൻപിൽ നിർത്തിയ പാണ്ഡവരുടെ മേൽ പാഞ്ഞുകയറി ആക്രമിച്ചു.

Verse 103

अभियातीति मन्वाना:ः पेतुर्मम्लुश्न भारत । वे सब लोग एक-दूसरेपर चोट करते और भयसे सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर देखते हुए ऐसा समझते थे कि अर्जुन और भीमसेन मेरे ही पीछे लगे हुए हैं। भारत! ऐसा सोचकर वे हर्ष और उत्साह खो बैठते तथा लड़खड़ाकर गिर पड़ते थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ‘അവർ ആക്രമിക്കാൻ വരുന്നു’ എന്ന് കരുതി അവർ ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ വീണു. പരസ്പരം അടിച്ചുകൊണ്ടും ഭയത്തോടെ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കിക്കൊണ്ടും, ‘അർജുനനും ഭീമസേനനും എന്റെ പിന്നാലെ തന്നെ പിന്തുടരുന്നു’ എന്ന് അവർ ധരിച്ചു. അങ്ങനെ വിചാരിച്ചതോടെ അവരുടെ ഹർഷവും ഉത്സാഹവും കെട്ടുപോയി; അവർ ഇടറിവീണ് നിലത്തുപതിച്ചു.

Verse 116

आरुह्य जवसम्पन्ना: पादातान्‌ प्रजहुर्भयात्‌ । कुछ महारथी भयके मारे घोड़ोंपर, दूसरे लोग हाथियोंपर और कुछ लोग रथोंपर आरूढ़ हो पैदलोंको वहीं छोड़ बड़े वेगसे भागे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭയത്താൽ വിറച്ച ചില യോദ്ധാക്കൾ വേഗമേറിയ അശ്വങ്ങളിൽ കയറി, പാദസൈന്യത്തെ അവിടെയേ ഉപേക്ഷിച്ച് മഹാവേഗത്തിൽ പലയനം ചെയ്തു।

Verse 131

अश्वानन्ये गजानन्ये रथानन्ये महारथा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചില മഹാരഥർ അശ്വങ്ങളെ, ചിലർ ഗജങ്ങളെ, മറ്റുചിലർ രഥങ്ങളെ ആക്രമിച്ചു।

Verse 136

तथा त्वदीया निहते सूतपुत्रे तदाभवन्‌ । जैसे सर्पों और लुटेरोंसे भरे हुए जंगलमें अपने साथियोंसे बिछुड़े हुए लोग अनाथके समान भटकते हैं, वही दशा उस समय सूतपुत्र कर्णके मारे जानेपर आपके सैनिकोंकी हुई

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—നിന്റെ സൂതപുത്രൻ കർണ്ണൻ നിഹതനായപ്പോൾ നിന്റെ സൈന്യത്തിന്റെ അവസ്ഥ, സർപ്പങ്ങളും കള്ളന്മാരും നിറഞ്ഞ കാട്ടിൽ കൂട്ടുകാരിൽ നിന്ന് വേർപെട്ടവർ അനാഥരെപ്പോലെ ദിശയറ്റു അലഞ്ഞുതിരിയുന്നതുപോലെ ആയി; കർണ്ണന്റെ പതനത്തിൽ നിന്റെ സേന ഭയാർത്തവും നേതൃഹീനവും ആയി വ്യാകുലപ്പെട്ടു।

Verse 156

दुर्योधनो5थ स्वं सूतं हा हा कृत्वैवमब्रवीत्‌ । भीमसेनके भयसे पीड़ित हुए समस्त सैनिकोंको भागते देख दुर्योधनने “हाय-हाय!! करके अपने सारथिसे इस प्रकार कहा--

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ദുര്യോധനൻ ‘ഹാ ഹാ’ എന്നു വിലപിച്ച് തന്റെ സാരഥിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ഭീമസേനഭയത്താൽ പീഡിതമായ മുഴുവൻ സൈന്യവും പലയനം ചെയ്യുന്നത് കണ്ടു അവൻ ശോകാകുലനായി।

