
त्रिजटास्वप्नवर्णनम् (Trijata’s Dream-Omens and the Rakshasis’ Reversal)
सुन्दरकाण्ड
સીતાના દૃઢ પ્રતિઉત્તર પછી કેટલીક ક્રોધિત રાક્ષસીઓ રાવણ પાસે જઈને વાત જણાવે છે, અને કેટલીક પાછી ફરીને તેને તાત્કાલિક હિંસાથી ધમકાવે છે. ત્યારે વૃદ્ધા રાક્ષસી ત્રિજટા વચ્ચે પડી તેમને અટકાવે છે અને ભયંકર છતાં શુભસૂચક સ્વપ્ન વર્ણવી ઉગ્રતા શાંત કરે છે. સ્વપ્નમાં રામ-લક્ષ્મણ તેજસ્વી શ્વેતવર્ણમાં દિવ્ય યાનોમાં આવે છે—પ્રથમ હંસોથી ખેંચાતી દંતમય પાલકીમાં, પછી પુષ્પક વિમાનમાં. વૈદેહી સીતાને રામ સાથે પુનર્મિલિત થઈ મહાગજ પર આરુઢ દેખાડવામાં આવે છે; ચંદ્ર-સૂર્યને સ્પર્શ કરતી જેવી તેની ક્રીડા ધર્મવ્યવસ્થાના પુનઃસ્થાપનનું સૂચન કરે છે. પછી સ્વપ્ન રાવણ માટે અશુભ દૃશ્યો બતાવે છે—તે તેલથી લિપ્ત, મત્ત, પુષ્પકમાંથી પડેલો, દક્ષિણ દિશા (યમમાર્ગ) તરફ ખેંચાતો જાય છે; ક્યારેક વરાહ, ક્યારેક ગધેડા જેવા નીચ વાહનો પર બેઠો, મલિનતા અને અંધકારમાં ડૂબતો દેખાય છે. આ અપશકુન કુંભકર્ણ અને રાવણના પુત્રો સુધી વિસ્તરે છે; પરંતુ વિભીષણ એકલો જ શ્વેત શુભ વસ્ત્ર-આભૂષણોથી યુક્ત, ચતુર્દંત હાથી પર ઊંચે ઉઠેલો, વાદ્યઘોષ અને મંગલધ્વનિ વચ્ચે શુભરૂપે પ્રગટ થાય છે. ત્રિજટા આ નિમિત્તોનો અર્થ કરે છે—વૈદેહીનું શીઘ્ર કલ્યાણ, રાવણનો વિનાશ અને રામનો વિજય; તેથી તે રાક્ષસીઓને ક્રૂરતા છોડીને ક્ષમા માગવા અને સમાધાનભર્યા મધુર વચનો અપનાવવા કહે છે. અંતે સીતામાં શુભ લક્ષણો પ્રગટ થાય છે—નેત્ર/અંગનું ફડકવું, જાંઘનું કંપવું—અને એક પક્ષી મધુર સ્વરે વારંવાર બોલીને જાણે આનંદનું આમંત્રણ આપે છે. આમ અધ્યાય બળજબરીથી દૂર જઈ, ધર્મફળ નજીક આવતાં જવાબદારી અને પ્રાયશ્ચિત્ત તરફ વળે છે.
Verse 1
इत्युक्तास्सीतया घोरं राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः।काश्चिज्जग्मुस्तदाख्यातुं रावणस्य तरस्विनः।।5.27.1।।
સીતા એમ કહ્યા પછી, ક્રોધથી મૂર્છિત થયેલી ભયંકર રાક્ષસીઓમાંથી કેટલીક તે વાત તરતકર્મી રાવણને જણાવવા ગઈ.
Verse 2
ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो घोरदर्शनाः।पुनः परुषमेकार्थमनर्थार्थमथाब्रुवन्।।5.27.2।।
પછી ભયંકર દર્શનવાળી રાક્ષસીઓ સીતાજી પાસે ફરી આવી અને એકમાત્ર કઠોર ધમકીરૂપ વચન બોલી—જેનો અર્થ અનર્થની સૂચના કરતો હતો.
