Shloka 103
अध्याय ३: कृपस्य दुर्योधनं प्रति नीत्युपदेशः
Kṛpa’s Counsel to Duryodhana
अभियातीति मन्वाना:ः पेतुर्मम्लुश्न भारत । वे सब लोग एक-दूसरेपर चोट करते और भयसे सम्पूर्ण दिशाओंकी ओर देखते हुए ऐसा समझते थे कि अर्जुन और भीमसेन मेरे ही पीछे लगे हुए हैं। भारत! ऐसा सोचकर वे हर्ष और उत्साह खो बैठते तथा लड़खड़ाकर गिर पड़ते थे
sañjaya uvāca | abhiyātīti manvānāḥ petur mamluśna bhārata | te sarve parasparaṃ praharantas tathā bhayāt sarvā diśo vilokayamānā evaṃ mene—arjuno bhīmasenaś ca mamaiva pṛṣṭhato ’nuyātau | bhārata | iti matvā te harṣotsāhau jahruḥ skhalitvā ca nipetuḥ |
സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ‘അവർ ആക്രമിക്കാൻ വരുന്നു’ എന്ന് കരുതി അവർ ആശയക്കുഴപ്പത്തിൽ വീണു. പരസ്പരം അടിച്ചുകൊണ്ടും ഭയത്തോടെ എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കിക്കൊണ്ടും, ‘അർജുനനും ഭീമസേനനും എന്റെ പിന്നാലെ തന്നെ പിന്തുടരുന്നു’ എന്ന് അവർ ധരിച്ചു. അങ്ങനെ വിചാരിച്ചതോടെ അവരുടെ ഹർഷവും ഉത്സാഹവും കെട്ടുപോയി; അവർ ഇടറിവീണ് നിലത്തുപതിച്ചു.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how fear and misperception destroy courage: when the mind imagines imminent threat, discipline collapses, leading to disorder and self-inflicted harm—an ethical warning about panic overriding duty and reason in war.
Sanjaya describes warriors who, believing Arjuna and Bhima are pursuing from behind, panic—striking one another, looking in all directions, losing enthusiasm, and finally stumbling and falling.