यह सोपान ‘त्याग-धर्म’ का द्वार है—राज्य, सुख, और लोक-प्रतिष्ठा का स्वेच्छा-परित्याग करके ‘राम-आज्ञा’ को परम सत्य मानना। अयोध्या काण्ड में भक्ति का परिपाक करुण-रस के द्वारा होता है: वियोग, पछितावा, और लोक-हृदय का द्रवण—ये सब साधक को ‘गृह-आसक्ति’ से ‘वन-मार्ग’ (अन्तर्मार्ग) की ओर मोड़ते हैं। यहाँ राम का बनगमन केवल कथा-घटना नहीं; यह जीव का अहं-त्याग और ईश्वर-आदेश-स्वीकृति है—सीढ़ी का वह चरण जहाँ श्रद्धा ‘अनुभव-भक्ति’ बनती है।
ចំណុចរសជាតិនៃអយោធ្យាកាណ្ឌគឺករុណា ប៉ុន្តែការអាណិតនេះមិនមែនជាការធ្លាក់ទឹកចិត្តទេ វាជាការអាណិតដែលកើតឲ្យមានវិរក្តិ។ នៅក្នុងផ្នែកនេះ (ប្រហែលទោហា ១១០, ១១៩) សហគមន៍ប្រជាជនរីករាយនឹងទស្សនៈរបស់រាម, សីតា, លក្ស្មណ៍ វាជាការកើនឡើងនៃភាពជ្រះថ្លាសាមូលក្រុម ដែលកិច្ចការក្នុងគ្រួសារត្រូវបានបំភ្លេច ហើយភ្នែកទទួលបានផលនៃការមើលឃើញ។ បន្ទាប់មកមានការប្រែប្រួល ប្រជាជនត្មះតិះដៀលមហាក្សត្រីនិងស្តេច ហៅវាសនាថាសាហាវ ប្រតិកម្មមនុស្សនេះបង្ហាញពីចិត្តវិទ្យាល្អិតល្អរបស់តុលសី។ ប៉ុន្តែពីការមិនស្រួលនេះហើយដែលកើតមានគោលការណ៍មួយ ការទៅកាន់ព្រៃរបស់រាមគឺជាគំរូនៃការគោរពតាមបញ្ជានិងធម្មស្ថិតប្រជ្ញតា។ នៅលើជំហាននេះ ការលេងស្រស់ស្អាតនៃរូបសគុណ (រូបមាធុរី) និងសច្ចធម៌និរគុណ (បញ្ជា មរ្យាទា ការលះបង់) ចូលរួមគ្នាលើអ័ក្សតែមួយ។ នៅលើជំហាននេះ សាធករៀនថាទម្រង់ខ្ពស់បំផុតនៃសេចក្តីស្រឡាញ់គឺការចុះចាញ់ដោយគោរពតាមបញ្ជាទោះបីជាក្នុងការបែកគ្នាក៏ដោយ។
ចៅបៃ 110.1-4
सुनत तीरवासी नर नारी।धाए निज निज काज बिसारी।।
लखन राम सिय सुन्दरताई।देखि करहिं निज भाग्य बड़ाई।।
अति लालसा बसहिं मन माहीं।नाउँ गाउँ बूझत सकुचाहीं।।
जे तिन्ह महुँ बयबिरिध सयाने।तिन्ह करि जुगुति रामु पहिचाने।।
सकल कथा तिन्ह सबहि सुनाई।बनहि चले पितु आयसु पाई।।
सुनि सबिषाद सकल पछिताहीं।रानी रायँ कीन्ह भल नाहीं।।
तेहि अवसर एक तापसु आवा।तेजपुंज लघुबयस सुहावा।।
कवि अलखित गति बेषु बिरागी।मन क्रम बचन राम अनुरागी।।
sunata tīravāsī nara nārī |dhāe nija nija kāja bisārī ||
lakhana rāma siya sundaratāī |dekhi karahiṁ nija bhāgya baṛāī ||
ati lālasā basahiṁ mana māhīṁ |nāũ gāũ būjhata sakucāhīṁ ||
je tinha mahũ bayabiridha sayāne |tinha kari juguti rāmu pahicāne ||
sakala kathā tinha sabahi sunāī |banahi cale pitu āyasu pāī ||
suni sabiṣāda sakala pachitāhīṁ |rānī rāyã kīnha bhala nāhīṁ ||
tehi avasara eka tāpasu āvā |tejapuṁja laghubayasa suhāvā ||
kavi alakhita gati beṣu birāgī |mana krama bacana rāma anurāgī ||
បានឮដំណឹងថាទ្រង់យាងមក បុរសនិងស្ត្រីដែលរស់នៅតាមមាត់ទន្លេភ្លេចការងារផ្ទាល់ខ្លួនហើយរត់ទៅមើល។ បន្តិតឃើញសម្រស់របស់លក្សណ៍ រាម និងសីតា ក៏សរសើរសំណាងល្អរបស់ខ្លួន។ ការប្រាថ្នាខ្លាំងក្លាស្ថិតនៅក្នុងចិត្ត ប៉ុន្តែស្ទាក់ស្ទើរក្នុងការសួរឈ្មោះនិងលំនៅរបស់អ្នកដំណើរ។ អ្នកដែលជាអ្នកចាស់ទុំនិងមានប្រាជ្ញាក្នុងចំណោមពួកគេ បានប្រើប្រាជ្ញាហើយស្គាល់រាម។ ពួកគេបាននិយាយរឿងទាំងអស់ប្រាប់គ្រប់គ្នាថា រាមយាងទៅព្រៃតាមព្រះបញ្ញត្តិរបស់ព្រះបិតា។ បានឮដូច្នេះទាំងអស់គ្នាសោកសង្រេងហើយនឹកស្តាយថា ព្រះមហេសីនិងព្រះរាជាមិនបានធ្វើល្អទេ។ នៅពេលនោះតាបសមួយបានមកដល់ទីនោះ ជាប្រភពនៃពន្លឺ អាយុក្មេងនិងស្រស់ស្អាត។ ស្ថានភាពនិងកាយវិការរបស់ទ្រង់លើសពីសមត្ថភាពកវីក្នុងការពណ៌នា ទ្រង់ស្លៀកពាក់ស្បង់ចីពរ ហើយក្នុងចិត្ត កាយ វាចា ទ្រង់ស្រឡាញ់រាម។
ទោហា 110