Verse 3
अद्येदानीं तवानार्ये सीते पापविनिश्चये।राक्षस्यो भक्षयिष्यन्ति मांसमेतद्यथासुखम्।।5.27.3।।
હે સીતે, અનાર્યે—પાપનિર્ધારિત બુદ્ધિવાળી—આજ, અત્યારે જ, આ રાક્ષસી સ્ત્રીઓ તારા આ માંસને પોતાની ઇચ્છા મુજબ ભક્ષી જશે.
Verse 4
सीतां ताभिरनार्याभिर्दृष्टवा सन्तर्जितां तदा।राक्षसी त्रिजटा वृद्धा शयाना वाक्यमब्रवीत्।।5.27.4।।
ત્યારે તે અનાર્ય રાક્ષસી સ્ત્રીઓ દ્વારા સીતાજી ધમકાવવામાં આવી રહી છે એમ જોઈ, ત્યાં પડેલી વૃદ્ધ રાક્ષસી ત્રિજટાએ આ વચનો કહ્યાં.
Verse 5
आत्मानं खादतानार्या न सीतां भक्षयिष्यथ।जनकस्य सुतामिष्टां स्नुषां दशरथस्य च।।5.27.5।।
હે અધમો, જો ખાવું જ હોય તો પોતાને જ ખાઓ; પરંતુ જનકની પ્રિય પુત્રી અને દશરથની વહુ સીતા ને તમે ભક્ષી શકશો નહીં.
Verse 6
स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः।राक्षसानामभावाय भर्तुरस्या भवाय च।।5.27.6।।
આજે મેં એક ભયંકર, રોમાંચ ઉપજાવતો સ્વપ્ન જોયો—જે રાક્ષસોના વિનાશ અને તેના પતિના વિજય-કલ્યાણનું સૂચન કરે છે.
Verse 7
एवमुक्तास्त्रिजटया राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः। सर्वा एवाब्रुवन्भीतास्त्रिजटां तामिदं वचः।।5.27.7।।
ત્રિજટાએ આમ કહ્યે ત્યારે ક્રોધથી મૂર્છિત થયેલી રાક્ષસીઓ ભયભીત બની, સર્વે મળીને ત્રિજટાને આ વચન બોલી.
Verse 8
कथयस्व त्वया दृष्टः स्वप्नोऽयं कीदृशो निशि।तासां श्रुत्वा तु वचनं राक्षसीनां मुखाच्युतम्।।5.27.8।।उवच वचनं काले त्रिजटा स्वप्नसंश्रितम्।
તેઓ બોલ્યા: “રાત્રે તું જે સ્વપ્ન જોયું, તે કેવું હતું? કહો.” રાક્ષસીઓના મુખમાંથી પડેલા વચન સાંભળી, યોગ્ય સમયે ત્રિજટાએ સ્વપ્નાધારિત વાણી ઉચ્ચારી.
Verse 9
गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकामन्तरिक्षगाम्।।5.27.9।।युक्तां हंससहस्रेण स्वयमास्थाय राघवः।शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन सहागतः।।5.27.10।।
રાઘવ (શ્રીરામ) સ્વયં ગજદંતમયી દિવ્ય શિબિકામાં આરુઢ થયા—આકાશમાં ગમન કરતી, હજાર હંસોથી યુક્ત; શ્વેત માળા અને શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરીને, લક્ષ્મણ સાથે આવી પહોંચ્યા.
Verse 10
गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकामन्तरिक्षगाम्।।5.27.9।।युक्तां हंससहस्रेण स्वयमास्थाय राघवः।शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन सहागतः।।5.27.10।।
રાઘવ સ્વયં—સફેદ માળા અને સફેદ વસ્ત્ર ધારણ કરીને—હંસોના હજારથી જોડાયેલા પાલકીમાં બેસી, લક્ષ્મણ સાથે આવી પહોંચ્યા.
Verse 11
स्वप्ने चाद्य मया दृष्टा सीता शुक्लाम्बरावृता।सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतं पर्वतमास्थिता।।5.27.11।।
આજે સ્વપ્નમાં મેં સીતાજીને શ્વેત વસ્ત્રોથી આવૃત જોઈ; સમુદ્રથી પરિઘેરાયેલા શ્વેત પર્વત પર તેઓ સ્થિત હતાં.
