Prakarana 32
यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ से ‘सेवा-धर्म’ की ओर ले जाता है। अयोध्या-काण्ड में राम का वनगमन केवल राजनीतिक घटना नहीं, बल्कि भक्त के भीतर ‘अहं-राज्य’ का विसर्जन है। भरत-चरित्र इस चरण का द्वार है: निष्काम कर्तव्य, भ्रातृ-प्रेम, और लोक-कल्याण के लिए स्व-सुख का त्याग। यहाँ ‘राजधर्म’ भी साधना बनता है—पादुका-शासन के माध्यम से ईश्वर-आज्ञा का सामाजिक रूपांतरण।
ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಪ್ರಮುಖ ರಸ ಕರುಣ; ಆದರೆ ಗುರಿ ಶೋಕದ ವಿಸ್ತಾರವಲ್ಲ—ಶೋಕದ ಶೋಧನೆ. ರಾಮ-ವನಗಮನದ ನಂತರ ‘ಧರ್ಮ’ದ ಕೇಂದ್ರ ರಾಜಸಿಂಹಾಸನದಿಂದ ಸರಿದು ‘ಆಜ್ಞಾಪಾಲನ’ದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತುಲಸೀದಾಸರು ನೀತಿ, ಮರ್ಯಾದೆ, ಪ್ರೇಮ—ಇವನ್ನೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಧುರಿಯಲ್ಲಿ ಇಡುತ್ತಾರೆ: ರಾಮನ ವಿನಯ, ಭರತನ ನಿಷ್ಕಾಮತೆ, ಮತ್ತು ಗುರು-ವಚನದ ಪರಮಾಧಿಕಾರ. ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಅತ್ರಿ-ಆಶ್ರಮದ ‘ಪುಣ್ಯ-ಭೂಗೋಳ’ (ಭರತಕೂಪ) ಲೋಕಕಲ್ಯಾಣದ ಸಂಕೇತ—ಭಕ್ತಿಯ ಜಲ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಭರತನ ವನಪರಿಕ್ರಮೆ, ತೀರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ ನಿಮಜ್ಜನ-ಪ್ರಣಾಮ, ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ರಾಮನಿಂದ ‘ರಾಜಾಜ್ಞೆ’ ಬೇಡುವುದು—ಇವೆಲ್ಲ ಸಾಧಕನ ಆಂತರಿಕ ಯಾತ್ರೆ: ಮೊದಲು ಶುದ್ಧತೆ (ಶುಚಿತ್ವ), ನಂತರ ದೃಷ್ಟಿಶೋಧನೆ (ದಿವ್ಯದರ್ಶನ), ಮತ್ತು ಕೊನೆಗೆ ಕರ್ತವ್ಯಸ್ಥಾಪನೆ (ಅವಧ-ಪಾಲನ). ಹೀಗೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡ ಸೋಪಾನದಲ್ಲಿ ‘ವಿರಹ-ಭಕ್ತಿ’ಯನ್ನು ‘ಸೇವಾ-ಭಕ್ತಿ’ಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ.
In this prakarana
People
Verses
ಚೌಪಾಯಿ 310.1-4
भरत अत्रि अनुसासन पाई।जल भाजन सब दिए चलाई।।
सानुज आपु अत्रि मुनि साधू।सहित गए जहँ कूप अगाधू।।
पावन पाथ पुन्यथल राखा।प्रमुदित प्रेम अत्रि अस भाषा।।
तात अनादि सिद्ध थल एहू।लोपेउ काल बिदित नहिं केहू।।
तब सेवकन्ह सरस थलु देखा।किन्ह सुजल हित कूप बिसेषा।।
बिधि बस भयउ बिस्व उपकारू।सुगम अगम अति धरम बिचारू।।
भरतकूप अब कहिहहिं लोगा।अति पावन तीरथ जल जोगा।।
प्रेम सनेम निमज्जत प्रानी।होइहहिं बिमल करम मन बानी।।
bharata atri anusāsana pāī |jala bhājana saba die calāī ||
sānuja āpu atri muni sādhū |sahita gae jahã kūpa agādhū ||
pāvana pātha punyathala rākhā |pramudita prema atri asa bhāṣā ||
tāta anādi siddha thala ehū |lopeu kāla bidita nahiṁ kehū ||
taba sevakanha sarasa thalu dekhā |kinha sujala hita kūpa biseṣā ||
bidhi basa bhayau bisva upakārū |sugama agama ati dharama bicārū ||
bharatakūpa aba kahihahiṁ logā |ati pāvana tīratha jala jogā ||
prema sanema nimajjata prānī |hoihahiṁ bimala karama mana bānī ||
ಅತ್ರಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ಭರತ, ಎಲ್ಲಾ ಜಲ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ತಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ, ಅತ್ರಿ ಮುನಿಯೊಂದಿಗೆ, ಸಾಧುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ, ಅಗಾಧವಾದ ಬಾವಿ ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ತಾನೇ ಹೋದನು. ಆ ಪುಣ್ಯ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ನೀರನ್ನು ಇರಿಸಿದನು, ಆನಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅತ್ರಿ ಹೀಗೆ ನುಡಿದರು. "ಮಗೂ, ಈ ಸ್ಥಳವು ಅನಾದಿ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಸಿದ್ಧ ಭೂಮಿ; ಕಾಲವು ಇದನ್ನು ಮರೆಮಾಡಿತು, ಯಾರಿಗೂ ಇದು ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ನಂತರ ನನ್ನ ಸೇವಕರು ಆ ಸ್ಥಳದ ತೇವವನ್ನು ನೋಡಿದರು, ಒಳ್ಳೆಯ ನೀರಿಗಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಬಾವಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ವಿಧಿಯ ವಶದಿಂದ ಇದು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಉಪಕಾರವಾಯಿತು, ತಲುಪಲಾಗದ ಧರ್ಮ ಮಾರ್ಗವು ಸುಲಭವಾಯಿತು. ಜನರು ಇನ್ನು ಮೇಲೆ ಇದನ್ನು ಭರತನ ಬಾವಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವರು, ಎಲ್ಲಾ ತೀರ್ಥ ಜಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿದ ಅತ್ಯಂತ ಪವಿತ್ರ ತೀರ್ಥ ಸ್ಥಳ. ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ, ನಿಯಮದಿಂದ ಇದರಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವ ಜೀವಿಗಳು ಕರ್ಮ, ಮನಸ್ಸು, ವಾಣಿಯಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧರಾಗುವರು."