Verse 163

जघने युद्धयमान मां तूर्णमश्चान्‌ प्रचोदय । “जब मैं सेनाके पिछले भागमें खड़ा हो हाथमें धनुष ले युद्ध करूँगा, उस समय कुन्तीकुमार अर्जुन मुझे लाँधकर आगे नहीं बढ़ सकेंगे; अतः तुम घोड़ोंको आगे बढ़ाओ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“അശ്വങ്ങളെ വേഗത്തിൽ ഓടിക്കൂ. ഞാൻ സേനയുടെ പിന്നാമ്പുറത്തിൽ ധനുസ്സു കൈയിൽ പിടിച്ച് നിന്നു യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ, കുന്തീപുത്രൻ അർജുനൻ എന്നെ മറികടന്ന് മുന്നോട്ട് പോകാൻ കഴിയുകയില്ല; അതിനാൽ അശ്വങ്ങളെ മുന്നോട്ട് പ്രേരിപ്പിക്കൂ.”

Verse 193

सूतो हेमपरिच्छन्नान्‌ शनैरश्वानचोदयत्‌ । कुरुराज दुर्योधनके इस श्रेष्ठ वीरोचित वचनको सुनकर सारथिने सोनेके साज-बाजसे ढके हुए अश्वोंको धीरेसे आगे बढ़ाया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുരുരാജൻ ദുര്യോധനന്റെ ആ ശ്രേഷ്ഠവും വീരോചിതവുമായ വാക്കുകൾ കേട്ടു, സാരഥി സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട കുതിരകളെ മന്ദഗതിയിൽ മുന്നോട്ടു നീക്കി.

Verse 203

पज्चविंशतिसाहस्रा: प्राद्रवनू शनकैरिव । माननीय नरेश! उस समय हाथी, घोड़े और रथोंसे रहित पचीस हजार पैदल सैनिक धीरे-ही-धीरे पाण्डवोंपर चढ़ाई करने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മാന്യനായ നരേന്ദ്രാ! അന്നു ആനയും കുതിരയും രഥവും ഇല്ലാത്ത ഇരുപത്തയ്യായിരം പാദസൈനികർ മന്ദഗതിയിൽ പാണ്ഡവന്മാരെതിരെ മുന്നേറി.

Verse 216

बलेन चतुरजड्रेण परिक्षिप्पाहनच्छरै: । तब क्रोधमें भरे हुए भीमसेन और द्रुपदकुमार धृष्टद्युम्नने अपनी चतुरंगिणी सेनाके द्वारा उन्हें तितर-बितर करके बाणोंद्वारा अत्यन्त घायल कर दिया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ചതുരംഗസേനയുടെ ബലത്തോടെ അവർ ശത്രുവിനെ വളഞ്ഞ് അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിച്ചു. തുടർന്ന് ക്രോധത്തിൽ നിറഞ്ഞ ഭീമസേനനും ദ്രുപദപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും തങ്ങളുടെ ചതുരംഗിണി സേനകൊണ്ട് എതിരാളികളെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ചിതറിച്ച്, അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് അത്യന്തം പരിക്കേൽപ്പിച്ചു.

Verse 226

पार्थपार्षतयो श्वान्ये जगृहुस्तत्र नामनी । वे समस्त सैनिक भी भीमसेन और धूृष्टद्युम्मका डटकर सामना करने लगे। दूसरे बहुत- से योद्धा वहाँ उन दोनोंके नाम ले-लेकर ललकारने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ചില യോദ്ധാക്കൾ ‘പാർത്ഥ! പാർഷത!’ എന്നിങ്ങനെ പേരുകൾ പിടിച്ചു ഉയർന്ന സ്വരത്തിൽ വിളിച്ചു. മുഴുവൻ സൈന്യവും ഉറച്ചു നിന്നുകൊണ്ട് ഭീമസേനനെയും ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെയും നേരിടാൻ മുന്നേറി; മറ്റെത്രയോ പേർ ആ ഇരുവരുടെയും പേരുകൾ ആവർത്തിച്ച് വിളിച്ചുല്ലസിച്ചു.