Verse 12
रामेण सङ्गता सीता भास्करेण प्रभा यथा।राघवश्च मया दृष्टश्चतुर्दष्ट्रं महागजम्।।5.27.12।।आरूढ श्शैलसङ्काशं चचार सहलक्ष्मणः।
જેમ ભાસ્કર સાથે પ્રભા એકરૂપ રહે છે તેમ સીતાજી રામ સાથે સંયુક્ત હતાં। મેં રાઘવને પણ લક્ષ્મણ સાથે જોયા—ચાર દાંતવાળા, પર્વતસમાન મહાગજ પર આરુઢ થઈ આગળ ગમન કરતા.
Verse 13
ततस्तौ नरशार्दूलौ दीप्यमानौ स्वतेजसा।।5.27.13।।शुक्लमाल्याम्बरधरौ जानकीं पर्युपस्थितौ।
ત્યારે તે બે નરશાર્દૂલ, પોતાના તેજથી દીપ્ત, શ્વેત માળા અને શ્વેત વસ્ત્ર ધારણ કરીને જાનકી પાસે આવી ઊભા રહ્યા.
Verse 14
ततस्तस्य नगस्याग्रे ह्याकाशस्थस्य दन्तिनः।।5.27.14।।भर्त्रा परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धमाश्रिता।
પછી આકાશમાં સ્થિત, પર્વતસમાન તે દંતી ગજના આગળ, પતિ દ્વારા સંભાળવામાં આવેલો, જાનકી તેના સ્કંધ પર આશ્રિત થઈ બેઠી.
Verse 15
भर्तुरङ्कात्समुत्पत्य ततः कमललोचना।।5.27.15।।चन्द्रसूर्यौ मया दृष्टा पाणिना परिमार्जती।
પછી મેં કમલલોચના દેવીને પતિના અંકમાંથી ઊભી થતી જોઈ; અને તે પોતાના હાથથી ચંદ્ર તથા સૂર્યને સ્નેહપૂર્વક પરિમાર્જન કરતી હતી.
Verse 16
ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यामास्थित: स गजोत्तमः।।5.27.16।।सीतया च विशालाक्ष्या लङ्काया उपरिस्थितः।
પછી તે શ્રેષ્ઠ ગજ, બે કુમારો તથા વિશાલાક્ષી સીતા દ્વારા આરુઢ થઈ, લંકાના ઉપર સ્થિત રહ્યો.
Verse 17
पाण्डुरर्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम्।।5.27.17।।इहोपयातः काकुत्स्थ स्सीतया सह भार्यया।
આઠ યુગવાળા, પાંડુર ઋષભોથી જોડાયેલા રથમાં કાકુત્સ્થ સ્વયં પોતાની પત્ની સીતા સાથે અહીં આવ્યા.
Verse 18
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह वीर्यवान्।।5.27.18।।आरुह्य पुष्पकं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम्।उत्तरां दिशमालोक्य जगाम पुरुषोत्तमः।।5.27.19।।
વીર્યવાન પુરુષોત્તમ રામે ભાઈ લક્ષ્મણ તથા સીતા સાથે, સૂર્યસમાન તેજસ્વી દિવ્ય પુષ્પક વિમાનમાં આરોહણ કર્યું; અને ઉત્તર દિશા તરફ નજર કરીને પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 19
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह वीर्यवान्।।5.27.18।।आरुह्य पुष्पकं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम्।उत्तरां दिशमालोक्य जगाम पुरुषोत्तमः।।5.27.19।।
વીર્યવાન પુરુષોત્તમ રામે ભાઈ લક્ષ્મણ તથા સીતા સાથે, સૂર્યસમાન તેજસ્વી દિવ્ય પુષ્પક વિમાનમાં આરોહણ કર્યું; અને ઉત્તર દિશા તરફ નજર કરીને પ્રસ્થાન કર્યું.
