Sarga 67

Verse 1

एवमुक्तस्तु हनुमान् राघवेण महात्मना।सीताया भाषितं सर्वं न्यवेदयत राघवे।।।।

મહાત્મા રાઘવે એમ કહ્યા પછી, હનુમાનએ સીતાએ જે જે કહ્યું હતું તે સર્વ રાઘવને સંપૂર્ણ રીતે નિવેદન કર્યું.

Verse 2

इदमुक्तवती देवी जानकी पुरुषर्षभ।पूर्व वृत्तमभिज्ञानं चित्रकूटे यथातथम्।।।।

હે પુરુષર્ષભ, દેવી જાનકીએ ચિત્રકૂટમાં અગાઉ જે બન્યું હતું તે ઓળખચિહ્નરૂપે જેમ બન્યું તેમ જ મને કહ્યું.

Verse 3

सुखसुप्ता त्वया सार्धं जानकी पूर्वमुत्थिता।वायस स्सहसोत्पत्य विददार स्तनान्तरे।।।।

તારી સાથે સુખથી સૂતી જાનકી પૂર્વે જ જાગી; ત્યારબાદ એક કાગડો અચાનક ઊડી આવ્યો અને તેના સ્તનોની વચ્ચેનું સ્થાન ચીરી નાખ્યું.

Verse 4

पर्यायेण च सुप्तस्त्वं देव्यङ्के भरताग्रज।पुनश्च किल पक्षी स देव्या जनयति व्यथाम्।।।।

હે ભરતાગ્રજ, દેવી ક્રમશઃ નિદ્રામાં લીન હતી ત્યારે તું દેવીએ અંકમાં સૂતો હતો; અને તે પક્ષી ફરીથી, કહે છે, દેવીએ વ્યથા ઉપજાવતું હતું.

Verse 5

पुनः पुनरुपागम्य विददार भृशं किल।ततस्त्वं बोधितस्तस्याश्शोणितेन समुक्षितः।।।।

તે વારંવાર નજીક આવીને અત્યંત રીતે તેને વિદારતું હતું; ત્યારબાદ તું જાગ્યો—દેવીના લોહીથી છાંટાઈ ગયો હતો.

Verse 6

वायसेन च तेनैव सततं बाध्यमानया।बोधितः किल देव्या त्वं सुखसुप्तः परन्तप।।।।

હે પરંતપ! તું સુખે સુતો હતો ત્યારે, એ જ કાગડાથી સતત પીડાતી દેવી સીતાએ ખરેખર તને જગાડ્યો હતો.

Verse 7

तां तु दृष्ट्वा महाबाहो दारितां च स्तनान्तरे।आशीविष इव क्रुद्धो निश्वसन्नभ्यभाषथाः।।।।

હે મહાબાહો! તેણીને સ્તનમધ્યે ફાટેલી અને રક્તરંજિત જોઈને, તું ક્રોધિત આશીવિષ સમો ઉગ્ર થયો; ભારે શ્વાસ લેતો તું બોલ્યો.

Verse 8

नखाग्रैः केन ते भीरु दारितं तु स्तनान्तरम्।कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना।।।।

હે ભીરુ! તારા સ્તનમધ્યને નખોના અગ્રથી કોણે ફાડ્યું? ક્રોધિત પંચફણધારી ભોગી સર્પ સાથે રમવા કોણ સાહસ કરે?

Verse 9

निरीक्षमाणस्सहसा वायसं समवैक्षथाः।नखै स्सरुधिरैस्तीक्ष्णैस्तामेवाभिमुखं स्थितम्।।।।

હું ચારે તરફ નજર કરતાં અચાનક એક કાગડો જોયો—તે તેણીની સામે જ ઊભો હતો; તેના તીક્ષ્ણ નખો લોહીથી રંજિત હતા.

Verse 10

सुतः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः।धरान्तरचरश्शीघ्रं पवनस्य गतौ समः।।।।

કહેવાય છે કે તે કાગડો—ઉડનારા પ્રાણીઓમાં શ્રેષ્ઠ—શક્ર (ઇન્દ્ર)નો પુત્ર હતો; ધરતી પર સર્વત્ર ફરતો, પવનની ગતિ સમો ઝડપથી ચાલતો.

Verse 11

ततस्तस्मिन्महाबाहो कोपसंवर्तितेक्षणः।वायसे त्वं कृथाः क्रूरां मतिं मतिमतां वर।।।।

પછી, હે મહાબાહો, ક્રોધથી સંકોચાયેલા નેત્રોવાળા તમે, હે મતિવંતોમાં શ્રેષ્ઠ, તે કાગડા સામે ક્રૂર નિશ્ચય કર્યો.

Verse 12

स दर्भं संस्तराद्गृह्य ब्रह्मास्त्रेण ह्ययोजयः।स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखः खगम्।।।।

તેણે પાથરણામાંથી દર્ભનું તણખલું લઈને બ્રહ્માસ્ત્રથી તેને સંયોજિત કર્યું; પ્રલયાગ્નિ સમ તેજસ્વી બની તે ખગ તરફ અભિમુખ જ્વલિત થયું.

Verse 13

क्षिप्तवांस्त्वं प्रदीप्तं हि दर्भं तं वायसं प्रति।ततस्तु वायसं दीप्तस्स दर्भोऽनुजगाम ह।।।।

તમે તે પ્રદીપ્ત દર્ભ કાગ તરફ ક્ષેપ્યો; ત્યારબાદ તે જ્વલિત દર્ભ કાગને અવિરત પીછો કરતો રહ્યો.

