Adhyaya 252

ಅಗ್ನಿ ಧನುರ್ವೇದದ ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ನ್ಯಾಯ-ವ್ಯವಹಾರಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವ್ಯವಹಾರ’ವನ್ನು ನಯ–ಅನಯ ವಿವೇಕವೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ಚತುಷ್ಪಾದ, ಚತುರ್ಮೂಲ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ನೀತಿ-ಉಪಾಯಗಳಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಪದರಬದ್ಧ ವರ್ಗೀಕರಣದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ತೀರ್ಪು ಧರ್ಮ, ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಕ್ರಮ, ಆಚರಣೆ/ಚಾರಿತ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜಶಾಸನದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ವಾದಿ–ಪ್ರತಿವಾದಿಯ ದಾವೆ–ಉತ್ತರ ಹಾಗೂ ಸಾಕ್ಷಿಗಳ ಪ್ರಧಾನ್ಯವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅಧ್ಯಾಯವು ಅಷ್ಟಾದಶ ವಿವಾದಪದಗಳು—ಋಣ, ನಿಕ್ಷೇಪ, ಭಾಗಸಹಭಾಗಿತ್ವ, ದಾನಪ್ರತ್ಯಾಹರಣೆ, ಸೇವೆ-ವೇತನ, ಅಸ್ವಾಮಿ ಮಾರಾಟ, ಅಪ್ರದಾನ, ದೋಷಯುಕ್ತ ಕ್ರಯ, ಸಮಯಭಂಗ, ಸೀಮಾ/ಭೂಮಿ ವಿವಾದ, ವಿವಾಹ/ಸ್ತ್ರೀಧನ, ವಾರಸತ್ವ, ಸಾಹಸ, ವಾಕ್ಪಾರુષ್ಯ ಮತ್ತು ದೇಹದಂಡ, ಜೂಜು, ಪ್ರಕೀರ್ಣಕ—ಎಂದು ಗಣಿಸಿ, ಮಾನವಕರ್ಮದಿಂದ ಇವು ಶತ ಉಪಭೇದಗಳಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ ಎನ್ನುತ್ತದೆ. ನಂತರ ನಿರಪೇಕ್ಷ ಸಭ್ಯರು, ಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಲಿಖಿತ ಪ್ರಮಾಣದ ವಿಧಾನ, ಪ್ರತಿದೂರು/ಪ್ರತ್ಯಾರೋಪ ಮತ್ತು ಜಾಮೀನು, ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪಕ್ಕೆ ದಂಡ, ಹಾಗೂ ಪ್ರಮಾಣಕ್ರಮ (ದಸ್ತಾವೇಜು, ಭೋಗ/ಕಬ್ಜಾ, ಸಾಕ್ಷಿ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದಿವ್ಯ ಪರೀಕ್ಷೆ) ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲಮಿತಿ, ಸ್ವಾಮ್ಯ vs ಭೋಗ, ಮೋಸ/ಬಲದಿಂದಾದ ವ್ಯವಹಾರದ ಅಮಾನ್ಯತೆ, ಶಮನ ಕಾರಣಗಳು, ಕಳ್ಳತನ ಪರಿಹಾರ ಮತ್ತು ಬಡ್ಡಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಶಿಸ್ತುಬದ್ಧ ಕ್ರಮದಿಂದ ರಾಜನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭರವಸೆಯೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.