Verse 20
एवं स्वप्ने मया दृष्टो रामो विष्णुपराक्रमः।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह राघवः।।5.27.20।।
આ રીતે સ્વપ્નમાં મેં રાઘવ રામને—વિષ્ણુ સમ પરાક્રમી—ભાઈ લક્ષ્મણ તથા સીતા સાથે જોયા.
Verse 21
न हि रामो महातेजाश्शक्यो जेतुं सुरासुरैः।राक्षसैर्वापि चान्यैर्वा स्वर्गः पापजनैरिव।।5.27.21।।
મહાતેજસ્વી શ્રીરામને દેવો કે અસુરો કોઈ પણ જીતી શકતા નથી; રાક્ષસો કે અન્ય કોઈથી પણ તે અજેય છે—જેમ પાપીઓ સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી.
Verse 22
रावणश्च मया दृष्टः क्षितौ तैलसमुक्षितः।रक्तवासाः पिबन्मत्तः करवीरकृतस्रजः।।5.27.22।।
મેં રાવણને ધરા પર પડેલો જોયો—તેલથી લિપ્ત; લાલ વસ્ત્રધારી, કરવીર-ફૂલની માળા ધારણ કરેલો, અને પાન કરીને મત્ત હતો.
Verse 23
विमानात्पुष्पकादद्य रावणः पतितो भुवि।कृष्यमाणः स्त्रिया दृष्टो मुण्डः कृष्णाम्बरः पुनः।।5.27.23।।
આજ ફરી મેં રાવણને જોયો—પુષ્પક વિમાનમાંથી પડીને ધરા પર પડેલો; મુંડિત મસ્તક, કાળા વસ્ત્રધારી, અને એક સ્ત્રી દ્વારા ખેંચાતો.
Verse 24
रथेन खरयुक्तेन रक्तमाल्यानुलेपनः।पिपंस्तैलं हसन्नृत्यन् भ्रान्तचित्ताकुलेन्द्रियः।।5.27.24।।
ખરોથી જોડાયેલા રથ પર તે હતો; લાલ માળાઓ અને લાલ ચંદનાદિ લેપથી અલંકૃત. તે તેલ પીતા, હસતા અને નૃત્ય કરતા—ચિત્ત ભ્રમિત અને ઇન્દ્રિયો વ્યાકુલ હતી.
Verse 25
गर्दभेन ययौ शीघ्रं दक्षिणां दिशमास्थितः।पुनरेव मया दृष्टो रावणो राक्षसेश्वरः।।5.27.25।।पतितोऽ वाक्चिरा रा भूमौ गर्दभाद्भयमोहितः।
પછી ફરી મેં રાક્ષસેશ્વર રાવણને જોયો: તે ગધેડા પર ચડી દક્ષિણ દિશા તરફ ઝડપથી ગયો; અને પછી એ ગધેડાના ભયથી મોહિત થઈ, લાંબા સમય સુધી અવાક્, ભૂમિ પર મસ્તક નમાવી પડી ગયો.
Verse 26
सहसोत्थाय संभ्रान्तो भयार्तो मदविह्वलः।।5.27.26।।उन्मत्त इव दिग्वासा दुर्वाक्यं प्रलपन्बहु।दुर्गन्धं दुस्सहं घोरं तिमिरं नरकोपमम्।।5.27.27।।मलपङ्कं प्रविश्याशु मग्नस्तत्र स रावणः।
અચાનક ઊભો થઈ તે ગભરાઈ ગયો—ભયથી પીડિત અને મદથી વિહ્વળ. ઉન્મત્ત સમાન, દિગંબર બની, બહુ દુર્વચનો બકતો રહ્યો. પછી નરક સમાન દુર્ગંધિત, અસહ્ય અને ઘોર અંધકારમાં ધસી ગયો; મલ-કાદવમાં પ્રવેશી ત્યાં જ રાવણ ડૂબી ગયો.
