Sarga 14
अशोकवनिकाविचारः (Survey of the Aśoka Grove and its Enchanted Landscape)
सुन्दरकाण्ड
આ સર્ગમાં હનુમાન સંયત વેગથી મહેલની સીમા પાસે ઉતરી, વૈદેહીની ગુપ્ત શોધ માટે અશોકવનિકામાં પ્રવેશ કરે છે. તેની ઝડપી ગતિથી પુષ્પિત વૃક્ષો કંપે છે અને અનેક રંગોની પુષ્પવર્ષા થાય છે; પક્ષીઓ વિખેરાઈ જાય છે; ઉપવન જાણે વસંતનું સજીવ સ્વરૂપ લાગે છે. કાવ્યમય ઉપમાઓમાં વૃક્ષોને પરાજિત જુગારીઓ સમાન અને વનિકાને અવ્યવસ્થિત યુવતી સમાન બતાવી, ભૌતિક હલચલને અર્થસભર કાવ્યમાં ફેરવવામાં આવે છે. હનુમાન ત્યાંની રચિત વૈભવતા જુએ છે—મણિ, સોનું અને ચાંદીથી પાથરેલા માર્ગ; રત્નસોપાનવાળા સરોવરો, સ્ફટિક તળ, કમળવન અને જળપક્ષીઓથી ભરેલા જળાશયો; કૃત્રિમ તળાવો અને મહેલો, જાણે વિશ્વકર્માની રચના. તે એક પ્રખ્યાત સુવર્ણ શિંશુપા વૃક્ષ ઓળખે છે—સુવર્ણ મંચોથી ઘેરાયેલું, પવનમાં નૂપુરધ્વનિ જેવી ગુંજ સાથે. તે પર ચડીને વિચારે છે કે વનવાસની આદતવાળી અને સંધ્યાવંદન કરનારી સીતા નજીકના શુભ જળસ્થાને આવી શકે. પછી હનુમાન ઘન પાંદડાં અને પુષ્પોની વચ્ચે પોતાને છુપાવી સતર્ક રહે છે અને રાણીના પ્રાગટ્યની રાહ જુએ છે.
Shlokas
Verse 1
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा मनसा चाधिगम्य ताम्।अवप्लुतो महातेजाः प्राकारं तस्य वेश्मनः।।।।
ક્ષણમાત્ર ધ્યાન કરી અને મનથી જ તેને પ્રાપ્ત કરી, મહાતેજસ્વી હનુમાન તે નિવાસના પ્રાકાર પર કૂદી પડ્યો।
Verse 2
स तु संहृष्टसर्वाङ्गः प्राकारस्थो महाकपिः।पुष्पिताग्रान्वसन्तादौ ददर्श विविधान् द्रुमान्।।।।सालानशोकान् भव्यांश्च चंपकांश्च सुपुष्पितान्।उद्दालकान्नागवृक्षांश्चूतान्कपिमुखानपि।।।।
પ્રાકાર પર ઊભેલો મહાકપિ હનુમાન સર્વ અંગે હર્ષિત થઈ વસંતના આરંભે વિવિધ વૃક્ષો જોયા—ફૂલેલા શિખરવાળા સાલ અને અશોક, ભવ્ય અને સુપુષ્પિત ચંપક; તેમજ ઉદ્દાલક, નાગવૃક્ષ અને ચૂત (આંબા) વગેરે, જેમનાં લાલાશ ફળોને કપિમુખ સમાન કહ્યા છે.
Verse 3
स तु संहृष्टसर्वाङ्गः प्राकारस्थो महाकपिः।पुष्पिताग्रान्वसन्तादौ ददर्श विविधान् द्रुमान्।।5.14.2।।सालानशोकान् भव्यांश्च चंपकांश्च सुपुष्पितान्।उद्दालकान्नागवृक्षांश्चूतान्कपिमुखानपि।।5.14.3।।
તેણે સુપુષ્પિત અનેક વૃક્ષો જોયાં—શાલ, અશોક, ભવ્ય ચંપક, ઉદ્દાલક, નાગવૃક્ષ અને ચુત (આંબા), તેમજ કપિમુખ સમ લાલ ફળવાળા વૃક્ષો પણ.