Verse 236

सो<वतीर्य रथात्तूर्ण गदापाणिरयुध्यत । युद्धस्थलमें सामने खड़े हुए उन योद्धाओंके साथ जूझते समय भीमसेनको बड़ा क्रोध हुआ। वे तुरंत ही रथसे उतरकर हाथमें गदा ले उन सबके साथ युद्ध करने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഭീമസേനൻ വേഗത്തിൽ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി, ഗദ കൈയിൽ പിടിച്ച് യുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ മുന്നിൽ നിലകൊണ്ടിരുന്ന യോദ്ധാക്കളുമായി ഏറ്റുമുട്ടുമ്പോൾ അവന്റെ ക്രോധം അത്യന്തം വർധിച്ചു; അതിനാൽ രഥം ഉപേക്ഷിച്ച് ഗദ എടുത്ത് അവരൊക്കെയുമായും മുഖാമുഖം പോരാടി.

Verse 243

योधयामास कौन्तेयो भुजवीर्यमुपाश्रित: । युद्धधर्मके पालनकी इच्छा रखनेवाले कुन्तीकुमार भीमसेनने स्वयं रथपर बैठकर भूमिपर खड़े हुए पैदल सैनिकोंके साथ युद्ध करना उचित नहीं समझा। वे अपने बाहुबलका भरोसा करके उन सबके साथ पैदल ही जूझने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കൗന്തേയനായ ഭീമസേനൻ തന്റെ ഭുജബലത്തെ ആശ്രയിച്ച് യുദ്ധം തുടർന്നു. യുദ്ധധർമ്മം പാലിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹമുണ്ടായിരുന്നിട്ടും, രഥത്തിൽ ഇരുന്നുകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്ന പാദാതികളോട് പോരാടുന്നത് അനുചിതമെന്ന് കരുതി, തന്റെ ശരീരപരാക്രമത്തിൽ വിശ്വസിച്ച് അവൻ സ്വയം രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി പാദാതിയായി അവരോട് ഏറ്റുമുട്ടി.

Verse 256

न्यवधीत्‌ तावकान्‌ सर्वान्‌ दण्डपाणिरिवान्तक: । उन्होंने दण्डपाणि यमराजके समान सुवर्णपत्रसे जटित विशाल गदा लेकर उसके द्वारा आपके समस्त सैनिकोंका संहार आरम्भ किया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദണ്ഡപാണിയായ യമനെപ്പോലെ, സ്വർണ്ണപത്രങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച വിശാല ഗദ കൈയിൽ എടുത്ത് അവൻ നിങ്ങളുടെ സൈന്യം മുഴുവനെയും വധിക്കാൻ ആരംഭിച്ചു.

Verse 263

भीममभ्यद्रवन्‌ संख्ये पतजड़ा इव पावकम्‌ । उस समय अपने प्राणों और बन्धु-बान्धवोंका मोह छोड़कर रोष और आवेशमें भरे हुए पैदल सैनिक युद्धस्थलमें भीमसेनकी ओर उसी प्रकार दौड़े

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ക്രോധവും ആവേശവും നിറഞ്ഞ ആ പാദാതികൾ ജീവമോഹവും ബന്ധു-ബാന്ധവാസക്തിയും ഉപേക്ഷിച്ച്, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭീമസേനന്റെ നേരെ, അഗ്നിയിലേക്കു ചാടുന്ന പതംഗങ്ങളെപ്പോലെ പാഞ്ഞെത്തി.

Verse 273

विनेदु: सहसा दृष्टवा भूतग्रामा इवान्तकम्‌ | क्रोधमें भरे हुए वे रणदुर्मद योद्धा भीमसेनसे भिड़कर सहसा उसी प्रकार आर्तनाद करने लगे, जैसे प्राणियोंके समुदाय यमराजको देखकर चीख उठते हैं

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ക്രോധം നിറഞ്ഞ ആ रणദുർമദ യോദ്ധാക്കൾ ഭീമസേനനെ അപ്രതീക്ഷിതമായി കണ്ടു അവനോട് ഏറ്റുമുട്ടിയ ഉടൻ, ജീവികളുടെ കൂട്ടം യമനെ കണ്ടാൽ എങ്ങനെ നിലവിളിക്കുമോ അങ്ങനെ പെട്ടെന്ന് ആർത്തനാദം തുടങ്ങി.