ದೋಹಾ 310
कहत कूप महिमा सकल गए जहाँ रघुराउ।अत्रि सुनायउ रघुबरहि तीरथ पुन्य प्रभाउ।।310।।
kahata kūpa mahimā sakala gae jahā̃ raghurāu |atri sunāyau raghubarahi tīratha punya prabhāu ||310||
ಬಾವಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಘುರಾಜನಿರುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅತ್ರಿ ಮುನಿಗಳು ರಘುಕುಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ಆ ತೀರ್ಥದ ಪುಣ್ಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 311.1-4
कहत धरम इतिहास सप्रीती।भयउ भोरु निसि सो सुख बीती।।
नित्य निबाहि भरत दोउ भाई।राम अत्रि गुर आयसु पाई।।
सहित समाज साज सब सादें।चले राम बन अटन पयादें।।
कोमल चरन चलत बिनु पनहीं।भइ मृदु भूमि सकुचि मन मनहीं।।
कुस कंटक काँकरीं कुराईं।कटुक कठोर कुबस्तु दुराईं।।
महि मंजुल मृदु मारग कीन्हे।बहत समीर त्रिबिध सुख लीन्हे।।
सुमन बरषि सुर घन करि छाहीं।बिटप फूलि फलि तृन मृदुताहीं।।
मृग बिलोकि खग बोलि सुबानी।सेवहिं सकल राम प्रिय जानी।।
kahata dharama itihāsa saprītī |bhayau bhoru nisi so sukha bītī ||
nitya nibāhi bharata dou bhāī |rāma atri gura āyasu pāī ||
sahita samāja sāja saba sādeṁ |cale rāma bana aṭana payādeṁ ||
komala carana calata binu panahīṁ |bhai mṛdu bhūmi sakuci mana manahīṁ ||
kusa kaṁṭaka kā̃karīṁ kurāīṁ |kaṭuka kaṭhora kubastu durāīṁ ||
mahi maṁjula mṛdu māraga kīnhe |bahata samīra tribidha sukha līnhe ||
sumana baraṣi sura ghana kari chāhīṁ |biṭapa phūli phali tṛna mṛdutāhīṁ ||
mṛga biloki khaga boli subānī |sevahiṁ sakala rāma priya jānī ||
ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಥೆಗಳನ್ನೂ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೇಳುತ್ತ, ರಾತ್ರಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕಳೆಯಿತು, ಬೆಳಕಿನ ಹೊತ್ತಾಯಿತು. ನಿತ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಭರತ ಮತ್ತು ಶತ್ರುಘ್ನ, ರಾಮ ಮತ್ತು ಗುರುವಾದ ಅತ್ರಿಯವರಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ತಮ್ಮ ಸಂಗಡಿಗರೊಂದಿಗೆ, ಎಲ್ಲರೂ ಸರಳ ವೇಷದಲ್ಲಿ, ರಾಮನ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಲು ಹೊರಟರು. ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳಿಲ್ಲದೆ ಮೃದುವಾದ ಪಾದಗಳಿಂದ ನಡೆದಾಗ, ಭೂಮಿ ಮೃದುವಾಯಿತು, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಾಚಿ ಕುಗ್ಗಿತು. ದರ್ಭೆ ಹುಲ್ಲು, ಮುಳ್ಳುಗಳು, ಸಣ್ಣ ಕಲ್ಲುಗಳು, ಕಂಪದ ತಳ, ಮತ್ತು ಕಠಿಣವಾದ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ, ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ ಅವಳು ಮರೆಯಿಟ್ಟಳು. ಭೂಮಿ ದಾರಿಗಳನ್ನು ಸುಂದರವಾಗಿ ಮೃದುವಾಗಿ ಮಾಡಿತು; ಗಾಳಿ ಮೂರು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಸಿತು, ಮೃದುವಾಗಿ, ತಂಪಾಗಿ, ಸುಗಂಧದಿಂದ, ಸಂತೋಷವನ್ನು ತಂದಿತು. ದೇವತೆಗಳು ಹೂವುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು, ಮೋಡಗಳು ನೆರಳನ್ನು ನೀಡಿದವು; ಮರಗಳು ಅರಳಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ನೀಡಿದವು, ಹುಲ್ಲು ಮೃದುವಾಯಿತು. ಜಿಂಕೆಗಳು ನೋಡಿದವು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಇಂಪಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಕೂಗಿದವು; ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯರೆಂದು ತಿಳಿದು ಎಲ್ಲರೂ ಅವರನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರು.