Verse 4
अथाम्रवणसञ्छन्नां लताशतसमावृताम्।ज्यामुक्त इव नाराचः पुप्लुवे वृक्षवाटिकाम्।।।।
પછી હનુમાન આમ્રવનથી ઢંકાયેલી અને સૈંકડો લતાઓથી આવૃત એવી વૃક્ષવાટિકામાં ધસી પડ્યો—જેમ ધનુષ્યની જ્યા છૂટતાં નારાચ ઉડી જાય તેમ।
Verse 5
स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्।राजतैः कांचनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम्।।।।विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।उदितादित्यसङ्काशां ददर्श हनुमान् कपिः।।।।वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः।कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम्।।।।प्रहृष्टमनुजे काले मृगपक्षिसमाकुले।मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुताम्।।।।
હનુમાન વાનર તે અદ્ભુત ઉપવનમાં પ્રવેશ્યો—પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતું, ચાંદી અને સોનાની જેમ ઝગમગતા વૃક્ષોથી સર્વત્ર ઘેરાયેલું. હરણોના ઝુંડ અને પક્ષીઓના સમૂહોથી ચિતરાયેલું, ઉગતા સૂર્ય સમ તેજસ્વી તે ચિત્રકાનન તેણે જોયું. અનેકવિધ વૃક્ષોથી આવૃત, પુષ્પ અને ફળોથી ભરપૂર, મત્ત કોયલ અને ભૃંગરાજો દ્વારા નિત્ય સેવિત; મનુષ્યોને આનંદ આપતા સમયે મૃગ-પક્ષીઓથી ભરેલું, મત્ત મોરોના નાદથી ગુંજતું અને નાનાવિધ પક્ષીગણોથી પરિપૂર્ણ હતું.
Verse 6
स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्।राजतैः कांचनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम्।।5.14.5।।विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।उदितादित्यसङ्काशां ददर्श हनुमान् कपिः।।5.14.6।।वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः।कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम्।।5.14.7।।प्रहृष्टमनुजे काले मृगपक्षिसमाकुले।मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुताम्।।5.14.8।।
પક્ષીઓ અને મૃગસમૂહોથી ભરપૂર એવી અદ્ભુત, ચિત્રવર્ણ કાનનભૂમિને—ઉગતા સૂર્ય સમી તેજસ્વી—કપિ હનુમાનજીએ નિહાળી.
Verse 7
स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्।राजतैः कांचनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम्।।5.14.5।।विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।उदितादित्यसङ्काशां ददर्श हनुमान् कपिः।।5.14.6।।वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः।कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम्।।5.14.7।।प्रहृष्टमनुजे काले मृगपक्षिसमाकुले।मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुताम्।।5.14.8।।
નાનાવિધ વૃક્ષોથી તે વૃત હતી—પુષ્પ અને ફળોથી સમૃદ્ધ; અને મત્ત કોયલ તથા ભૃંગરાજો (મધુમાખીઓ) તેને નિત્ય સેવતા.
Verse 8
स प्रविश्य विचित्रां तां विहगैरभिनादिताम्।राजतैः कांचनैश्चैव पादपैः सर्वतो वृताम्।।5.14.5।।विहगैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।उदितादित्यसङ्काशां ददर्श हनुमान् कपिः।।5.14.6।।वृतां नानाविधैर्वृक्षैः पुष्पोपगफलोपगैः।कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च मत्तैर्नित्यनिषेविताम्।।5.14.7।।प्रहृष्टमनुजे काले मृगपक्षिसमाकुले।मत्तबर्हिणसङ्घुष्टां नानाद्विजगणायुताम्।।5.14.8।।
હૃદયને આનંદ આપતા એવા કાળમાં, મૃગ અને પક્ષીઓથી છલકાતી; મત્ત મોરોના સમૂહના કલરવથી ગુંજતી અને નાનાવિધ દ્વિજગણોથી ભરેલી હતી.
Verse 9
मार्गमाणो वरारोहां राजपुत्रीमनिन्दिताम्।सुखप्रसुप्तान्विहगान् बोधयामास वानरः।।।।
વરારોહા, અનિંદિત રાજપુત્રીને શોધતા વાનરે સુખથી સૂતા પક્ષીઓને જગાડ્યા.
