Adhyaya 248
Chapter 248: धनुर्वेदः (Dhanurveda — Science of War and Archery Discipline)
ಭಗವಾನ್ ಅಗ್ನಿ ಧನುರ್ವೇದವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ಯುದ್ಧವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ‘ಚತುಷ್ಪಾದ’ವೆಂದು ನಿರ್ವಚಿಸುತ್ತಾನೆ—ರಥ, ಗಜ, ಅಶ್ವ, ಪದಾತಿ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಸೇನಾಂಗಗಳ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ. ಹಾಗೆಯೇ ವೇದೀಯ ಬೋಧನಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆಯುಧಪ್ರಯೋಗ ‘ಪಂಚವಿಧ’: ಪ್ರಕ್ಷೇಪ್ಯ (ಬಿಡಿ ಹೊಡೆಯುವ), ಪಾಣಿಮುಕ್ತ (ಕೈಯಿಂದ ಎಸೆಯುವ), ಯಂತ್ರಮುಕ್ತ (ಯಂತ್ರದಿಂದ ಬಿಡುವ), ಅಮುಕ್ತ (ಬಿಡದೆ ಬಳಸುವ) ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ಮತ್ತು ನಿರಾಯುಧ ಬಾಹುಯುದ್ಧ. ನಂತರ ಶಸ್ತ್ರ–ಅಸ್ತ್ರ ಭೇದ, ಸರಳ ವಿಧಾನ ವಿರುದ್ಧ ಮಾಯಾ/ಛಲ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಯಂತ್ರಮುಕ್ತ, ಪಾಣಿಮುಕ್ತ ಮುಂತಾದ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಕವಚಾದಿ ರಕ್ಷಾಸನ್ನದ್ಧತೆ, ಧನುಸ್ಸು-ಕೇಂದ್ರಿತ ಹಾಗೂ ಶೂಲ-ಕೇಂದ್ರಿತ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಸಮರ, ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ರಮ—ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ಗುರುವಾಗಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯ/ವೈಶ್ಯರಿಗೆ ಬೋಧಿಸಬೇಕು; ಶೂದ್ರನಿಗೂ ತರಬೇತಿ, ಅಭ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ರಾಜಸಹಾಯಕ ಸೇವೆಯಿಂದ ಅರ್ಹತೆ—ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸಮಪದ, ವೈಶಾಖ, ಮಂಡಲ, ಆಲೀಢ, ಪ್ರತ್ಯಾಲೀಢ, ವಿಕಟ, ಸಂಪುಟ ಮೊದಲಾದ ಸ್ಥಿತಿಗಳು-ಮಾಪಗಳು, ಹಾಗೂ ಧನುರ್ವಿದ್ಯಾ ವಿಧಾನ—ನಮಸ್ಕಾರ, ಜ್ಯಾ ಕಟ್ಟುವ ಅವಕಾಶ, ನಾಭಿ/ಕಟಿ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಕಣ್ಣು–ಕಿವಿ ರೇಖೆಯಿಂದ ಗುರಿ, ಬೆರಳಿನ ಹಿಡಿತ, ಎಳೆದು ಬಿಡುವುದು, ಅನುಸರಣೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತಾ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ—ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಬಾಣ-ಧನುಸ್ಸಿನ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿ, ಅಶ್ವ-ರಥ-ಗಜ ಸಮರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಯುದ್ಧಕಲೆಯನ್ನು ಧರ್ಮನಿಯಂತ್ರಿತ ಶಿಸ್ತಿನ ಶಾಸ್ತ್ರವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
Precise operational metrics and biomechanics: stance geometry and spacing (vitasti/aṅgula-based), bow brace/clearance set to twelve aṅgulas, standardized bow and arrow lengths (3–4 hasta bows; 10–12 muṣṭi arrows), and a procedural aiming line maintained between the eye and the ear.
It frames martial skill as dharma-sādhana: disciplined posture, restraint, correct measure, and role-based duty (service to the king and protection of order) convert warfare-knowledge into a regulated vidyā aligned with righteous conduct rather than mere violence.