ದೋಹಾ 311
सुलभ सिद्धि सब प्राकृतहु राम कहत जमुहात।राम प्रान प्रिय भरत कहुँ यह न होइ बड़ि बात।।311।।
sulabha siddhi saba prākṛtahu rāma kahata jamuhāta |rāma prāna priya bharata kahũ yaha na hoi baṛi bāta ||311||
ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ ಸಹ, ರಾಮನ ಹೆಸರನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿದರೆ ಎಲ್ಲ ಸಿದ್ಧಿಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತವೆ. ರಾಮನಿಗೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣದಷ್ಟು ಪ್ರಿಯವಾದ ಭರತನಿಗೆ ಇದು ದೊಡ್ಡ ವಿಷಯವಲ್ಲ.
ಚೌಪಾಯಿ 312.1-4
एहि बिधि भरतु फिरत बन माहीं।नेमु प्रेमु लखि मुनि सकुचाहीं।।
पुन्य जलाश्रय भूमि बिभागा।खग मृग तरु तृन गिरि बन बागा।।
चारु बिचित्र पबित्र बिसेषी।बूझत भरतु दिब्य सब देखी।।
सुनि मन मुदित कहत रिषिराऊ।हेतु नाम गुन पुन्य प्रभाऊ।।
कतहुँ निमज्जन कतहुँ प्रनामा।कतहुँ बिलोकत मन अभिरामा।।
कतहुँ बैठि मुनि आयसु पाई।सुमिरत सीय सहित दोउ भाई।।
देखि सुभाउ सनेहु सुसेवा।देहिं असीस मुदित बनदेवा।।
फिरहिं गएँ दिनु पहर अढ़ाई।प्रभु पद कमल बिलोकहिं आई।।
ehi bidhi bharatu phirata bana māhīṁ |nemu premu lakhi muni sakucāhīṁ ||
punya jalāśraya bhūmi bibhāgā |khaga mṛga taru tṛna giri bana bāgā ||
cāru bicitra pabitra biseṣī |būjhata bharatu dibya saba dekhī ||
suni mana mudita kahata riṣirāū |hetu nāma guna punya prabhāū ||
katahũ nimajjana katahũ pranāmā |katahũ bilokata mana abhirāmā ||
katahũ baiṭhi muni āyasu pāī |sumirata sīya sahita dou bhāī ||
dekhi subhāu sanehu susevā |dehiṁ asīsa mudita banadevā ||
phirahiṁ gaẽ dinu pahara aṛhāī |prabhu pada kamala bilokahiṁ āī ||
ಈ ರೀತಿ ಭರತನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಿದ್ದನು; ಅವನ ನಿಯಮವನ್ನು, ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಮುನಿಗಳು ಸಂಕೋಚಪಟ್ಟರು. ಪುಣ್ಯ ಜಲಾಶಯಗಳು, ಭೂಮಿಯ ವಿಭಾಗಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು, ಮರಗಳು, ಹುಲ್ಲು, ಬೆಟ್ಟಗಳು, ಕಾಡುಗಳು, ಉದ್ಯಾನಗಳನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದನು. ಎಲ್ಲವೂ ಸುಂದರವಾದದ್ದು, ವಿಚಿತ್ರವಾದದ್ದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪವಿತ್ರವಾದದ್ದು; ಎಲ್ಲವೂ ದಿವ್ಯವೆಂದು ನೋಡಿ ಭರತನು ಮುನಿಯನ್ನು ವಿಚಾರಿಸಿದನು. ಅವನನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮುನಿಗಳ ರಾಜನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಕಾರಣ, ಹೆಸರು, ಗುಣ, ಪುಣ್ಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಒಂದೆಡೆ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದನು, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಮನಸ್ಸು ಸಂತೋಷಿಸುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಒಂದೆಡೆ ಮುನಿಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಕುಳಿತು, ಸೀತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದನು. ಅವನ ಸ್ವಭಾವ, ಪ್ರೀತಿ, ಭಕ್ತಿಪೂರ್ವಕ ಸೇವೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಕಾಡಿನ ದೇವತೆಗಳು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡಿದರು. ದಿನದ ಎರಡೂವರೆ ಜಾಮ ಕಳೆದಾಗ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬಂದು, ಸ್ವಾಮಿಯ ಪದ್ಮ ಚರಣಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು.
ದೋಹಾ 312
देखे थल तीरथ सकल भरत पाँच दिन माझ।कहत सुनत हरि हर सुजसु गयउ दिवसु भइ साँझ।।312।।
dekhe thala tīratha sakala bharata pā̃ca dina mājha |kahata sunata hari hara sujasu gayau divasu bhai sā̃jha ||312||
ಭರತನು ಐದು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ತೀರ್ಥಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಪುಣ್ಯಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ನೋಡಿದನು. ಹರಿ ಹರರ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಕೇಳುತ್ತಾ ಇರುವಾಗ, ಹಗಲು ಕಳೆದು ಸಂಜೆ ಆಯಿತು.