सजल नयन तन पुलकि निज इष्टदेउ पहिचानि।परेउ दंड जिमि धरनितल दसा न जाइ बखानि।।110।।
sajala nayana tana pulaki nija iṣṭadeu pahicāni |pareu daṁḍa jimi dharanitala dasā na jāi bakhāni ||110||
ភ្នែកពោរពេញដោយទឹកភ្នែក រាងកាយរន្ធត់ដោយភាពរីករាយ គាត់បានស្គាល់ទេពជ្រើសរើសរបស់គាត់ ហើយគាត់បានធ្លាក់ចុះទៅដីដូចជាយ៉ាងមួយ ស្ថានភាពរបស់គាត់មិនអាចពណ៌នាបានទេ។
ចៅបៃ 111.1-4
राम सप्रेम पुलकि उर लावा।परम रंक जनु पारसु पावा।।
मनहुँ प्रेमु परमारथु दोऊ।मिलत धरे तन कह सबु कोऊ।।
बहुरि लखन पायन्ह सोइ लागा।लीन्ह उठाइ उमगि अनुरागा।।
पुनि सिय चरन धूरि धरि सीसा।जननि जानि सिसु दीन्हि असीसा।।
कीन्ह निषाद दंडवत तेही।मिलेउ मुदित लखि राम सनेही।।
पिअत नयन पुट रूपु पियूषा।मुदित सुअसनु पाइ जिमि भूखा।।
ते पितु मातु कहहु सखि कैसे।जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।
राम लखन सिय रूपु निहारी।होहिं सनेह बिकल नर नारी।।
rāma saprema pulaki ura lāvā |parama raṁka janu pārasu pāvā ||
manahũ premu paramārathu doū |milata dhare tana kaha sabu koū ||
bahuri lakhana pāyanha soi lāgā |līnha uṭhāi umagi anurāgā ||
puni siya carana dhūri dhari sīsā |janani jāni sisu dīnhi asīsā ||
kīnha niṣāda daṁḍavata tehī |mileu mudita lakhi rāma sanehī ||
piata nayana puṭa rūpu piyūṣā |mudita suasanu pāi jimi bhūkhā ||
te pitu mātu kahahu sakhi kaise |jinha paṭhae bana bālaka aise ||
rāma lakhana siya rūpu nihārī |hohiṁ saneha bikala nara nārī ||
ព្រះរាមដែលមានចិត្តរំភើបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ បានឱបក្រសារ ដូចជាមនុស្សក្រីក្រអស់ហ្មងដែលបានរកឃើញថាមពលព្រះឥន្ទ្រ៍ ហាក់ដូចជាសេចក្តីស្រឡាញ់និងបុព្វប្រយោជន៍ដ៏ឧត្តមទាំងពីរបានយករូបកាយនិងប្រាស្រ័យគ្នា ដូចដែលគេទាំងពួងនិយាយ បន្ទាប់មកនិសាទបានលុតជង្គង់លើព្រះបាទលក្សណ៍ លក្សណ៍ដែលហូរច្រោះសេចក្តីស្រឡាញ់បានលើកគាត់ឡើង បន្ទាប់មកគាត់បានដាក់ធូលីព្រះបាទសីតាលើក្បាល នាងដឹងថាជាកូនក៏បានផ្តល់ពរដល់គាត់ និសាទបានក្រាបថ្វាយបង្គំ លក្សណ៍បានជួបគាត់ដោយរីករាយ ពេលឃើញថាគាត់ជាមិត្តស្រឡាញ់របស់ព្រះរាម និសាទផឹកសិរីរូបដូចអមតៈដោយពែងនៃភ្នែក រីករាយដូចមនុស្សដែលភ្លើងបានរកឃើញអាហារឆ្ងាញ់ ប្រាប់ខ្ញុំមើលទៅមិត្តភក្ត ឪពុកម្តាយជាបែបណា ដែលបានបញ្ជូនកូនបែបនេះទៅក្នុងព្រៃ មើលឃើញសិរីរូបរបស់ព្រះរាម លក្សណ៍ និងសីតា បុរសនិងស្ត្រីទាំងឡាយក៏វិវល់ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់
ទោហា 111
तब रघुबीर अनेक बिधि सखहि सिखावनु दीन्ह।राम रजायसु सीस धरि भवन गवनु तेंइँ कीन्ह।।111।।
taba raghubīra aneka bidhi sakhahi sikhāvanu dīnha |rāma rajāyasu sīsa dhari bhavana gavanu teṁĩ kīnha ||111||
បន្ទាប់មកព្រះម្ចាស់នៃរាជវង្សរគុបានបង្រៀនមិត្តរបស់ព្រះអង្គដោយវិធីជាច្រើន។ ហើយដោយទទួលយកព្រះរាជបញ្ជារបស់ព្រះរាមលើព្រះសិរសា គាត់បានចាកចេញទៅកាន់លំនៅរបស់គាត់។
ចៅបៃ 112.1-4
पुनि सियँ राम लखन कर जोरी।जमुनहि कीन्ह प्रनामु बहोरी।।
चले ससीय मुदित दोउ भाई।रबितनुजा कइ करत बड़ाई।।
पथिक अनेक मिलहिं मग जाता।कहहिं सप्रेम देखि दोउ भ्राता।।
राज लखन सब अंग तुम्हारें।देखि सोचु अति हृदय हमारें।।
मारग चलहु पयादेहि पाएँ।ज्योतिषु झूठ हमारें भाएँ।।
अगमु पंथ गिरि कानन भारी।तेहि महँ साथ नारि सुकुमारी।।
करि केहरि बन जाइ न जोई।हम सँग चलहि जो आयसु होई।।