Verse 10
उत्पतद्भिर्द्विजगणैः पक्षैः सालास्समाहताः।अनेकवर्णा विविधा मुमुचुः पुष्पवृष्टयः।।।।
પક્ષીઓના ઝુંડ ઉડી ઊઠતાં, તેમના પાંખોના આઘાતથી શાલ વૃક્ષો ધ્રુજ્યા અને અનેક રંગોની વિવિધ પુષ્પવૃષ્ટિ વરસાવી।
Verse 11
पुष्पावकीर्णश्शुशुभे हनुमान् मारुतात्मजः।अशोकवनिकामध्ये यथा पुष्पमयो गिरिः।।।।
પુષ્પોથી આવરાયેલો મારુતિનંદન હનુમાન અશોકવનિકાના મધ્યમાં પુષ્પમય પર્વત સમો શોભતો હતો।
Verse 12
दिशस्सर्वाः प्रधावन्तं वृक्षषण्डगतं कपिम्।दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि वसन्त इति मेनिरे।।।।
વૃક્ષોના ઝુંડોમાં દોડતો અને સર્વ દિશાઓમાં ધાવતો કપિ જોઈને ત્યાંનાં સર્વ પ્રાણીઓએ મનમાં માન્યું—“આ તો વસંત પોતે જ આવ્યો છે.”
Verse 13
वृक्षेभ्यः पतितैः पुष्पैरवकीर्णा पृथग्विदैः।रराज वृक्षेभ्यः तत्र प्रमदेव विभूषिता।।।।
વૃક્ષોમાંથી પડેલા અનેક જાતનાં પુષ્પોથી છવાયેલી ધરતી ત્યાં તેજસ્વી બની—જાણે આભૂષણોથી સજ્જ યુવાન સ્ત્રી શોભે તેમ શોભી ઊઠી.
Verse 14
तरस्विना ते तरवस्तरसाभिप्रकम्पिताः।कुसुमानि विचित्राणि ससृजुः कपिना तदा।।।।
ત્યારે તરતરા કપિ દ્વારા જોરથી કંપાવાયેલા તે વૃક્ષોએ વિવિધ રંગનાં અદ્ભુત પુષ્પો વરસાવ્યા.
Verse 15
निर्धूतपत्रशिखराः शीर्णपुष्पफला द्रुमाः।निक्षिप्तवस्त्राभरणा धूर्ता इव पराजिताः।।।।
પાંદડાવાળા શિખરો ઝડી ગયેલા, પુષ્પ-ફળો ખસી પડેલા તે વૃક્ષો એવા લાગ્યા—જાણે પરાજિત જુગારીઓ, દાવ હારીને વસ્ત્ર અને આભૂષણો ઉતારી નાખ્યા હોય.
Verse 16
हनूमता वेगवता कम्पितास्ते नगोत्तमाः।पुष्पपर्णफलान्याशु मुमुचुः पुष्पशालिनः।।।।
વેગવાન હનુમાનના આઘાતથી તે શ્રેષ્ઠ વૃક્ષો કંપી ઉઠ્યા; પુષ્પોથી શોભિત તેઓએ તત્કાળ ફૂલો, પાંદડાં અને ફળો વરસાવી દીધાં.
Verse 17
विहङ्गसङ्घैर्हीनास्ते स्कन्धमात्राश्रया द्रुमाः।बभूवुरगमाः सर्वे मारुतेव निर्धुताः।।।
પક્ષીઓના ઝુંડ વિહોણાં બની, માત્ર નગ્ન થડના આધાર પર રહેલા તે વૃક્ષો—મહા પવનથી ધુણાયેલા હોય તેમ—બધાં જ છાલા ઉતરી ગયેલા, નિર્વસ્ત્ર સમા ઊભાં રહ્યાં.
Verse 18
निर्धूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णका।निष्पीतशुभदन्तोष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता।।।।तथा लाङ्गूलहस्तैश्च चरणाभ्यां च मर्दिता।बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा।।।।
જેમ વાળ વિખેરાયેલી, સિંદૂરનો તિલક મસળી ગયેલી, ચુંબનથી દાંત-ઓઠ દબાઈ ગયેલી અને નખ-દાંતથી ક્ષતવિક્ષત યુવતી દેખાય—તેમ હનુમાનના લંગૂર, હાથ અને પગથી કચડાઈ, શ્રેષ્ઠ વૃક્ષો તૂટી પડતાં અશોકવનિકા એવી જ વિધ્વસ્ત બની દેખાઈ.