Verse 27
सहसोत्थाय संभ्रान्तो भयार्तो मदविह्वलः।।5.27.26।।उन्मत्त इव दिग्वासा दुर्वाक्यं प्रलपन्बहु।दुर्गन्धं दुस्सहं घोरं तिमिरं नरकोपमम्।।5.27.27।।मलपङ्कं प्रविश्याशु मग्नस्तत्र स रावणः।
અચાનક ઊભો થઈ તે ગભરાઈ ગયો—ભયથી પીડિત અને મદથી વિહ્વળ. ઉન્મત્ત સમાન, દિગંબર બની, બહુ દુર્વચનો બકતો રહ્યો. પછી નરક સમાન દુર્ગંધિત, અસહ્ય અને ઘોર અંધકારમાં ધસી ગયો; મલ-કાદવમાં પ્રવેશી ત્યાં જ રાવણ ડૂબી ગયો.
Verse 28
कण्ठे बद्ध्वा दशग्रीवं प्रमदा रक्तवासिनी।।5.27.28।। काली कर्दमलिप्ताङ्गी दिशं याम्यां प्रकर्षति।
લાલ વસ્ત્રધારિણી, કાળી વર્ણની અને કાદવથી લિપ્ત અંગોવાળી એક સ્ત્રીએ દશગ્રીવને કણ્ઠે બાંધી, યમની દક્ષિણ દિશા તરફ ખેંચી લઈ ગઈ.
Verse 29
एवं तत्र मया दृष्टः कुम्भकर्णो निशाचरः।।5.27.29।।रावणस्य सुतास्सर्वे दृष्टास्तैलसमुक्षिताः।
એ જ રીતે ત્યાં મેં નિશાચર કુંભકર્ણને જોયો; અને રાવણના બધા પુત્રોને પણ જોયા—તેમના દેહ તેલથી લિપ્ત હતા.
Verse 30
वराहेण दशग्रीवश्शिंशुमारेण चेन्द्रजित्।।5.27.30।।उष्ट्रेण कुम्भकर्णश्च प्रयाता दक्षिणां दिशम्।
દશગ્રીવ રાવણ વરાહ પર આરુઢ થઈ ગયો; ઇન્દ્રજિત્ શિંશુમાર પર; અને કુંભકર્ણ ઊંટ પર ચઢી—દક્ષિણ દિશા તરફ પ્રયાણ કર્યા.
Verse 31
एकस्तत्र मया दृष्टः श्वेतच्छत्रो विभीषणः।।5.27.31।।शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः।
ત્યાં મેં એકલા વિભીષણને શ્વેત છત્ર નીચે જોયા—શુક્લ માળા અને વસ્ત્ર ધારણ કરેલા, તથા શ્વેત ચંદનાદિ સુગંધિત લેપનથી અનુલેપિત.
Verse 32
शङ्खदुन्धुभिनिर्घोषैर्नृत्तगीतैरलङ्कृतः।।5.27.32।।आरुह्य शैलसङ्काशं मेघस्तनितनिस्स्वनम्।चतुर्दन्तं गजं दिव्यमास्ते तत्र विभीषणः।।5.27.33।।चतुर्भिस्सचिवैः सार्थं वैहायसमुपस्थितः।
શંખ અને દુન્દુભિના ગર્જનાસમાન નાદથી તેમનું સન્માન થતું હતું; નૃત્ય-ગીતથી તેઓ અલંકૃત હતા.
Verse 33
शङ्खदुन्धुभिनिर्घोषैर्नृत्तगीतैरलङ्कृतः।।5.27.32।।आरुह्य शैलसङ्काशं मेघस्तनितनिस्स्वनम्।चतुर्दन्तं गजं दिव्यमास्ते तत्र विभीषणः।।5.27.33।।चतुर्भिस्सचिवैः सार्थं वैहायसमुपस्थितः।
પર્વતસમાન, મેઘગર્જના સમો નિનાદ કરતો, ચતુર્દંત દિવ્ય ગજ પર આરુઢ થઈ વિભીષણ ત્યાં બેઠો હતો; ચાર સચિવો સાથે તે આકાશમાર્ગે ઉપસ્થિત થયો.
Verse 34
समाजश्च मया दृष्टो गीतवादित्रनिःस्वनः।।5.27.34।। पिबतां रक्तमाल्यानां रक्षसां रक्तवाससाम्।
ગીત અને વાદ્યોના ઘોષથી ગુંજતો રાક્ષસોનો સમૂહ મેં જોયો; લાલ માળાઓ અને લાલ વસ્ત્રો ધારણ કરેલા તેઓ પાન કરતાં હતાં.