जाब जहाँ लगि तहँ पहुँचाई।फिरब बहोरि तुम्हहि सिरु नाई।।
puni siyã rāma lakhana kara jorī |jamunahi kīnha pranāmu bahorī ||
cale sasīya mudita dou bhāī |rabitanujā kai karata baṛāī ||
pathika aneka milahiṁ maga jātā |kahahiṁ saprema dekhi dou bhrātā ||
rāja lakhana saba aṁga tumhāreṁ |dekhi socu ati hṛdaya hamāreṁ ||
māraga calahu payādehi pāẽ |jyotiṣu jhūṭha hamāreṁ bhāẽ ||
agamu paṁtha giri kānana bhārī |tehi mahã sātha nāri sukumārī ||
kari kehari bana jāi na joī |hama sãga calahi jo āyasu hoī ||
jāba jahā̃ lagi tahã pahũcāī |phiraba bahori tumhahi siru nāī ||
បន្ទាប់មក សីតា រាម និងលក្សមណ៍ ប្រណម្យដៃ ថ្វាយបង្គំទឹកយមុនាម្ដងទៀត ពួកអង្គបងប្អូនទាំងពីរចេញដំណើរដោយសេចក្ដីរីករាយព្រមគ្នាជាមួយសីតា សរសើរបុត្រីព្រះអាទិត្យនៅពេលដើរទៅ អ្នកដំណើរជាច្រើនបានជួបនៅតាមផ្លូវពេលដើរទៅ លុះឃើញអង្គបងប្អូនទាំងពីរក៏និយាយដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ មានសិរីលក្ខណៈនៃក្សត្រិយ៍លើអវយវៈគ្រប់ភាគ កាលឃើញដូច្នោះ ហ្រត្តាយើងខ្ញុំមានសេចក្ដីទុក្ខពន់ពេក អង្គដើរផ្លូវដោយជើងទទេ ក្នុងគំនិតយើងខ្ញុំ តម្រាសាស្ដ្រដែលទាយរាជបល្ល័ង្កគឺមិនពិត ផ្លូវដំណើរកម្រទៅបាន មានភ្នំនិងព្រៃធំ ហើយមានស្ត្រីស្រស់ក្រមុំស្រាលស្រួយដើរតាមផង ព្រៃដែលមានដំរីនិងសីហៈនោះគួរឲ្យខ្លាច បើអង្គអនុញ្ញាត យើងខ្ញុំនឹងដើរតាមអង្គ យើងខ្ញុំនឹងដើរតាមអង្គរហូតដល់ទីកន្លែង ហើយនឹងលំអាក្បាលថ្វាយបង្គំអង្គ និងត្រឡប់មកវិញ
ទោហា 112
एहि बिधि पूँछहिं प्रेम बस पुलक गात जलु नैन।कृपासिंधु फेरहि तिन्हहि कहि बिनीत मृदु बैन।।112।।
ehi bidhi pū̃chahiṁ prema basa pulaka gāta jalu naina |kṛpāsiṁdhu pherahi tinhahi kahi binīta mṛdu baina ||112||
តាមរបៀបនេះ ពួកគេបានសួរដោយអំណាចនៃសេចក្តីស្រឡាញ់ រាងកាយរញាប់រន្ធដោយសេចក្តីត្រេកអរ ភ្នែកពោរពេញដោយទឹកភ្នែក មហាសមុទ្រនៃសេចក្តីអាណិតអាសូរក៏បញ្ជូនពួកគេត្រឡប់វិញ ដោយមានប្រសាសន៍ដោយពាក្យពីរោះ និងក្រៀមក្រំ
ចៅបៃ 113.1-4
जे पुर गाँव बसहिं मग माहीं।तिन्हहि नाग सुर नगर सिहाहीं।।
केहि सुकृतीं केहि घरीं बसाए।धन्य पुन्यमय परम सुहाए।।
जहँ जहँ राम चरन चलि जाहीं।तिन्ह समान अमरावति नाहीं।।
पुन्यपुंज मग निकट निवासी।तिन्हहि सराहहिं सुरपुरबासी।।
जे भरि नयन बिलोकहिं रामहि।सीता लखन सहित घनस्यामहि।।
जे सर सरित राम अवगाहहिं।तिन्हहि देव सर सरित सराहहिं।।
जेहि तरु तर प्रभु बैठहिं जाई।करहिं कलपतरु तासु बड़ाई।।
परसि राम पद पदुम परागा।मानति भूमि भूरि निज भागा।।
je pura gā̃va basahiṁ maga māhīṁ |tinhahi nāga sura nagara sihāhīṁ ||
kehi sukṛtīṁ kehi gharīṁ basāe |dhanya punyamaya parama suhāe ||
jahã jahã rāma carana cali jāhīṁ |tinha samāna amarāvati nāhīṁ ||
punyapuṁja maga nikaṭa nivāsī |tinhahi sarāhahiṁ surapurabāsī ||
je bhari nayana bilokahiṁ rāmahi |sītā lakhana sahita ghanasyāmahi ||
je sara sarita rāma avagāhahiṁ |tinhahi deva sara sarita sarāhahiṁ ||
jehi taru tara prabhu baiṭhahiṁ jāī |karahiṁ kalapataru tāsu baṛāī ||
parasi rāma pada paduma parāgā |mānati bhūmi bhūri nija bhāgā ||