Verse 19
निर्धूतकेशी युवतिर्यथा मृदितवर्णका।निष्पीतशुभदन्तोष्ठी नखैर्दन्तैश्च विक्षता।।5.14.18।।तथा लाङ्गूलहस्तैश्च चरणाभ्यां च मर्दिता।बभूवाशोकवनिका प्रभग्नवरपादपा।।5.14.19।।
આ ઉપમા પુનરાવર્તિત થાય છે: હનુમાનના લંગૂર, હાથ અને પગથી કચડાઈ અને શ્રેષ્ઠ વૃક્ષો તૂટી પડતાં અશોકવનિકા—વાળ વિખેરાયેલી, સિંદૂરનો તિલક મસળી ગયેલી, ચુંબનથી ઓઠ-દાંત દબાઈ ગયેલી અને નખ-દાંતથી ઘાયલ યુવતી જેવી લાગી.
Verse 20
महालतानां दामानि व्यथमत्तरसा कपिः।यथा प्रावृषि विन्ध्यस्य मेघजालानि मारुतः।।।।
અતિ બળથી તે કપિએ મહાલતાઓના દોરા સમા ગુચ્છોને દોલાવ્યા; જેમ પ્રાવૃષ્કાળે વિન્ધ્ય પર પવન મેઘસમૂહોને હાંકી ઉછાળે છે તેમ.
Verse 21
स तत्र मणिभूमीश्च राजतीश्च मनोरमाः।तथा काञ्चनभूमीश्च ददर्श विचरन्कपिः।।।।
ત્યાં વિહરતો કપિએ મણિથી જડિત મનોહર ભૂમિઓ, ચાંદી જેવી ઝગમગતી રાજતભૂમિઓ તથા કાઞ્ચનમય સોનાની પાવડીઓ નિહાળી.
Verse 22
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा।महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः।।।।मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः।काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः।।।।फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः।नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः।।।।दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिश्च समन्ततः।अमृतोपमतोयाभिश्शिवाभिरुपसंस्कृताः।।।।लताशतैरवततास्सन्तानकुसुमावृताः।नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः।।।।
તેણે અનેક આકારની વાપીઓ જોઈ—પરમ શુદ્ધ જળથી પરિપૂર્ણ, અહીં-ત્યાં મહામૂલ્ય મણિ-જડિત સોપાનો વડે સુસજ્જ. તેમની રેતી મુક્તા અને પ્રવાળ જેવી, અંદરની કૂટ્ટિમ ભૂમિ સ્ફટિક સમ તેજસ્વી; અને કિનારા પર કાઞ્ચનમય, ચિત્રવર્ણ વૃક્ષો શોભતા. ફુલેલા પદ્મ-ઉત્પલના વનોમાં ચક્રવાકોના કૂજન, નત્યુહોના કલરવ, હંસ અને સારસના નાદ ગુંજતા. ચારે બાજુ લાંબા, વૃક્ષપંક્તિથી યુક્ત સરિતાપ્રવાહો વહેતા—અમૃત સમ જળવાળા, મંગલમય અને સુશોભિત. સૈંકડો લતાઓ લટકતી, સંતાનકના પુષ્પોથી ઢંકાયેલી; નાનાવિધ ગુલ્મોથી ઘની, અને કરવીર છોડોથી ચિહ્નિત ઉજળી જગ્યાઓથી અલંકૃત હતી.
Verse 23
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा। महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः।।5.14.22।। मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः। काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः।।5.14.23।। फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः। नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः।।5.14.24।। दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिश्च समन्ततः। अमृतोपमतोयाभिश्शिवाभिरुपसंस्कृताः।।5.14.25।। लताशतैरवततास्सन्तानकुसुमावृताः। नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः।।5.14.26।।
તેણે એવી વાપીઓ જોઈ કે જેમની રેતી મુક્તા અને પ્રવાળ જેવી હતી, અંદરની કૂટ્ટિમ ભૂમિ સ્ફટિકથી જડિત હતી, અને કિનારાઓ પર ઊગેલા ચિત્રવર્ણ કાઞ્ચનમય વૃક્ષો તેમને વિશેષ શોભા આપતા હતા.