Verse 35
लङ्का चेयं पुरी रम्या सवाजिरथकुञ्जराः।।5.27.35।।सागरे पतिता दृष्टा भग्नगोपुरतोरणा।
ઘોડા, રથો અને હાથીઓથી સમૃદ્ધ આ રમણીય લંકાપુરીને મેં સમુદ્રમાં પડી ગયેલી જોઈ; તેના ગોપુરો અને તોરણો ભંગ થયેલા હતાં.
Verse 36
लङ्का दृष्टा मया स्वप्ने रावणेनाभिरक्षिता।।5.27.36।। दग्धा रामस्य दूतेन वानरेण तरस्विना।
સ્વપ્નમાં મેં લંકાને જોઈ—રાવણ દ્વારા રક્ષિત હોવા છતાં—રામના દૂત એવા બળવાન વાનર દ્વારા દગ્ધ થયેલી.
Verse 37
पीत्वा तैलं प्रनृत्ताश्च प्रहसन्त्यो महास्वनाः।।5.27.37।। लङ्कायां भस्मरूक्षायां सर्वा राक्षसस्त्रियः।
તેલ પીધા પછી મહાન ઘોષ કરતી, હસતી અને નૃત્ય કરતી લંકાની સર્વ રાક્ષસી સ્ત્રીઓ મેં જોઈ—ભસ્મથી રૂક્ષ થયેલી તે નગરીમાં તેઓ સર્વત્ર હતાં.
Verse 39
अपगच्छत नश्यध्वं सीतामाप्नोति राघवः।।5.27.39।।घातयेत्परमामर्षी युष्मान्सार्थं हि राक्षसैः।
અહીંથી તરત દૂર થાઓ, નહિંતર નાશ પામશો. રાઘવ સીતાને અવશ્ય પાછી મેળવશે; અને પરમ ક્રોધે રાક્ષસો સહિત તમારો સંહાર કરશે.
Verse 40
प्रियां बहुमतां भार्यां वनवासमनुव्रताम्।।5.27.40।।भर्त्सितां तर्जितां वापि नानुमंस्यति राघवः।
વનવાસમાં અનુવ્રતા બની સાથે ગયેલી, પ્રિય અને બહુમાનિત પત્ની—તેને ગાળ આપો કે ધમકી આપો—રાઘવ એ કદી સહન નહીં કરે.
Verse 41
तदलं क्रूरवाक्यैश्च सान्त्वमेवाभिधीयताम्।।5.27.41।।अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते।
ક્રૂર વચનો હવે પૂરાં; માત્ર સાંત્વનાના શબ્દો જ બોલો. વૈદેહી પાસે ક્ષમા માગીએ—મને તો આ જ માર્ગ યોગ્ય લાગે છે.
Verse 42
यस्यामेवंविधः स्वप्नो दुःखितायां प्रदृश्यते।।5.27.42।।सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता प्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमम्।
દુઃખિત સ્ત્રીને જો આવો સ્વપ્ન દેખાય, તો તે અનેક પ્રકારના શોકથી મુક્ત થાય અને અનુત્તમ સુખ પ્રાપ્ત કરે.
Verse 43
भर्त्सितामपि याचध्वं राक्षस्यः किं विवक्षया।।5.27.43।।राघवाद्धि भयं घोरं राक्षसानामुपस्थितम्।
હે રાક્ષસીઓ, ભલે તમે તેને ધમકાવી હોય, તોય હવે તેની પાસે જઈ વિનંતી કરો—હચકાટ શા માટે? રાઘવ તરફથી રાક્ષસો પર ભયંકર ભય આવી પડ્યો છે.
Verse 44
प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा।।5.27.44।।अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात्।
મૈથિલી જનકનંદિની પ્રણામથી પ્રસન્ન થનારી છે; હે રાક્ષસીઓ, મહાભયમાંથી તમારું પરિત્રાણ કરવા એ સમર્થ છે.