ទីក្រុងនិងភូមិដែលស្ថិតនៅតាមផ្លូវនោះ ទីក្រុងរបស់នាគនិងទេវតាស្ទាក់ចង់ ថា "បុគ្គលមានបុណ្យណា នៅម៉ោងណា បានតាំងទីទាំងនេះ ពរជ័យ ពោរពេញដោយបុណ្យ និងស្អាតល្អជាងគេ" កន្លែងណាដែលព្រះបាទរាមដើរទៅ ទីក្រុងអម្រាវតីក៏មិនអាចប្រៀបប្រដូចបាន អ្នកដែលរស់នៅជិតផ្លូវគឺជាគំនរបុណ្យ អ្នកនៅទីក្រុងទេវតាសរសើរពួកគេ អ្នកដែលមើលពេញភ្នែកនូវព្រះរាម ដែលមានពណ៌ខ្មៅដូចពពក ព្រមដោយព្រះសីតា និងព្រះលក្សណ៍ អ្នកនៅទីក្រុងទេវតាសរសើរពួកគេ ស្រះនិងទន្លេដែលព្រះរាមស្រង់ទឹក ស្រះនិងទន្លេរបស់ទេវតាសរសើរពួកគេ ដើមឈើដែលព្រះអង្គទៅអង្គុយនោះ ដើមកល្បព្រឹក្សសរសើរនូវភាពអស្ចារ្យរបស់វា ធូលីព្រះបាទបទុមរបស់ព្រះរាមប៉ះផែនដី ផែនដីនោះរាប់ថាជាសំណាងល្អរបស់ខ្លួន
ទោហា 113
छाँह करहि घन बिबुधगन बरषहि सुमन सिहाहिं।देखत गिरि बन बिहग मृग रामु चले मग जाहिं।।113।।
chā̃ha karahi ghana bibudhagana baraṣahi sumana sihāhiṁ |dekhata giri bana bihaga mṛga rāmu cale maga jāhiṁ ||113||
ពពកបាំងរង្សាជ្រលង ពួកទេវតាទាំងឡាយស្រោចស្រពផ្កាដោយសេចក្តីរីករាយ ព្រះរាមដើម្តាយតាមផ្លូវ ទ្រង់ទតភ្នំ ព្រៃ បក្សី និងក្ដាន់
ចៅបៃ 114.1-4
सीता लखन सहित रघुराई।गाँव निकट जब निकसहिं जाई।।
सुनि सब बाल बृद्ध नर नारी।चलहिं तुरत गृहकाजु बिसारी।।
राम लखन सिय रूप निहारी।पाइ नयनफलु होहिं सुखारी।।
सजल बिलोचन पुलक सरीरा।सब भए मगन देखि दोउ बीरा।।
बरनि न जाइ दसा तिन्ह केरी।लहि जनु रंकन्ह सुरमनि ढेरी।।
एकन्ह एक बोलि सिख देहीं।लोचन लाहु लेहु छन एहीं।।
रामहि देखि एक अनुरागे।चितवत चले जाहिं सँग लागे।।
एक नयन मग छबि उर आनी।होहिं सिथिल तन मन बर बानी।।
sītā lakhana sahita raghurāī |gā̃va nikaṭa jaba nikasahiṁ jāī ||
suni saba bāla bṛddha nara nārī |calahiṁ turata gṛhakāju bisārī ||
rāma lakhana siya rūpa nihārī |pāi nayanaphalu hohiṁ sukhārī ||
sajala bilocana pulaka sarīrā |saba bhae magana dekhi dou bīrā ||
barani na jāi dasā tinha kerī |lahi janu raṁkanha suramani ḍherī ||
ekanha eka boli sikha dehīṁ |locana lāhu lehu chana ehīṁ ||
rāmahi dekhi eka anurāge |citavata cale jāhiṁ sãga lāge ||
eka nayana maga chabi ura ānī |hohiṁ sithila tana mana bara bānī ||
ពេលដែលព្រះអង្គនៃរាជវង្សរាហុ ព្រមដោយនាងសីតា និងព្រះលក្ស្មណ៍ យាងឆ្លងកាត់ជិតភូមិក្នុងការធ្វើដំណើរ បានឮដូច្នេះ កុមារ វ័យចំណាស់ បុរស និងស្ត្រីទាំងអស់ ភ្លេចកិច្ចការក្នុងផ្ទះហើយប្រញាប់ចេញមកភ្លាម មើលឃើញសម្រស់នៃព្រះរាម ព្រះលក្ស្មណ៍ និងនាងសីតា បានទទួលផលនៃភ្នែកហើយមានសេចក្តីសុខ ភ្នែកស្រទន់ទឹក រាងកាយរំភើប ទាំងអស់លង់វង្វែងក្នុងសេចក្តីស្រឡាញ់ពេលឃើញវីរបុរសទាំងពីរ ស្ថានភាពរបស់ពួកគេពិពណ៌នាមិនបាន ដូចជាមនុស្សក្រីក្របានជួបគំនរត្បូងសួគ៌ ហៅគ្នាទៅវិញទៅមកនិងលើកទឹកចិត្តថា "ចូរទទួលយកប្រយោជន៍នៃភ្នែកក្នុងពេលនេះតែម្នាក់" ខ្លះឃើញព្រះរាមហើយពេញដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ ដើរតាមទៅដោយមើលមិនដាច់ភ្នែក ខ្លះនាំសម្រស់របស់ព្រះអង្គចូលក្នុងហឫទ័យតាមរយៈភ្នែក កាយ ចិត្ត និងវាចាក្លាយជារួមរលោង
ទោហា 114
एक देखिं बट छाँह भलि डासि मृदुल तृन पात।कहहिं गवाँइअ छिनुकु श्रमु गवनब अबहिं कि प्रात।।114।।
eka dekhiṁ baṭa chā̃ha bhali ḍāsi mṛdula tṛna pāta |kahahiṁ gavā̃ia chinuku śramu gavanaba abahiṁ ki prāta ||114||
ម្នាក់បានឃើញទីរងដែលល្អនៅក្រោមដើមពោធិ ក៏ក្រាលស្មៅនិងស្លឹកឈើទន់ៗនៅទីនោះ ហើយនិយាយថា សូមសម្រាកនៅទីនេះមួយភ្លែតដើម្បីបន្ធូរភាពអស់កម្លាំង ហើយទើបធ្វើដំណើរបន្ត ទោះឥឡូវនេះឬនៅពេលព្រឹកក៏ដោយ
ចៅបៃ 115.1-4
एक कलस भरि आनहिं पानी।अँचइअ नाथ कहहिं मृदु बानी।।
सुनि प्रिय बचन प्रीति अति देखी।राम कृपाल सुसील बिसेषी।।