Verse 24
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा। महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः।।5.14.22।। मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः। काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभिताः।।5.14.23।। फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः। नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः।।5.14.24।। दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिश्च समन्ततः। अमृतोपमतोयाभिश्शिवाभिरुपसंस्कृताः।।5.14.25।। लताशतैरवततास्सन्तानकुसुमावृताः। नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः।।5.14.26।।
ત્યાં ફુલેલા પદ્મ અને ઉત્પલના ઘન વનો હતાં; ચક્રવાકોના કૂજનથી ગુંજતા, નત્યુહોના કલરવથી સંઘુષિત, અને હંસ તથા સારસના નાદથી પરિપૂર્ણ હતાં.
Verse 25
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा।महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः।।5.14.22।।मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः।काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभितैः।।5.14.23।।फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः।नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः।।5.14.24।।दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिश्च समन्ततः।अमृतोपमतोयाभिश्शिवाभिरुपसंस्कृताः।।5.14.25।।लताशतैरवततास्सन्तानकुसुमावृताः।नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः।।5.14.26।।
ચારે બાજુ લાંબા સરિતાપ્રવાહો અને નાળાઓ હતાં, વૃક્ષપંક્તિઓથી યુક્ત; તેમનું જળ અમૃત સમ, મંગલમય અને ઉપવનની રચનામાં સુશોભિત રીતે ગોઠવાયેલું હતું.
Verse 26
वापीश्च विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा।महार्हैर्मणिसोपानैरुपपन्नास्ततस्ततः।।5.14.22।।मुक्ताप्रवालसिकताः स्फाटिकान्तरकुट्टिमाः।काञ्चनैस्तरुभिश्चित्रैस्तीरजैरुपशोभितैः।।5.14.23।।फुल्लपद्मोत्पलवनाश्चक्रवाकोपकूजिताः।नत्यूहरुतसंघुष्टा हंससारसनादिताः।।5.14.24।।दीर्घाभिर्द्रुमयुक्ताभिः सरद्भिश्च समन्ततः।अमृतोपमतोयाभिश्शिवाभिरुपसंस्कृताः।।5.14.25।।लताशतैरवततास्सन्तानकुसुमावृताः।नानागुल्मावृतघनाः करवीरकृतान्तराः।।5.14.26।।
સૈકડો લતાઓના વિસ્તરેલા જાળથી તે ઢંકાયેલાં હતાં, સંતાનકના પુષ્પગુચ્છોથી આવૃત; અનેક પ્રકારના ઘન ઝાડઝાંખરોથી ભરપૂર અને ક્યાંક ક્યાંક કરવીરનાં છોડોથી અલંકૃત હતાં.
Verse 27
ततोऽम्बुधरसङ्काशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम्।विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम्।।।।शिलागृहैरवततं नानावृक्षैः समावृतम्।ददर्श हरिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम्।।।।
પથ્થરના ગુહાગૃહોથી વિસ્તરેલું અને નાનાવિધ વૃક્ષોથી સર્વત્ર આવૃત એવું રમ્ય પર્વત હરિશાર્દૂલ હનુમાનજીએ જોયું.
Verse 28
ततोऽम्बुधरसङ्काशं प्रवृद्धशिखरं गिरिम्।विचित्रकूटं कूटैश्च सर्वतः परिवारितम्।।5.14.27।।शिलागृहैरवततं नानावृक्षैः समावृतम्।ददर्श हरिशार्दूलो रम्यं जगति पर्वतम्।।5.14.28।।
પથ્થરના ગુહાગૃહોથી વિસ્તરેલું અને નાનાવિધ વૃક્ષોથી સર્વત્ર આવૃત એવું રમ્ય પર્વત હરિશાર્દૂલ હનુમાનજીએ જોયું.
Verse 29
ददर्श च नगात्तस्मान्नदीं निपतितां कपिः।अङ्कादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम्।।।।जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम्।वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः।।।।पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः।प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम्।।।।
અને મહાકપિએ ફરી વળતાં ભમરાં જેવી ધારા ધરાવતું જળ જોયું—જેમ પ્રિયતમને પ્રસન્ન થઈ ફરી પાછી આવેલી પ્રિય સ્ત્રી હોય તેમ.