ಚೌಪಾಯಿ 313.1-4
भोर न्हाइ सबु जुरा समाजू।भरत भूमिसुर तेरहुति राजू।।
भल दिन आजु जानि मन माहीं।रामु कृपाल कहत सकुचाहीं।।
गुर नृप भरत सभा अवलोकी।सकुचि राम फिरि अवनि बिलोकी।।
सील सराहि सभा सब सोची।कहुँ न राम सम स्वामि सँकोची।।
भरत सुजान राम रुख देखी।उठि सप्रेम धरि धीर बिसेषी।।
करि दंडवत कहत कर जोरी।राखीं नाथ सकल रुचि मोरी।।
मोहि लगि सहेउ सबहिं संतापू।बहुत भाँति दुखु पावा आपू।।
अब गोसाइँ मोहि देउ रजाई।सेवौं अवध अवधि भरि जाई।।
bhora nhāi sabu jurā samājū |bharata bhūmisura terahuti rājū ||
bhala dina āju jāni mana māhīṁ |rāmu kṛpāla kahata sakucāhīṁ ||
gura nṛpa bharata sabhā avalokī |sakuci rāma phiri avani bilokī ||
sīla sarāhi sabhā saba socī |kahũ na rāma sama svāmi sãkocī ||
bharata sujāna rāma rukha dekhī |uṭhi saprema dhari dhīra biseṣī ||
kari daṁḍavata kahata kara jorī |rākhīṁ nātha sakala ruci morī ||
mohi lagi saheu sabahiṁ saṁtāpū |bahuta bhā̃ti dukhu pāvā āpū ||
aba gosāĩ mohi deu rajāī |sevauṁ avadha avadhi bhari jāī ||
ಬೆಳಗಾಗಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಎಲ್ಲ ಸಮಾಜ ಸೇರಿತು: ಭರತ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಮತ್ತು ತೀರ್ಹುತದ ರಾಜ. ಇಂದು ಶುಭ ದಿನವೆಂದು ಮನದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದು, ಕೃಪಾಳು ರಾಮ ಹೇಳಲು ಸಂಕೋಚಿಸಿದರು. ಗುರು, ರಾಜ, ಭರತ ಮತ್ತು ಸಭೆಯನ್ನು ನೋಡಿ, ರಾಮ ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಮತ್ತೆ ನೆಲವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಸಭೆಯ ಎಲ್ಲರೂ ಅವನ ಶೀಲವನ್ನು ಹೊಗಳಿ ಯೋಚಿಸಿದರು: ರಾಮನಂತಹ ಒಬ್ಬ ಸ್ವಾಮಿ ಎಲ್ಲಿಯೂ ತನ್ನ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಒತ್ತಲು ಸಂಕೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನಿ ಭರತ, ರಾಮನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ, ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಎದ್ದು, ವಿಶೇಷ ಧೈರ್ಯ ತಾಳಿದನು. ದಂಡವತ್ ಮಾಡಿ, ಕೈ ಜೋಡಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: "ನಾಥ, ನೀನು ನನ್ನ ಎಲ್ಲ ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿದ್ದೀಯ. ನನ್ನ ನಿಮಿತ್ತ ಎಲ್ಲರೂ ದುಃಖ ಸಹಿಸಿದರು, ನೀನೇ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೋವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದೆ. ಈಗ, ಸ್ವಾಮಿ, ನನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡು, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅವಧಿ ತುಂಬ ಸೇವೆ ಮಾಡಲು ಹೋಗುವೆ."
ದೋಹಾ 313
जेहिं उपाय पुनि पाय जनु देखै दीनदयाल।सो सिख देइअ अवधि लगि कोसलपाल कृपाल।।313।।
jehiṁ upāya puni pāya janu dekhai dīnadayāla |so sikha deia avadhi lagi kosalapāla kṛpāla ||313||
ಕೋಸಲವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನೇ, ದೀನರ ಮೇಲೆ ಕರುಣೆಯುಳ್ಳವನೇ, ನಿಗಧಿತವಾದ ಕಾಲವು ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ, ನಿನ್ನ ಸೇವಕನು ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನ ಪಾದಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಾಯವನ್ನು ನನಗೆ ಕಲಿಸು.
ಚೌಪಾಯಿ 314.1-4
पुरजन परिजन प्रजा गोसाई।सब सुचि सरस सनेहँ सगाई।।
राउर बदि भल भव दुख दाहू।प्रभु बिनु बादि परम पद लाहू।।
स्वामि सुजानु जानि सब ही की।रुचि लालसा रहनि जन जी की।।
प्रनतपालु पालिहि सब काहू।देउ दुहू दिसि ओर निबाहू।।
अस मोहि सब बिधि भूरि भरोसो।किएँ बिचारु न सोचु खरो सो।।
आरति मोर नाथ कर छोहू।दुहुँ मिलि कीन्ह ढीठु हठि मोहू।।
यह बड़ दोषु दूरि करि स्वामी।तजि सकोच सिखइअ अनुगामी।।
भरत बिनय सुनि सबहिं प्रसंसी।खीर नीर बिबरन गति हंसी।।
purajana parijana prajā gosāī |saba suci sarasa sanehã sagāī ||
rāura badi bhala bhava dukha dāhū |prabhu binu bādi parama pada lāhū ||
svāmi sujānu jāni saba hī kī |ruci lālasā rahani jana jī kī ||
pranatapālu pālihi saba kāhū |deu duhū disi ora nibāhū ||
asa mohi saba bidhi bhūri bharoso |kiẽ bicāru na socu kharo so ||
ārati mora nātha kara chohū |duhũ mili kīnha ḍhīṭhu haṭhi mohū ||
yaha baṛa doṣu dūri kari svāmī |taji sakoca sikhaia anugāmī ||
bharata binaya suni sabahiṁ prasaṁsī |khīra nīra bibarana gati haṁsī ||