जानी श्रमित सीय मन माहीं।घरिक बिलंबु कीन्ह बट छाहीं।।
मुदित नारि नर देखहिं सोभा।रूप अनूप नयन मनु लोभा।।
एकटक सब सोहहिं चहुँ ओरा।रामचंद्र मुख चंद चकोरा।।
तरुन तमाल बरन तनु सोहा।देखत कोटि मदन मनु मोहा।।
दामिनि बरन लखन सुठि नीके।नख सिख सुभग भावते जी के।।
मुनिपट कटिन्ह कसें तूनीरा।सोहहिं कर कमलिनि धनु तीरा।।
eka kalasa bhari ānahiṁ pānī |ãcaia nātha kahahiṁ mṛdu bānī ||
suni priya bacana prīti ati dekhī |rāma kṛpāla susīla biseṣī ||
jānī śramita sīya mana māhīṁ |gharika bilaṁbu kīnha baṭa chāhīṁ ||
mudita nāri nara dekhahiṁ sobhā |rūpa anūpa nayana manu lobhā ||
ekaṭaka saba sohahiṁ cahũ orā |rāmacaṁdra mukha caṁda cakorā ||
taruna tamāla barana tanu sohā |dekhata koṭi madana manu mohā ||
dāmini barana lakhana suṭhi nīke |nakha sikha subhaga bhāvate jī ke ||
munipaṭa kaṭinha kaseṁ tūnīrā |sohahiṁ kara kamalini dhanu tīrā ||
ម្នាក់នាំក្អមបំពេញទឹកមក ហើយនិយាយដោយពាក្យទន់ភ្លន់ថា សូមលោកអង្គស្រក់ទឹកបាប់ព្រះឱស្ស បានស្តាប់ពាក្យជាទីស្រឡាញ់ និងឃើញសេចក្តីស្រឡាញ់ដ៏ច្រើន ព្រះរាមដែលមានព្រះហឫទ័យសប្បុរស និងមានសភាពទន់ភ្លន់ជាងគេ ទ្រង់មានការរំភើប ទ្រង់យល់ក្នុងព្រះហឫទ័យថាព្រះនាងសីតាមានភាពនឿយលំបាក ទ្រង់បានសម្រាកមួយរំពេចក្រោមម្លប់ដើមពោធិ ស្ត្រីនិងបុរសទាំងឡាយមើលដោយការត្រេកអរនឹងសិរីរូប ភ្នែកនិងចិត្តត្រូវស្រឡាញ់រូបរាងដែលគ្មានអ្វីប្រៀបបាន ទាំងអស់គ្នាមើលមិនភ្លែតពីគ្រប់ទិស ដូចបក្សីចាកររាងរាងជុំវិញព្រះច័ន្ទដែលជាព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះរាមច័ន្ទ ព្រះកាយដែលមានពណ៌ខ្មៅដូចដើមតាមាលវ័ន្ធវ័យ ទ្រង់បានបញ្ចេញសិរីសោភ័ណ នៅពេលឃើញ ចិត្តរបស់ព្រះកាមទេវជាច្រើនលានក៏វង្វេង ព្រះលក្ស្មណ៍ដែលមានពណ៌ស្បែកដូចផ្លេកបន្ទោរ ទ្រង់ស្អាតណាស់ តាំងពីព្រះសិរសារហូតដល់ព្រះបាទ ទ្រង់ស្អាតនិងជាទីស្រឡាញ់ក្នុងចិត្ត ដោយសំពត់សំបកឈើ និងធ្នឹមព្រួញដែលចងជាប់យ៉ាងមាំនៅចង្កេះ ព្រះធ្នូនិងព្រួញទ្រង់បានបញ្ចេញពន្លឺក្នុងព្រះហស្ថដូចផ្កាឈូក
ទោហា 115
जटा मुकुट सीसनि सुभग उर भुज नयन बिसाल।सरद परब बिधु बदन बर लसत स्वेद कन जाल।।115।।
jaṭā mukuṭa sīsani subhaga ura bhuja nayana bisāla |sarada paraba bidhu badana bara lasata sveda kana jāla ||115||
លើព្រះសិរសារបស់ពួកទ្រង់ សក់បង្វិចត្រូវបានចងជាមកុដដ៏ស្រស់ស្អាត ព្រះឱរា ព្រះភាគ និងព្រះនេត្រទូលាយធំ ព្រះភក្ត្រដ៏ល្អរបស់ទ្រង់ដូចព្រះច័ន្ទពេញវង្សក្នុងពិធីបុណ្យរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ រលោបលោតភ្លឺថ្លាដោយដំណក់ញើសភ្លឺរលោប
ចៅបៃ 116.1-4
बरनि न जाइ मनोहर जोरी।सोभा बहुत थोरि मति मोरी।।
राम लखन सिय सुंदरताई।सब चितवहिं चित मन मति लाई।।
थके नारि नर प्रेम पिआसे।मनहुँ मृगी मृग देखि दिआ से।।
सीय समीप ग्रामतिय जाहीं।पूँछत अति सनेहँ सकुचाहीं।।
बार बार सब लागहिं पाएँ।कहहिं बचन मृदु सरल सुभाएँ।।
राजकुमारि बिनय हम करहीं।तिय सुभायँ कछु पूँछत डरहीं।।
स्वामिनि अबिनय छमबि हमारी।बिलगु न मानब जानि गवाँरी।।
राजकुअँर दोउ सहज सलोने।इन्ह तें लही दुति मरकत सोने।।
barani na jāi manohara jorī |sobhā bahuta thori mati morī ||
rāma lakhana siya suṁdaratāī |saba citavahiṁ cita mana mati lāī ||
thake nāri nara prema piāse |manahũ mṛgī mṛga dekhi diā se ||
sīya samīpa grāmatiya jāhīṁ |pū̃chata ati sanehã sakucāhīṁ ||