Verse 30
ददर्श च नगात्तस्मान्नदीं निपतितां कपिः।अङ्कादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम्।।5.14.29।।जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम्।वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः।।5.14.30।।पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः।प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम्।।5.14.31।।
જળમાં નમેલા શિખરવાળા વૃક્ષોથી તે શોભિત હતું—જેમ પ્રિય સગાંઓ દ્વારા અટકાવવામાં આવેલી ક્રોધિત સ્ત્રી, જવા ધસી રહી હોય તેમ.
Verse 31
ददर्श च नगात्तस्मान्नदीं निपतितां कपिः।अङ्कादिव समुत्पत्य प्रियस्य पतितां प्रियाम्।।5.14.29।।जले निपतिताग्रैश्च पादपैरुपशोभिताम्।वार्यमाणामिव क्रुद्धां प्रमदां प्रियबन्धुभिः।।5.14.30।।पुनरावृत्ततोयां च ददर्श स महाकपिः।प्रसन्नामिव कान्तस्य कान्तां पुनरुपस्थिताम्।।5.14.31।।
અને મહાકપિએ ફરી વળતાં ભમરાં જેવી ધારા ધરાવતું જળ જોયું—જેમ પ્રિયતમને પ્રસન્ન થઈ ફરી પાછી આવેલી પ્રિય સ્ત્રી હોય તેમ.
Verse 32
तस्या दूरात्सपद्मिन्यो नानाद्विजगणायुताः।ददर्श हरिशार्दूलो हनुमान् मारुतात्मजः।।।।
તે સ્થાનથી થોડે દૂર, મારુતાત્મજ હનુમાન—વાનરદળમાં વાઘ સમાન—વિવિધ પક્ષીઓના સમૂહોથી ભરેલા કમળસરોવરોને જોયા।
Verse 33
कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा।मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम्।।।।विविधैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।प्रासादैस्सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा।।।।काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलङ्कृताम्।
તેને એક કૃત્રિમ દીર્ઘિકા પણ દેખાઈ—લાંબી આકારની, શીતળ જળથી પરિપૂર્ણ; ઉત્તમ મણિઓથી શોભિત સોપાનોવાળી અને મુક્તાસમાન રેતથી કિનારા ઝળહળતા. વિવિધ મૃગસમૂહોથી તે ચિત્રવિચિત્ર લાગતી; અને સર્વત્ર કૃત્રિમ કાનનો તથા વિશાળ પ્રાસાદોથી અલંકૃત હતી—જાણે વિશ્વકર્માએ જ રચી હોય તેમ।
Verse 34
कृत्रिमां दीर्घिकां चापि पूर्णां शीतेन वारिणा।मणिप्रवरसोपानां मुक्तासिकतशोभिताम्।।5.14.33।।विविधैर्मृगसङ्घैश्च विचित्रां चित्रकाननाम्।प्रासादैस्सुमहद्भिश्च निर्मितैर्विश्वकर्मणा।।5.14.34।।काननैः कृत्रिमैश्चापि सर्वतः समलङ्कृताम्।
ત્યાં શીતળ જળથી પરિપૂર્ણ કૃત્રિમ દીર્ઘિકા હતી; મણિ-પ્રવરનાં સોપાનોથી શોભિત અને મુક્તાસમાન રેતીથી વિભૂષિત. વિવિધ મૃગસમૂહો અને વિચિત્ર, ચિત્રવર્ણ કાનનો વડે રમીયું; વિશાળ પ્રાસાદો જાણે વિશ્વકર્માએ રચ્યા હોય તેમ, અને સર્વ તરફથી કૃત્રિમ વનો વડે અલંકૃત હતું.
Verse 35
ये केचित्पादपास्तत्र पुष्पोपगफलोपगाः।।।।सच्छत्रास्सवितर्दीकास्सर्वे सौवर्णवैदिकाः।
ત્યાં કેટલાંક વૃક્ષો એવા હતા કે પુષ્પ અને ફળ હાથવગાં જ લાગતાં; અને છત્રસમાન મંડપો તથા ઊંચા આસનો સર્વે સુવર્ણ વેદિકાઓ પર સ્થાપિત હતાં.