ಪಟ್ಟಣದ ಜನ, ಬಂಧುಗಳು, ಪ್ರಜೆಗಳು, ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಶುದ್ಧರು, ಮಧುರ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ನಿಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಬಂಧಿತರು. ನಿಮ್ಮ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ, ಲೌಕಿಕ ಜೀವನದ ಸುಡುವ ದುಃಖಗಳೂ ಒಳ್ಳೆಯವೇ; ಆದರೆ ಸ್ವಾಮಿಯಿಲ್ಲದೆ, ಉತ್ತಮ ಪದವಿ ಪಡೆಯುವುದು ವ್ಯರ್ಥ. ಸರ್ವಜ್ಞನಾದ ಸ್ವಾಮಿ ತನ್ನ ಸೇವಕರ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರ ಒಲವು, ಬಯಕೆ, ಜೀವನ ಕ್ರಮ ತಿಳಿದಿರುವನು. ಶರಣಾಗತರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವವನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಪೋಷಿಸುವನು, ಈ ಲೋಕ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕ ಎರಡರಲ್ಲೂ ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ನನಗೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಕ್ಕಿಲ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ; ಚಿಂತಿಸಿದರೆ ಯಾವ ಚಿಂತೆಗೂ ಕಾರಣವಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಕ್ಲೇಶ, ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮೃದು ಕೃಪೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ನನ್ನನ್ನು ಧೈರ್ಯವಾಗಿ, ಹಠದಿಂದ ಮರುಳಾಗಿಸಿದವು. ಸ್ವಾಮಿ, ಈ ಮಹಾ ದೋಷವನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿ, ಸಂಕೋಚ ಬಿಟ್ಟು, ನಿಮ್ಮ ಅನುಯಾಯಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡು. ಭರತನ ವಿನಂತಿ ಕೇಳಿದ ಎಲ್ಲರೂ ಹೊಗಳಿದರು; ಅದು ಹಾಲಿನಿಂದ ನೀರನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ಹಂಸದ ಮಾರ್ಗದಂತಿತ್ತು.
ದೋಹಾ 314
दीनबंधु सुनि बंधु के बचन दीन छलहीन।देस काल अवसर सरिस बोले रामु प्रबीन।।314।।
dīnabaṁdhu suni baṁdhu ke bacana dīna chalahīna |desa kāla avasara sarisa bole rāmu prabīna ||314||
ದೀನರಿಗೆ ಬಂಧುವಾದ ರಾಮನು, ಸಹೋದರನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಅವು ವಿನಯದಿಂದ ಕೂಡಿದವು, ಮೋಸರಹಿತವಾದವು. ದೇಶ, ಕಾಲ, ಸಮಯಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಪ್ರವೀಣನಾದ ರಾಮನು ಮಾತನಾಡಿದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 315.1-4
तात तुम्हारि मोरि परिजन की।चिंता गुरहि नृपहि घर बन की।।
माथे पर गुर मुनि मिथिलेसू।हमहि तुम्हहि सपनेहुँ न कलेसू।।
मोर तुम्हार परम पुरुषारथु।स्वारथु सुजसु धरमु परमारथु।।
पितु आयसु पालिहिं दुहु भाई।लोक बेद भल भूप भलाई।।
गुर पितु मातु स्वामि सिख पालें।चलेहुँ कुमग पग परहिं न खालें।।
अस बिचारि सब सोच बिहाई।पालहु अवध अवधि भरि जाई।।
देसु कोसु परिजन परिवारू।गुर पद रजहिं लाग छरुभारू।।
तुम्ह मुनि मातु सचिव सिख मानी।पालेहु पुहुमि प्रजा रजधानी।।
tāta tumhāri mori parijana kī |ciṁtā gurahi nṛpahi ghara bana kī ||
māthe para gura muni mithilesū |hamahi tumhahi sapanehũ na kalesū ||
mora tumhāra parama puruṣārathu |svārathu sujasu dharamu paramārathu ||
pitu āyasu pālihiṁ duhu bhāī |loka beda bhala bhūpa bhalāī ||
gura pitu mātu svāmi sikha pāleṁ |calehũ kumaga paga parahiṁ na khāleṁ ||
asa bicāri saba soca bihāī |pālahu avadha avadhi bhari jāī ||
desu kosu parijana parivārū |gura pada rajahiṁ lāga charubhārū ||
tumha muni mātu saciva sikha mānī |pālehu puhumi prajā rajadhānī ||
ಅಣ್ಣಯ್ಯ, ನಿನ್ನ ಮತ್ತು ನನ್ನ ಮತ್ತು ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ, ಮನೆಯ ಮತ್ತು ಕಾಡಿನ ಕಾಳಜಿ ಗುರು ಮತ್ತು ರಾಜನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಗುರು, ಮುನಿ, ಮಿಥಿಲೆಯ ಒಡೆಯ ನಮ್ಮ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುವಾಗ, ನೀನೂ ನಾನೂ ಕನಸಿನಲ್ಲೂ ಸಹ ಯಾವ ಕಷ್ಟಕ್ಕೂ ಒಳಗಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಿನಗೂ ನನಗೂ ಉತ್ತಮ ಮಾನವ ಗುರಿ, ನಮ್ಮ ಒಳಿತು, ನಮ್ಮ ಒಳ್ಳೆಯ ಹೆಸರು, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ಮುಕ್ತಿ ಎಲ್ಲವೂ ಇದರಲ್ಲಿವೆ: ನಾವು ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ನಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸೋಣ. ಲೋಕದಲ್ಲೂ ವೇದದಲ್ಲೂ ರಾಜನ ಒಳಿತು ಒಳ್ಳೆಯದೇ. ತನ್ನ ಗುರು, ತಂದೆ, ತಾಯಿ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನು ಕುರುಕು ದಾರಿಯಲ್ಲೂ ನಡೆದರೆ, ಅವನ ಪಾದಗಳು ಗುಂಡಿಗೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಆಲೋಚಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಚಿಂತೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಿ, ನಿಗದಿತ ಕಾಲದವರೆಗೆ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು. ದೇಶ, ಖಜಾನೆ, ಬಂಧುಗಳು, ಕುಟುಂಬ ಇವುಗಳ ಹೊರೆ ಗುರುವಿನ ಪಾದಧೂಳಿಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಮುನಿ, ನಿನ್ನ ತಾಯಂದಿರು, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಮನ್ನಿಸಿ, ಭೂಮಿಯನ್ನು, ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು, ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು.