Verse 283

पजञ्चविंशतिसाहस्रांस्तावकानां व्यपोथयत्‌ | उस समय भीमसेन रणभूमिमें बाजकी तरह विचर रहे थे। उन्होंने तलवार और गदाके द्वारा आपके उन पचीस हजार योद्धाओंको मार गिराया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഭീമസേനൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പരുന്തുപോലെ വിഹരിച്ചു. വാളും ഗദയും കൊണ്ട് അവൻ നിങ്ങളുടെ ഇരുപത്തയ്യായിരം യോദ്ധാക്കളെ വീഴ്ത്തി.

Verse 293

धृष्टय्युम्नं पुरस्कृत्य पुनस्तस्थी महाबल: । सत्यपराक्रमी महाबली भीमसेन उस पैदल-सेनाका संहार करके धृष्टद्युम्मनको आगे किये पुनः युद्धके लिये डट गये

ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ മുന്നിൽ നിർത്തി, സത്യപരാക്രമിയായ മഹാബലൻ ഭീമസേനൻ ആ പാദാതിസേനയെ സംഹരിച്ച് വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനായി അചഞ്ചലമായി നിലകൊണ്ടു।

Verse 436

आसीद्‌ बुद्धि्ते कर्णे तव योधस्य कस्यचित्‌ । कर्णके मारे जानेपर आपके किसी भी योद्धाके मनमें न तो सेनाओंको एकत्र संगठित रखनेका उत्साह रह गया और न पराक्रममें ही वे मन लगा सके

കർണൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കളിൽ ഒരാളുടെയും മനസ്സിൽ സൈന്യത്തെ ഒന്നിച്ചു കൂട്ടി ശാസനയിൽ നിലനിർത്താനുള്ള ഉത്സാഹം ശേഷിച്ചില്ല; പരാക്രമത്തിലേക്കും മനസ്സ് പതിയാനായില്ല।

Verse 486

यदेनं पाण्डवा: सर्वे न शेकुरतिवर्तितुम्‌ । दुर्योधन भी बिना किसी घबराहटके अपने बाणोंद्वारा उन शत्रुओंको छिन्न-भिन्न करने लगा। वहाँ हमलोगोंने आपके पुत्रका अद्भुत पराक्रम देखा कि समस्त पाण्डव मिलकर भी उसे लाँधकर आगे न बढ़ सके

എല്ലാ പാണ്ഡവരും ഒന്നിച്ചാലും അവനെ മറികടന്ന് മുന്നോട്ട് പോകാൻ കഴിഞ്ഞില്ല। ദുര്യോധനൻ അല്പവും ഭയമില്ലാതെ തന്റെ അമ്പുകളാൽ ആ ശത്രുക്കളെ ചിന്നഭിന്നമാക്കിത്തുടങ്ങി। അവിടെ നിങ്ങളുടെ പുത്രന്റെ അത്ഭുതപരാക്രമം ഞങ്ങൾ കണ്ടു।

Verse 493

दुर्योधन: स्वकं सैन्यमपश्यद्‌ भृशविक्षतम्‌ | दुर्योधनने देखा कि मेरी सेना अत्यन्त घायल हो रणभूमिसे पलायन करनेका विचार रखकर भाग रही है, परंतु अधिक दूर नहीं गयी है

ദുര്യോധനൻ തന്റെ സൈന്യം അത്യന്തം പരിക്കേറ്റതായി കണ്ടു; യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഓടിപ്പോകാമെന്ന ചിന്തയോടെ അവർ പായുന്നുവെങ്കിലും, അവർ ഇനിയും ദൂരെയെത്തിയിട്ടില്ലെന്ന് അവൻ മനസ്സിലാക്കി।

Verse 513

यत्र यातान्न वो हन्यु: पाण्डवा: कि सृतेन व: । “वीरो! मैं भूतलपर और पर्वतोंमें भी कोई ऐसा स्थान नहीं देखता, जहाँ चले जानेपर तुमलोगोंको पाण्डव मार न सकें; फिर तुम्हारे भागनेसे क्या लाभ है?