Verse 36
लताप्रतानैर्बहुभिःपर्णैश्च बहुभिर्वृताम्।।।।काञ्चनीं शिंशुपामेकां ददर्श हरियूथपः।वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिस्समन्ततः।।।।
લતાપ્રતાન અને બહુ પર્ણોથી આવૃત એવી એક કાઞ્ચની શિંશુપા વૃક્ષને હરિયૂથપે જોયું; અને તે સર્વ તરફથી હેમમય વેદિકાઓથી પરિભ્રમિત હતી.
Verse 37
लताप्रतानैर्बहुभिःपर्णैश्च बहुभिर्वृताम्।।5.14.36।।काञ्चनीं शिंशुपामेकां ददर्श हरियूथपः।वृतां हेममयीभिस्तु वेदिकाभिस्समन्ततः।।5.14.37।।
આ પરંપરામાં પણ એ જ દૃશ્ય પુનરાવર્તિત છે: લતા અને ઘન પર્ણોથી ઢંકાયેલ એકમાત્ર કાઞ્ચની શિંશુપા વૃક્ષને વાનરસેનાપતિ નિહાળે છે; અને તે સર્વ તરફથી સુવર્ણ વેદિકાઓથી ઘેરાયેલ છે.
Verse 38
सोऽपश्यद्भूमिभागांश्च गर्तप्रस्रवणानि च।सुवर्णवृक्षानपरान् ददर्श शिखिसन्निभान्।।।।
પછી તેણે ભૂમિના વિસ્તારો અને ગર્તોમાંથી વહેતા પ્રસ્રવણ-ઝરણાં જોયાં; અને અગ્નિસમાન તેજથી દહકતા, સુવર્ણવર્ણ અન્ય વૃક્ષો પણ નિહાળ્યાં.
Verse 39
तेषां द्रुमाणां प्रभया मेरोरिव दिवाकरः।अमन्यत तदा वीरः काञ्चनोऽस्मीति वानरः।।।।
તે વૃક્ષોની કાંતિથી, મેરુ પર્વતની શોભાથી સુવર્ણભાસિત સૂર્ય જેમ, તે વીર વાનરે ત્યારે મનમાં માન્યું કે ‘હું તો કાઞ્ચનમય બની ગયો છું’।
Verse 40
तां काञ्चनैस्तरुगणैर्मारुतेन च वीजिताम्।किङ्किणीशतनिर्घोषां दृष्ट्वा विस्मयमागमत्।।।।
સુવર્ણવર્ણ વૃક્ષસમૂહોની વચ્ચે પવનથી પંખાવાતી, સો કિંકિણીના ઝણઝણાટ જેવી ધ્વનિ કરતી તેને જોઈ હનુમાનને અતિ વિસ્મય થયો।
Verse 41
स पुष्पिताग्रां रुचिरां तरुणाङ्कुरपल्लवाम्।तामारुह्य महाबाहुश्शिंशुपां पर्णसंवृताम्।।।।
પુષ્પિત શિખરવાળી, મનોહર, નવાં અંકુર-પલ્લવોથી ભરપૂર, પર્ણોથી ઢંકાયેલી તે શિંશુપા વૃક્ષ પર મહાબાહુ હનુમાન ચઢ્યો।
Verse 42
इतो द्रक्ष्यामि वैदेहीं रामदर्शनलालसाम्।इतश्चेतश्च दुःखार्तां सम्पतन्तीं यदृच्छया।।।।
‘અહીંથી કદાચ હું વૈદેહીને જોઈ શકું—રામદર્શન માટે આતુર—દુઃખથી પીડિત થઈ, યદૃચ્છાએ અહીં-તહીં ભટકતી।’
Verse 43
अशोकवनिका चेयं दृढं रम्या दुरात्मनः।चम्पकैश्चन्दनैश्चापि वकुलैश्च विभूषिता।।।।
‘આ અશોકવનિકા નિશ્ચયે અતિ રમણીય છે—ચંપક, ચંદન અને વકુલ વૃક્ષોથી શોભિત—પણ તે દુષ્ટાત્મા (રાવણ)ની છે।’
Verse 44
इयं च नलिनी रम्या द्विजसङ्घनिषेविता।इमां सा राममहिषी नूनमेष्यति जानकी।।।।
આ મનોહર કમળતળાવ પક્ષીઓના સમૂહોથી સેવિત છે; નિશ્ચયે રામની મહિષી જાનકી અહીં આવશે.