bāra bāra saba lāgahiṁ pāẽ |kahahiṁ bacana mṛdu sarala subhāẽ ||
rājakumāri binaya hama karahīṁ |tiya subhāyã kachu pū̃chata ḍarahīṁ ||
svāmini abinaya chamabi hamārī |bilagu na mānaba jāni gavā̃rī ||
rājakuãra dou sahaja salone |inha teṁ lahī duti marakata sone ||
គូដែលមានសម្រស់ស្អាតពិរោះមិនអាចពិពណ៌នាបាន សេចក្តីស្អាតរបស់ពួកទ្រង់ធំធេងណាស់ ប្រាជ្ញារបស់ខ្ញុំមានតិចតួចណាស់ អ្នកទាំងអស់គ្នងាក់មើលសម្រស់របស់ព្រះរាម ព្រះលក្ស្មណ៍ និងនាងសីតា ដោយផ្តោតចិត្ត កាយ និងប្រាជ្ញាទាំងអស់លើសម្រស់នោះ បុរសនិងស្ត្រីទាំងឡាយឈរស្ងប់ស្ងឹម ស្រេកឃ្លាននូវសេចក្តីស្រឡាញ់ ដូចជាក្ដានីនិងក្ដាន់ដែលមើលប្រទីប ស្ត្រីក្នុងភូមិចូលទៅជិតនាងសីតា តែនៅពេលសួរនាង ពួកនាងក៏ខ្មាសអៀនដោយសេចក្តីស្រឡាញ់លើសលន់ ម្តងហើយម្តងទៀតទាំងអស់គ្នាប៉ះព្រះបាទ ហើយនិយាយពាក្យទន់ភ្លន់ដោយនិស្ស័យសាមញ្ញតាមធម្មជាតិ "ព្រះនាងក្សត្រី ពួកខ្ញុំមានសំណើមួយ តែក្នុងនាមជាស្ត្រី ពួកខ្ញុំខ្លាចក្រែងសួរអ្វីពីព្រះនាង" "ទ្រង់ម្ចាស់ស្រី សូមអភ័យទោសលើសេចក្តីក្លាហានរបស់ពួកខ្ញុំ សូមកុំប្រកាន់ទោស ដោយដឹងថាពួកខ្ញុំជាស្ត្រីក្នុងភូមិ" "ព្រះរាជកុមារទាំងពីរអង្គនេះមានសម្រស់ស្អាតតាមធម្មជាតិ ផ្ទៃមាសនិងមរកតបានទទួលពន្លឺពីពួកទ្រង់"
ទោហា 116
स्यामल गौर किसोर बर सुंदर सुषमा ऐन।सरद सर्बरीनाथ मुखु सरद सरोरुह नैन।।116।।
syāmala gaura kisora bara suṁdara suṣamā aina |sarada sarbarīnātha mukhu sarada saroruha naina ||116||
មួយពណ៌ខ្មៅ និងមួយទៀតពណ៌ស ទាំងពីរជាយុវជនដ៏ប្រសើរ ស្អាតស្អំ ជារ៉ែនៃសិរីសួសត្រ ព្រះភក្ត្រដូចព្រះច័ន្ទរដូវស្លឹកឈើជ្រុះ និងព្រះនេត្រដូចផ្កាឈូករដូវស្លឹកឈើជ្រុះ
ចៅបៃ 117.1-4
कोटि मनोज लजावनिहारे।सुमुखि कहहु को आहिं तुम्हारे।।
सुनि सनेहमय मंजुल बानी।सकुची सिय मन महुँ मुसुकानी।।
तिन्हहि बिलोकि बिलोकति धरनी।दुहुँ सकोच सकुचित बरबरनी।।
सकुचि सप्रेम बाल मृग नयनी।बोली मधुर बचन पिकबयनी।।
सहज सुभाय सुभग तन गोरे।नामु लखनु लघु देवर मोरे।।
बहुरि बदनु बिधु अंचल ढाँकी।पिय तन चितइ भौंह करि बाँकी।।
खंजन मंजु तिरीछे नयननि।निज पति कहेउ तिन्हहि सियँ सयननि।।
भइ मुदित सब ग्रामबधूटीं।रंकन्ह राय रासि जनु लूटीं।।
koṭi manoja lajāvanihāre |sumukhi kahahu ko āhiṁ tumhāre ||
suni sanehamaya maṁjula bānī |sakucī siya mana mahũ musukānī ||
tinhahi biloki bilokati dharanī |duhũ sakoca sakucita barabaranī ||
sakuci saprema bāla mṛga nayanī |bolī madhura bacana pikabayanī ||
sahaja subhāya subhaga tana gore |nāmu lakhanu laghu devara more ||
bahuri badanu bidhu aṁcala ḍhā̃kī |piya tana citai bhauṁha kari bā̃kī ||
khaṁjana maṁju tirīche nayanani |nija pati kaheu tinhahi siyã sayanani ||
bhai mudita saba grāmabadhūṭīṁ |raṁkanha rāya rāsi janu lūṭīṁ ||
"អ្នកដែលធ្វើឱ្យព្រះកាមទេវនឹងលានត្រូវខ្មាសអៀន សូមប្រាប់យើងខ្ញុំផង នាងដែលមានមុខស្អាត បុគ្គលទាំងពីរនេះជានរណាសម្រាប់នាង?" បានឮពាក្យដែលពោរពេញដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់និងពីរោះរណ្ដំ នាងសីតាកើតការអៀនខ្មាស ប៉ុន្តែនាងបានញញឹមក្នុងចិត្ត។ នាងបានមើលទៅនារីទាំងនោះ ហើយបានមើលទៅផែនដី នាងដែលមានសម្បុរស្អាតបានអៀនខ្មាសដោយការអៀនខ្មាសទ្វេដង។ អៀនខ្មាសប៉ុន្តែពោរពេញដោយសេចក្ដីស្រឡាញ់ នាងសីតាដែលមានភ្នែកដូចត្រកេភ្លេង ដែលមានសំឡេងដូចបក្សីកាក្កាដ បាននិយាយពាក្យផ្អែមល្ហែម។ "អ្នកដែលមានសម្រស់ដោយសភាពធម្មជាតិ មានរូបកាយស្អាតស្បើយ មាននាមថាឡក្ស្មណ៍ គាត់ជាប្អូនប្រុសប្ដីរបស់ខ្ញុំ។" បន្ទាប់មកនាងបានគ្រប់មុខដែលដូចព្រះច័ន្ទដោយច្រៀងស្បៃ នាងបានសម្លឹងមើលស្វាមីជាទីស្រឡាញ់ ហើយបានងើបចិញ្ចើម។ ដោយភ្នែកដែលស្អាតរណ្ដំ មើលឆ្ងាយៗដូចបក្សីក្រៀវក្រៀវ នាងសីតាបានប្រាប់នារីទាំងនោះដោយសញ្ញាថាគាត់ជាស្វាមីផ្ទាល់របស់នាង។ ស្រីៗក្នុងភូមិទាំងអស់បានពោរពេញដោយសេចក្ដីត្រេកអរ ដូចជាមនុស្សក្រីក្រដែលបានលួចយកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ស្ដេច។
ទោហា 117
अति सप्रेम सिय पायँ परि बहुबिधि देहिं असीस।सदा सोहागिनि होहु तुम्ह जब लगि महि अहि सीस।।117।।
ati saprema siya pāyã pari bahubidhi dehiṁ asīsa |sadā sohāgini hohu tumha jaba lagi mahi ahi sīsa ||117||
ស្ត្រីភូមិទាំងឡាយដោយសេចក្តីស្រឡាញ់យ៉ាងខ្លាំងបានធ្លាក់ខ្លួនថ្វាយបាទជើងសីតា និងអនុគ្រោះពរក្នុងវិធីជាច្រើនថា សូមឱ្យអ្នកជាស្ត្រីមានសេចក្តីសុខក្នុងស្វាមីជានិច្ច រហូតដល់ផែនដីនៅលើក្បាលនាគ
ចៅបៃ 118.1-4
पारबती सम पतिप्रिय होहू।देबि न हम पर छाड़ब छोहू।।
पुनि पुनि बिनय करिअ कर जोरी।जौं एहि मारग फिरिअ बहोरी।।
दरसनु देब जानि निज दासी।लखीं सीयँ सब प्रेम पिआसी।।
मधुर बचन कहि कहि परितोषीं।जनु कुमुदिनीं कौमुदीं पोषीं।।
तबहिं लखन रघुबर रुख जानी।पूँछेउ मगु लोगन्हि मृदु बानी।।
सुनत नारि नर भए दुखारी।पुलकित गात बिलोचन बारी।।
मिटा मोदु मन भए मलीने।बिधि निधि दीन्ह लेत जनु छीने।।
समुझि करम गति धीरजु कीन्हा।सोधि सुगम मगु तिन्ह कहि दीन्हा।।
pārabatī sama patipriya hohū |debi na hama para chāṛaba chohū ||
puni puni binaya karia kara jorī |jauṁ ehi māraga phiria bahorī ||
darasanu deba jāni nija dāsī |lakhīṁ sīyã saba prema piāsī ||
madhura bacana kahi kahi paritoṣīṁ |janu kumudinīṁ kaumudīṁ poṣīṁ ||
tabahiṁ lakhana raghubara rukha jānī |pū̃cheu magu loganhi mṛdu bānī ||
sunata nāri nara bhae dukhārī |pulakita gāta bilocana bārī ||
miṭā modu mana bhae malīne |bidhi nidhi dīnha leta janu chīne ||
samujhi karama gati dhīraju kīnhā |sodhi sugama magu tinha kahi dīnhā ||
"សូមឱ្យអ្នកជាទីស្រឡាញ់របស់ប្តីដូចបារវតីជាទីស្រឡាញ់របស់ព្រះសិវៈ ឱព្រះនាងទេវី សូមកុំដកចេញនូវសេចក្តីអាណិតអាសូរចាកពួកខ្ញុំ" "ពួកខ្ញុំសូមអាពាធប្រណីរជាច្រើនដងដោយដៃប្រណម្យ ប្រសិនបើអ្នកត្រឡប់មកវិញតាមផ្លូវនេះ" "សូមទទួលយកពួកខ្ញុំជាទាសីរបស់អ្នក និងប្រទានការមើលឃើញដល់ពួកខ្ញុំ" នាងសីតាបានឃើញថាពួកនាងទាំងអស់ស្រេកឃ្លានដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ នាងបានបន្ទោបង់ដោយពាក្យពិរារមានដ៏ផ្អែមល្ហែមជាច្រើន ដូចពន្លឺព្រះច័ន្ទចិញ្ចឹមផ្កាឈូករាត្រី លុះត្រាណេះ ព្រះលក្សណ៍ដឹងព្រះទ័យរបស់ព្រះរាម ទើបសួរផ្លូវដល់អ្នកស្រុកដោយសំដីទន់ភ្លន់ បានឮដូច្នេះ ស្រីនិងបុរសទាំងឡាយកើតទុក្ខ រូបកាយញ័រ និងភ្នែកពេញដោយទឹកភ្នែក សេចក្តីរីករាយរលត់បាត់ ចិត្តក្លាយជាម៉ឺងម៉ាត់ ដូចជាព្រហ្មលិខិតប្រទានទ្រព្យហើយក៏ដកយកទៅវិញ ពិចារណាអំពីគតិកម្មហើយក៏មានសេចក្តីអត្តទ័យ សួរផ្លូវហើយប្រាប់ផ្លូវងាយដល់ពួកគេ
ទោហា 118
लखन जानकी सहित तब गवनु कीन्ह रघुनाथ।फेरे सब प्रिय बचन कहि लिए लाइ मन साथ।।118।।
lakhana jānakī sahita taba gavanu kīnha raghunātha |phere saba priya bacana kahi lie lāi mana sātha ||118||