ದೋಹಾ 315
मुखिआ मुखु सो चाहिऐ खान पान कहुँ एक।पालइ पोषइ सकल अँग तुलसी सहित बिबेक।।315।।
mukhiā mukhu so cāhiai khāna pāna kahũ eka |pālai poṣai sakala ãga tulasī sahita bibeka ||315||
ಆಡಳಿತಗಾರನು ಬಾಯಿಯಂತೆ ಇರಬೇಕು, ಅದು ಮಾತ್ರ ತಿನ್ನುತ್ತದೆ ಕುಡಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ತಾರತಮ್ಯ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿ ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ.
ಚೌಪಾಯಿ 316.1-4
राजधरम सरबसु एतनोई।जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।।
बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती।बिनु अधार मन तोषु न साँती।।
भरत सील गुर सचिव समाजू।सकुच सनेह बिबस रघुराजू।।
प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं।सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।।
चरनपीठ करुनानिधान के।जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।।
संपुट भरत सनेह रतन के।आखर जुग जुन जीव जतन के।।
कुल कपाट कर कुसल करम के।बिमल नयन सेवा सुधरम के।।
भरत मुदित अवलंब लहे तें।अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।
rājadharma sarbasu etanoī |jimi mana māhā̃ manoratha goī ||
bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī |binu adhāra mana toṣu na sā̃tī ||
bharata sīla guru saciva samājū |sakuca saneha bibasa raghurājū ||
prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ |sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ ||
caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke |janu juga jāmika prajā prāna ke ||
saṃpuṭa bharata saneha ratana ke |ākhara juga juna jīva jatana ke ||
kula kapāṭa kara kusala karama ke |bimala nayana sevā sudharama ke ||
bharata mudita avalaṃba lahe tẽ |asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||
ರಾಜನ ಧರ್ಮವೆಲ್ಲ ಇಷ್ಟೇ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಯಕೆ ಅಡಗಿರುವಂತೆ. ರಾಮನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಹಲವಾರು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸಿದನು, ಆದರೆ ಆಧಾರವಿಲ್ಲದೆ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತೃಪ್ತಿಯೂ ಶಾಂತಿಯೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಭರತನ ಸದ್ಗುಣ, ಗುರು, ಮಂತ್ರಿಗಳು, ಸಭೆಯವರೆಲ್ಲರನ್ನು ನೋಡಿ, ರಘುರಾಜನು ಸಂಕೋಚ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಗೆ ವಶನಾದನು. ಪ್ರಭುವು ಕೃಪೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು, ಭರತನು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡನು. ಅವು ಕರುಣಾನಿಧಿಯಾದ ಪ್ರಭುವಿನ ಪಾದಪೀಠಗಳು, ಪ್ರಜೆಗಳ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಕಾವಲಿಗಳಂತೆ. ಅವು ಭರತನ ಪ್ರೀತಿಯ ರತ್ನಕ್ಕೆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆ, ಜೀವಿಯ ಪ್ರಯತ್ನಕ್ಕೆ ಅಕ್ಷರಗಳಂತೆ. ಅವು ಕುಲದ ಬಾಗಿಲುಗಳು, ಕುಶಲ ಕರ್ಮಗಳಿಗೆ ಕೈಗಳು, ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ನಿರ್ಮಲ ನಯನಗಳು. ಭರತನು ಈ ಆಧಾರವನ್ನು ಪಡೆದು ಆನಂದಿಸಿದನು, ಸೀತೆ ರಾಮರು ಸ್ವತಃ ಇದ್ದಂತೆ ಅಷ್ಟು ಸುಖ.