Verse 45
अपि चास्या विशालाक्ष्या न किंचिदुपलक्षये।।5.27.45।।विरूपमपि चाङ्गेषु सुसूक्ष्ममपि लक्षणम्।
અને વધુમાં, આ વિશાલનેત્રા દેવીમાં હું કોઈ પણ અશુભ ચિહ્ન જોતો નથી; અંગોમાં તો વિરૂપતા કે અતિસૂક્ષ્મ દોષલક્ષણ પણ ક્યાંય દેખાતું નથી.
Verse 46
छायावैगुण्यमात्रं तु शङ्के दुःखमुपस्थितम्।।5.27.46।। अदुःखार्हामिमां देवीं वैहायसमुपस्थिताम्।
માત્ર છાયામાં થોડો વૈગुण્ય દેખાય છે—એથી હું માનું છું કે દુઃખ આવી પડ્યું છે; દુઃખને અયોગ્ય એવી આ દેવી પર વ્યથા પડતાં તેની કાંતિ મલિન થઈ છે.
Verse 47
अर्थसिद्धिं तु वैदेह्याः पश्याम्यहमुपस्थिताम्।।5.27.47।।राक्षसेन्द्रविनाशं च विजयं राघवस्य च।
હું વૈદેહીના કાર્યની સિદ્ધિ નજીક આવતી જોઈ રહ્યો છું; તેમજ રાક્ષસેન્દ્રનો વિનાશ અને રાઘવનો વિજય પણ મને સ્પષ્ટ દેખાય છે.
Verse 48
निमित्तभूतमेतत्तु श्रोतुमस्या महत्प्रियम्।।5.27.48।।दृश्यते च स्फुरच्चक्षुः पद्मपत्रमिवायतम्।
આ તો એનું નિમિત્ત બન્યું છે કે તે મહાન પ્રિય સમાચાર સાંભળશે; અને કમળપત્ર સમાન દીર્ઘ તેનું નેત્ર સ્ફુરિત થતું દેખાય છે.
Verse 49
ईषच्छ हृषितो वास्या दक्षिणाया ह्यदक्षिणः।।5.27.49।।अकस्मादेव वैदेह्या बाहुरेकः प्रकम्पते।
થોડુંક હર્ષિત થઈ હોય તેમ, સૌભાગ્યવતી વૈદેહીનો ડાબો બાહુ અચાનક જ કંપવા લાગ્યો.
Verse 50
करेणुहस्तप्रतिम स्सव्यश्चोरुरनुत्तमः।।5.27.50।।वेपमानः सूचयति राघवं पुरतः स्थितम्।
હાથીણીના સૂંડ સમાન ઉત્તમ ડાબી જાંઘ કંપતી હતી, જાણે આગળ ઊભેલા રાઘવને સૂચવે છે.
Verse 51
पक्षी च शाखानिलयं प्रविष्टःपुनः पुनश्चोत्तमसान्त्ववादी।सुस्वागतां वाचमुदीरयानः पुनःपुनश्चोदयतीव हृष्टः।।5.27.51।।
અને એક પક્ષી ડાળીઓમાં પાંદડાભર્યા આશ્રયમાં વારંવાર પ્રવેશી, ઉત્તમ શાંતિવચન બોલતું, ‘સુસ્વાગતમ્’ જેવી વાણી ઉચ્ચારી, હર્ષથી જાણે ફરી ફરી તેને ધીરજ આપવા પ્રેરતું હતું.
The rākṣasīs face a dharma-crisis: whether to execute coercive violence against a captive (Sītā) or restrain themselves. Trijaṭā’s intervention redirects them from cruelty to conciliation and seeking pardon, framing violence as self-destructive under approaching moral consequence.
Nimitta (omens) functions as ethical cognition: signs are meaningful when they prompt right action—restraint, accountability, and alignment with dharma. Even antagonists are urged to choose repentance over escalation when confronted with the inevitability of just outcomes.
Laṅkā and the sāgara (ocean) appear as key spatial markers; the southern direction (Yama-dik) operates as a cultural map of inauspicious destiny. Iconic objects—Puṣpaka vimāna, ivory palanquin, four-tusked elephant, conches and drums—encode royal legitimacy and its reversal.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.