កាលនោះ ព្រះរាមដែលជាធំជាគ្រួសាររាគ្វ បានចាកចេញដោយមានព្រះលក្ស្មណ៍ និងព្រះជាណកី នៅជាមួយ ទ្រង់បានប្រាប់ប្រជារាស្ត្រទាំងអស់ឱ្យត្រឡប់ទៅវិញ ដោយពាក្យដែលស្រឡាញ់ ប៉ុន្តែទ្រង់បានយកពួកគេទៅក្នុងព្រះហឫទ័យ
ចៅបៃ 119.1-4
फिरत नारि नर अति पछिताहीं।देअहि दोषु देहिं मन माहीं।।
सहित बिषाद परसपर कहहीं।बिधि करतब उलटे सब अहहीं।।
निपट निरंकुस निठुर निसंकू।जेहिं ससि कीन्ह सरुज सकलंकू।।
रूख कलपतरु सागरु खारा।तेहिं पठए बन राजकुमारा।।
जौं पे इन्हहि दीन्ह बनबासू।कीन्ह बादि बिधि भोग बिलासू।।
ए बिचरहिं मग बिनु पदत्राना।रचे बादि बिधि बाहन नाना।।
ए महि परहिं डासि कुस पाता।सुभग सेज कत सृजत बिधाता।।
तरुबर बास इन्हहि बिधि दीन्हा।धवल धाम रचि रचि श्रमु कीन्हा।।
phirata nāri nara ati pachitāhīṁ |deahi doṣu dehiṁ mana māhīṁ ||
sahita biṣāda parasapara kahahīṁ |bidhi karataba ulaṭe saba ahahīṁ ||
nipaṭa niraṁkusa niṭhura nisaṁkū |jehiṁ sasi kīnha saruja sakalaṁkū ||
rūkha kalapataru sāgaru khārā |tehiṁ paṭhae bana rājakumārā ||
jauṁ pe inhahi dīnha banabāsū |kīnha bādi bidhi bhoga bilāsū ||
e bicarahiṁ maga binu padatrānā |race bādi bidhi bāhana nānā ||
e mahi parahiṁ ḍāsi kusa pātā |subhaga seja kata sṛjata bidhātā ||
tarubara bāsa inhahi bidhi dīnhā |dhavala dhāma raci raci śramu kīnhā ||
ពេលត្រឡប់មកវិញ ប្រុសស្រីទាំងឡាយសោកស្តាយខ្លាំងណាស់ ហើយក្នុងចិត្តគេបន្ទោសទោសលើព្រះវិស្វករ ជាមួយនឹងការសោកសៅ គេនិយាយគ្នាថា ការងាររបស់ព្រះវិស្វករគឺបញ្ច្រាសទាំងអស់ គ្មានការគាប់គំរាម សាហាវ និងគ្មានការភ័យខ្លាច គាត់ដែលបានធ្វើឱ្យព្រះច័ន្ទមានជំងឺនិងមានប្រេះស្នាម គាត់បានធ្វើឱ្យដើមកល្បៈទៅជាដើមឈើធម្មតា និងសមុទ្រឱ្យមានរសជាតិប្រៃ ហើយគាត់ហើយដែលបានបញ្ជូនព្រះរាជកុមារទៅព្រៃ បើគាត់បានឱ្យពួកគេទាំងពីររស់នៅក្នុងព្រៃ នោះព្រះវិស្វករក៏បានបង្កើតការរីករាយនិងភាពស្អិតស្អាងឡើងឥតបានប្រយោជន៍ បើពួកគេដើរលើផ្លូវដោយគ្មានស្បែកជើង នោះព្រះវិស្វករក៏បានបង្កើតយានជំនិះផ្សេងៗឡើងឥតបានប្រយោជន៍ បើពួកគេនៅលើដី ការបង្ការស្មៅកុសៈនិងស្លឹកឈើ នោះព្រះវិស្វករបង្កើតគ្រែដ៏ស្រស់ស្អាតឡើងដើម្បីអ្វី បើព្រះវិស្វករបានឱ្យពួកគេស្នាក់នៅក្រោមដើមឈើធំ នោះគាត់បានខំព្យាយាមសាងសង់វិមានពណ៌សឡើងជាច្រើនឥតបានប្រយោជន៍
ទោហា 119
जौं ए मुनि पट धर जटिल सुंदर सुठि सुकुमार।बिबिध भाँति भूषन बसन बादि किए करतार।।119।।
jauṁ e muni paṭa dhara jaṭila suṁdara suṭhi sukumāra |bibidha bhā̃ti bhūṣana basana bādi kie karatāra ||119||
បើទាំងពីររូបនេះ ដែលស្អាតនិងផ្អែមល្មមដល់ព្រម ត្រូវស្លៀកពាក់សំពត់ស្បែកឈើរបស់ឥសី និងសិតសក់ជាចង្កេម នោះព្រះបរមសត្ថាបានបង្កើតសំលៀកបំពាក់និងគ្រឿងអលង្ការផ្សេងៗឡើងមកជាមោឃៈ
परम्परा में इस खंड का फल ‘दर्शन-लालसा से भक्ति-वृद्धि’ माना जाता है: राम-सीता-लखन के रूप-स्मरण से चित्त शीतल होता है, गृहासक्ति ढीली पड़ती है, और ‘आज्ञा-पालन’ की दृढ़ता आती है। विशेषतः दोहा 111–113 के भाव (प्रेम, विनय, चरण-पराग) का पाठ ‘सत्संग-रस’ और करुणा-परिष्कार का साधन कहा जाता है।
सामान्य राम-नाम सम्पुट: “श्रीराम जय राम जय जय राम” (या “राम राम” नाम-जप) का प्रयोग अनेक पाठ-परम्पराओं में किया जाता है। वनगमन-प्रसंग में ‘आज्ञा-समर्पण’ भाव बढ़ाने हेतु “रघुपति राघव राजा राम” भजन-धुन भी कुछ सत्संगों में जोड़ी जाती है (स्थानीय परम्परा-आधारित)।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.