“വീരന്മാരേ! ഭൂമിയിലോ പർവതങ്ങളിലോ നിങ്ങൾ പോയാൽ പാണ്ഡവർ നിങ്ങളെ വധിക്കാനാകാത്ത ഒരു സ്ഥലവും ഞാൻ കാണുന്നില്ല; പിന്നെ ഓടിപ്പോകുന്നതിൽ എന്ത് ലാഭം?”

Verse 546

मृतो दुःखं न जानीते प्रेत्य चानन्त्यम श्रुते । 'क्षत्रियधर्मके अनुसार युद्ध करनेवाले वीरोंके लिये संग्रामभूमिमें होनेवाली मृत्यु ही सुखद है; क्योंकि वहाँ मरा हुआ मनुष्य मृत्युके दुःखको नहीं जानता और मृत्युके पश्चात्‌ अक्षय सुखका भागी होता है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— മരിച്ചവൻ മരണവേദന അറിയുകയില്ല; ഈ ലോകം വിട്ടുപോയ ശേഷം അവൻ അനന്തവും അക്ഷയവുമായ ആനന്ദം പ്രാപിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ക്ഷത്രിയധർമ്മപ്രകാരം യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന വീരന് യുദ്ധഭൂമിയിലെ മരണം ശുഭവും ആഗ്രഹനീയവും എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു—കാരണം അതിൽ മാനവും ധർമ്മസിദ്ധിയും പരലോകത്തിലെ അക്ഷയഫലവും ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.

Verse 553

द्विषतो भीमसेनस्य वशमेष्यथ विद्रुता: । “जितने क्षत्रिय यहाँ आये हैं वे सब सुनें--“तुमलोग भागनेपर अपने शत्रु भीमसेनके अधीन हो जाओगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— നിങ്ങൾ ഭയന്ന് ഓടിപ്പോയാൽ, നിങ്ങളുടെ ശത്രു ഭീമസേനന്റെ അധീനതയിൽ വീഴും. ഇത് യുദ്ധമദ്ധ്യത്തിലെ കഠിന മുന്നറിയിപ്പാണ്—ഭീരുത്വപലായനം സ്വാതന്ത്ര്യവും മാനവും രക്ഷിക്കുകയില്ല; മറിച്ച് ശത്രുവിന് മേൽക്കൈ നൽകും.

Verse 563

नान्यत्‌ कर्मास्ति पापीय: क्षत्रियस्य पलायनात्‌ | “इसलिये अपने बाप-दादोंके द्वारा आचरणमें लाये हुए धर्मका परित्याग न करो। क्षत्रियके लिये युद्ध छोड़कर भागनेसे बढ़कर दूसरा कोई अत्यन्त पापपूर्ण कर्म नहीं है

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ക്ഷത്രിയന് യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് പലയുന്നതിനെക്കാൾ പാപകരമായ പ്രവൃത്തി മറ്റൊന്നുമില്ല. അതുകൊണ്ട് പിതൃപിതാമഹന്മാർ ആചരിച്ച ധർമ്മം ഉപേക്ഷിക്കരുത്; രണം വിട്ട് ഓടുക ക്ഷത്രിയന് പരമപാതകം.

Verse 573

सुचिरेणार्जिताल्लोकान्‌ सद्यो युद्धात्‌ समश्षुते । “कौरवो! युद्धधर्मसे बढ़कर दूसरा कोई स्वर्गका श्रेष्ठ मार्ग नहीं है। दीर्घकालतक पुण्यकर्म करनेसे प्राप्त होनेवाले पुण्यलोकोंको वीर क्षत्रिय युद्धसे तत्काल प्राप्त कर लेता है!

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— ദീർഘകാലം പുണ്യകർമ്മങ്ങളാൽ സമ്പാദിക്കുന്ന ലോകങ്ങളെ വീരക്ഷത്രിയൻ യുദ്ധത്തിലൂടെ ഉടൻ തന്നെ പ്രാപിക്കുന്നു. ക്ഷത്രിയന് യുദ്ധധർമ്മത്തേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ സ്വർഗമാർഗം ഇല്ല; ഏറെകാലം കൊണ്ടു ലഭിക്കുന്ന ഫലം സമരത്തിൽ ക്ഷണത്തിൽ ലഭിക്കുന്നു.