ದೋಹಾ 316
मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ।लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।316।।
māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi |loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||316||
ಭರತನು ನಮಿಸಿ ಹೊರಟುಹೋಗಲು ಬಿಡುವು ಕೇಳಿದನು, ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಎದೆಗೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಆದರೆ ಅಮರರ ಒಡೆಯನಾದ ಇಂದ್ರನು ಕುಟಿಲನಾಗಿ, ಕೆಟ್ಟ ಸಮಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ಜನರನ್ನು ಹೊರಡಬೇಕೆಂದು ಅಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 317.1-4
सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी।अवधि आस सम जीवनि जी की।।
नतरु लखन सिय सम बियोगा।हहरि मरत सब लोग कुरोगा।।
रामकृपाँ अवरेब सुधारी।बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।।
भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो।राम प्रेम रसु कहि न परत सो।।
तन मन बचन उमग अनुरागा।धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।।
बारिज लोचन मोचत बारी।देखि दसा सुर सभा दुखारी।।
मुनिगन गुर धुर धीर जनक से।ग्यान अनल मन कसें कनक से।।
जे बिरंचि निरलेप उपाए।पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।
so kucāli saba kahã bhai nīkī |avadhi āsa sama jīvani jī kī ||
nataru lakhana siya sama biyogā |hahari marata saba loga kurogā ||
rāmakṛpā̃ avareba sudhārī |bibudha dhāri bhai guṇada gohārī ||
bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so |rāma prema rasu kahi na parata so ||
tana mana bacana umaga anurāgā |dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā ||
bārija locana mocata bārī |dekhi dasā sura sabhā dukhārī ||
munigana guru dhura dhīra janaka se |gyāna anala mana kasẽ kanaka se ||
je birañci nirlepa upāe |paduma patra jimi jaga jala jāe ||
ಆ ಕೆಟ್ಟ ಸಂಚು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಒಳ್ಳೆಯದಾಯಿತು; ಏಕೆಂದರೆ ವನವಾಸದ ನಿಗದಿತ ಅವಧಿಯ ಭರವಸೆ ಅವರ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಜೀವ ನೀಡುವ ಅಮೃತದಂತೆ ಇತ್ತು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ವಿಯೋಗದಿಂದ, ಎಲ್ಲ ಜನರೂ ಭಯಂಕರ ರೋಗದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದವರಂತೆ ಉಸಿರುಕಟ್ಟಿ ಸತ್ತಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಮನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ತೊಡಕು ಬಿಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ದೇವತೆಗಳ ವಿರೋಧಿ ಸಮೂಹ ಒಳ್ಳೆಯದನ್ನು ನೀಡುವಂತಾಯಿತು, ಸಹಾಯ ತರುವ ಕೂಗಿನಂತೆ. ರಾಮ ತನ್ನ ಸೋದರ ಭರತನನ್ನು ಕೈಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಾಗ, ಆ ಪ್ರೀತಿಯ ಸವಿಯನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ದೇಹ, ಮನಸ್ಸು, ವಾಕ್ಕು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಉಕ್ಕಿ ಹರಿದವು; ಧೈರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯನಾದ ಭರತನೂ ತನ್ನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅವನ ಕಮಲ ನಯನಗಳಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಹರಿಯಿತು; ಅವನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಭೆ ದುಃಖಿಸಿತು. ಮುನಿಗಳು, ಗುರುಗಳು, ಜನಕನಂತಹ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳು, ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಜ್ಞಾನದ ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟವರು, ಬ್ರಹ್ಮ ಅವರನ್ನು ಲೋಕದಿಂದ ಮುಟ್ಟದವರಾಗಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು, ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕಮಲ ಎಲೆ ನೀರಿನಿಂದ ತಾಕದಿರುವಂತೆ.
ದೋಹಾ 317
तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार।भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।317।।
teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra |bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||317||
ಅವರೂ ಸಹ ರಘುಬರ ಮತ್ತು ಭರತನ ಅನುಪಮವಾದ ಅಪಾರವಾದ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ಮನ, ತನ, ವಚನಗಳೊಂದಿಗೆ ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಚಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಮುಳುಗಿಹೋದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 318.1-4
जहाँ जनक गुर मति भोरी।प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।।
बरनत रघुबर भरत बियोगू।सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।।
सो सकोच रसु अकथ सुबानी।समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।।
भेंटि भरत रघुबर समुझाए।पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।।
सेवक सचिव भरत रुख पाई।निज निज काज लगे सब जाई।।
सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा।लगे चलन के साजन साजा।।
प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई।चले सीस धरि राम रजाई।।
मुनि तापस बनदेव निहोरी।सब सनमानि बहोरि बहोरी।।
jahā̃ janaka guru mati bhorī |prākṛta prīti kahata baṛi khorī ||
baranata raghubara bharata biyogū |suni kaṭhora kabi jānihi logū ||
so sakoca rasu akatha subānī |samau sanehu sumiri sakucānī ||
bhẽṭi bharata raghubara samujhāe |puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe ||
sevaka saciva bharata rukha pāī |nija nija kāja lage saba jāī ||
suni dārun dukhu duhū̃ samājā |lage calana ke sājana sājā ||
prabhu pada paduma bandi dou bhāī |cale sīsa dhari rāma rajāī ||
muni tāpasa banadeva nihorī |saba sanamāni bahori bahorī ||
ಜನಕ ಮತ್ತು ಗುರುಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ದಿಗ್ಭ್ರಮೆಗೊಂಡ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೇಳುವುದು ಮಹಾ ದೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮ ಮತ್ತು ಭರತರ ವಿಯೋಗವನ್ನು ಒಬ್ಬ ಕವಿ ವರ್ಣಿಸಿದರೆ, ಜನರು ಕೇಳಿ ಅವನನ್ನು ಕಠಿಣ ಹೃದಯಿ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆ ಸಂಕೋಚ ಮತ್ತು ನಾಚಿಕೆ, ಹೇಳಲಾಗದ ಆ ಭಾವ, ಸಂದರ್ಭ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡು ವಾಗ್ದೇವಿಯನ್ನೇ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ರಾಮ ಭರತನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದನು; ನಂತರ ಆನಂದದಿಂದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನು ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಸೇವಕರು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿಗಳು ಭರತನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ಎಲ್ಲರೂ ಹೋಗಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು. ವಿಯೋಗದ ಭಯಂಕರ ದುಃಖವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳು ಪ್ರಯಾಣದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು. ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯ ಪದ್ಮ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಿ, ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ಹೊರಟರು. ಮುನಿಗಳು, ತಪಸ್ವಿಗಳು, ವನದೇವತೆಗಳ ಬಳಿ ವಿದಾಯ ಪಡೆದರು, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗೌರವಿಸಿದರು.
ದೋಹಾ 318
लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि।चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।318।।
lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri |cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||318||
ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಸೀತೆಯ ಪಾದದ ಧೂಳನ್ನು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧರಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಶುಭಗಳ ಬೇರಾದ ಆಕೆಯ ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೇಳಿ, ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ಹೊರಟರು.
ಚೌಪಾಯಿ 319.1-4
सानुज राम नृपहि सिर नाई।कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।।
देव दया बस बड़ दुखु पायउ।सहित समाज काननहिं आयउ।।
पुर पगु धारिअ देइ असीसा।कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।।
मुनि महिदेव साधु सनमाने।बिदा किए हरि हर सम जाने।।
सासु समीप गए दोउ भाई।फिरे बंदि पग आसिष पाई।।
कौसिक बामदेव जाबाली।पुरजन परिजन सचिव सुचाली।।
जथा जोगु करि बिनय प्रनामा।बिदा किए सब सानुज रामा।।
नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे।सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।
s-anuja rāma nṛpahi sir nāī |kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī ||
deva dayā basa baṛa dukhu pāyu |sahita samāja kānanahiṃ āyu ||
pura pagu dhāri-a dei asīsā |kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā ||
muni mahideva sādhu sanamāne |bidā kiye hari hara sama jāne ||
sāsu samīpa gae dou bhāī |phire bandi paga āsiṣa pāī ||
kausika bāmadeva jāvālī |purajana parijana saciva sucālī ||
jathā jogu kari binaya pranāmā |bidā kiye saba s-anuja rāmā ||
nāri puruṣa laghu madhya baṛere |saba sanamāni kṛpānidhi phere ||
ತಮ್ಮ ತಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ ರಾಮನು ರಾಜನಿಗೆ ತಲೆ ಬಾಗಿ, ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ಮತ್ತು ಗೌರವಯುತ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವನೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. "ಸ್ವಾಮಿ, ಕರುಣೆಯಿಂದ ನೀವು ಮಹಾ ಕಷ್ಟವನ್ನು ತಾಳಿ, ನಿಮ್ಮ ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಕಾಡಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೀರಿ. ಈಗ ನಮಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದ ನೀಡಿ ನಗರದ ಕಡೆಗೆ ನಿಮ್ಮ ಪಾದವನ್ನು ಇಡಿ." ರಾಜನು ಧೈರ್ಯ ತಾಳಿ ತನ್ನ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಮುನಿಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಸಾಧುಗಳು ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ರಾಮನು ಅವರನ್ನು ಹರಿ ಮತ್ತು ಹರನಿಗೆ ಸಮಾನವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ವಿದಾಯ ಕೊಟ್ಟನು. ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು ತಮ್ಮ ಅತ್ತೆಯ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ, ಅವಳ ಪಾದಗಳಿಗೆ ಬಾಗಿ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆದು ಹಿಂದಿರುಗಿದರು. ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ, ವಾಮದೇವ, ಜಾಬಾಲಿ, ನಗರದ ಜನರು, ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರು, ಒಳ್ಳೆಯ ನಡತೆಯ ಸಚಿವರು, ಇವರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ತಕ್ಕಂತೆ ವಿನಯಪೂರ್ವಕ ಮಾತುಗಳು ಮತ್ತು ನಮಸ್ಕಾರ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ತಮ್ಮನೊಂದಿಗೆ ರಾಮನು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ವಿದಾಯ ಮಾಡಿದನು. ಸ್ತ್ರೀಯರು, ಪುರುಷರು, ಸಣ್ಣವರು, ಮಧ್ಯಮರು, ದೊಡ್ಡವರು: ಕರುಣಾ ನಿಧಿಯು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಗೌರವಿಸಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು.
ದೋಹಾ 319
भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि।बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।319।।
bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi |bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||319||
ಪ್ರಭು ಭರತನ ತಾಯಿಯ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಿಸಿ, ಶುದ್ಧ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ನಂತರ ಅವಳ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ವಿದಾ ಮಾಡಿ, ಅವಳ ಸಂಕೋಚ ಮತ್ತು ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತೊಡೆದುಹಾಕಿದರು.
Frequently Asked Questions
परंपरा में भरत-चरित्र के पाठ को ‘निष्काम सेवा, भ्रातृ-प्रेम, और राज्य/गृहस्थ-धर्म की शुद्धि’ का फलदायक माना गया है। ‘भरतकूप’ प्रसंग का स्मरण तीर्थ-स्नान-सदृश मन-शुद्धि और लोक-कल्याण-बुद्धि बढ़ाने वाला कहा जाता है—मन, वाणी, कर्म की ‘बिमलता’ (पंक्ति: ‘होइहहिं बिमल करम मन बानी’)।
इस खंड (भरत-विनय, पादुका-प्रदान, सेवा-धर्म) में साधारणतः राम-नाम-सम्पुट प्रचलित है: ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ का जप। कुछ परंपराओं में ‘भरतचरित’ के साथ ‘प्रनतपाल’ भाव हेतु ‘दीन दयाल’/‘कृपालु’ नाम-स्मरण भी जोड़ा जाता है।
Ask anything about Prakarana 32 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