Verse 45
सा रामा राममहिषी राघवस्य प्रिया सती।वनसञ्चारकुशला नूनमेष्यति जानकी।।।।
એ રામા—રાઘવની પ્રિય, રામની મહિષી, પતિવ્રતા અને વનમાં સંચારમાં કુશળ—નિશ્ચયે જાનકી અહીં આવશે.
Verse 46
अथवा मृगशाबाक्षी वनस्यास्य विचक्षणा।वनमेष्यति साऽर्येह रामचिन्तानुकर्शिता।।।।
અથવા મૃગશાવક જેવી આંખોવાળી, આ વનને સારી રીતે જાણનારી એ આર્યા—રામચિંતાથી આકર્ષિત થઈ—અહીં વનમાં આવશે.
Verse 47
रामशोकाभिसन्तप्ता सा देवी वामलोचना।वनवासे रता नित्यमेष्यते वनचारिणी।।।।
રામના શોકથી દગ્ધ એ દેવી, વામલોચના, વનવાસમાં સદા રત અને વનમાં વિહાર કરનારી—અહીં નિશ્ચયે આવશે.
Verse 48
वनेचराणां सततं नूनं स्पृहयते पुरा।रामस्य दयिता भार्या जनकस्यसुता सती।।।।
નિશ્ચયે પૂર્વકાળમાં જનકની પતિવ્રતા પુત્રી—રામની દયિતા ભાર્યા—સદા વનમાં વસતા અને વિચરતા જનની સંગતને ઇચ્છતી હતી.
Verse 49
सन्ध्याकालमनाः श्यामा ध्रुवमेष्यति जानकी।नदीं चेमां शुभजलां सन्ध्यार्थे वरवर्णिनी।।।।
સંધ્યાકાળમાં મન લગાવેલી, શ્યામા જાનકી નિશ્ચયે આવશે; શુભ જળવાળી આ નદી પાસે સંધ્યાવંદન કરવા તે સુવર્ણવર્ણિણી આવશે.
Verse 50
तस्याश्चाप्यनुरूपेयमशोकवनिका शुभा।शुभा या पार्थिवेन्द्रस्य पत्नी रामस्य सम्मता।।।।
રામ—પાર્થિવેન્દ્ર—ની પ્રિય પત્ની એવી શુભા સીતાને અનુરૂપ, આ શુભ અશોકવનિકા ખરેખર યોગ્ય સ્થાન છે.
Verse 51
यदि जीवति सा देवी ताराधिपनिभानना।आगमिष्यति साऽवश्यमिमां शिवजलां नदीम्।।।।
જો તે દેવી રાણી જીવતી હોય—ચંદ્ર સમ મુખવાળી—તો તે નિશ્ચયે આ શિવ (શુભ) જળવાળી નદી પાસે આવશે.
Verse 52
एवं तु मत्वा हनुमान्महात्मा प्रतीक्षमाणो मनुजेन्द्रपत्नीम्।अवेक्षमाणश्च ददर्श सर्वं सुपुष्पिते पर्णघने निलीनः।।।।
આ રીતે વિચાર કરીને મહાત્મા હનુમાન મનુજેન્દ્રની પત્નીની પ્રતીક્ષા કરતાં, ઘન પર્ણ અને સુપુષ્પિત વૃક્ષમાં છુપાઈ સર્વત્ર સતર્ક નજરે બધું જોતો રહ્યો.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanumān’s transition from movement to concealment: after vigorously traversing the grove, he chooses disciplined stealth—climbing the śiṃśupā and hiding in dense foliage—so the mission (locating Sītā) is not compromised by display of power.
Inner deliberation governs outer strength: Hanumān’s reasoning that Sītā may come to sacred waters at twilight shows that successful action arises from attentive intelligence, empathy for another’s habits, and devotion aligned with practical judgment.
Aśokavanikā is mapped through its boundary wall, golden śiṃśupā with surrounding golden platforms, gem-and-metal floors, lotus ponds with jeweled steps and crystal pavements, artificial lakes and mansions (Viśvakarmā), and the culturally marked twilight (sandhyā) river for ritual observance.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.