Verse 14

स पित्रा च परित्यक्तस्सुरैश्च समहर्षिभिः।त्रीन् लोकान् सम्परिक्रम्य त्रातारं नाधिगच्छति।।।।

પિતાએ ત્યજી દીધેલો અને દેવો તથા મહર્ષિઓએ પણ પરિત્યક્ત—તે ત્રણ લોકમાં પરિભ્રમણ કરતો રહ્યો, પરંતુ કોઈ ત્રાતા ન મળ્યો.

Verse 15

पुनरेवागतस्त्रस्तस्त्वत्सकाशमरिंदम।स तं निपतितं भूमौ शरण्यश्शरणागतम्।।।।वधार्हमपि काकुत्स्थ कृपया पर्यपालयः।

હે અરિંદમ! ભયભીત થઈ તે ફરી તમારી પાસે આવ્યો. ધરા પર પડી શરણ માંગતા શરણાગતને, હે કાકુત્સ્થ, વધયોગ્ય હોવા છતાં તમે કરુણાથી રક્ષ્યા.

Verse 16

मोघमस्त्रं न शक्यं तु कर्तुमित्येव राघव।।।।भवांस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम्।

‘અસ્ત્રને નિષ્ફળ કરવું શક્ય નથી’—એમ કહી, હે રાઘવ, તે દિવ્ય અસ્ત્રે કાગની જમણી આંખને આઘાત કર્યો.

Verse 17

राम त्वां स नमस्कृत्य राज्ञे दशरथाय च।।।।विसृष्टस्तु तदा काक प्रतिपेदे स्वमालयम्।

ત્યારે જીવતો છોડાયેલો કાક રામને નમસ્કાર કરીને તથા રાજા દશરથને પણ વંદન કરી પોતાના નિવાસસ્થાને પરત ગયો.

Verse 18

एवमस्त्रविदां श्रेष्ठस्सत्त्ववान् शीलवानपि।।।।किमर्थमस्त्रं रक्षस्सु न योजयति राघवः।

અસ્ત્રવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, સત્ત્વવાન અને શીલવાન એવા રાઘવ રાક્ષસો પર શા માટે પોતાના અસ્ત્રોનો પ્રયોગ કરતો નથી?

Verse 19

न नागा नापि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः।।।।न च सर्वे रणे शक्ता रामं प्रतिसमासितुम्।

ન તો નાગો, ન ગંધર્વો, ન અસુરો, ન મરુદ્ગણો—એ બધા મળીને પણ યુદ્ધમાં રામનો સામનો કરવા સમર્થ નથી.

Verse 20

तस्य वीर्यवतः कश्चिद्यद्यस्ति मयि सम्भ्रमः।।।।क्षिप्रं सुनिशितैर्बाणैर्हन्यतां युधि रावणः।

જો તે પરાક્રમીને મારા વિષે કંઈ ચિંતા હોય, તો અતિ તીક્ષ્ણ બાણોથી યુદ્ધમાં રાવણને શીઘ્ર સંહારવામાં આવે.

Verse 21

भ्रातुरादेशमाज्ञाय लक्ष्मणो वा परन्तपः।।।।स किमर्थं नरवरो न मां रक्षति राघवः।

ભાઈની આજ્ઞા જાણી શત્રુદમન લક્ષ્મણ કેમ મને રક્ષતો નથી? અને નરશ્રેષ્ઠ રાઘવ મને કેમ ઉદ્ધારે નથી?

Verse 22

शक्तौ तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ ।।।।सुराणामपि दुर्धर्षौ किमर्थं मामुपेक्षतः।

પવન અને અગ્નિ સમ તેજવાળા, પુરુષવ્યાઘ્ર એવા તે બે મહાબળવાન—દેવતાઓને પણ અદુર્ધર્ષ—મને કેમ અવગણે છે?

Verse 23

ममैव दुष्कृतं किञ्चिन्महदस्ति न संशयः।।।।समर्थौ सहितौ यन्मां नावेक्षेते परन्तपौ।

નિશ્ચયે મેં કોઈ મહાપાપ કર્યું છે—એમાં સંશય નથી—કારણ કે સમર્થ અને એકતામાં રહેલા તે બે શત્રુદમન મને જોવા પણ આવતા નથી.

Verse 24

वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रु भाषितम्।पुनरप्यहमार्यां तामिदं वचनमब्रुवम्।।।।

વૈદેહીની કરુણ, આંસુભરી વાણી સાંભળી, મેં ફરીથી તે આર્યા દેવીને આ વચન કહ્યું.

Verse 25

त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे।।।।रामे दुःखाभिभूते तु लक्ष्मणः परितप्यते।

દેવી, સત્યની શપથ લઈને કહું છું: તારા શોકથી રામ સર્વથી વિમુખ થયો છે; રામ દુઃખે આક્રાંત હોય ત્યારે લક્ષ્મણ પણ વ્યથિત થઈ દહે છે.

Verse 26

कथञ्चिद्भवती दृष्टा न कालः परिशोचितुम्।।।।अस्मिन्मुहूर्ते दुःखानामन्तं द्रक्ष्यसि भामिनि।

હે ભામિની, કોઈ રીતે હું તને જોઈ શક્યો છું; હવે શોક કરવાનો સમય નથી. આ જ ક્ષણે તું તારા દુઃખોનો અંત નિહાળશે.

Verse 27

तावुभौ नरशार्दूलौ राजपुत्रावनिन्दितौ।।।।त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः।

તે બંને નિર્દોષ રાજકુમારો—નરોમાં વાઘ સમા—તારા દર્શનની આશાથી ઉત્સાહિત થઈ લંકાને ભસ્મ કરી દેશે.

Verse 28

हत्वा च समरे रौद्रं रावणं सह बान्धवम्।।।।राघवस्त्वां वरारोहे स्वां पुरीं नयते ध्रुवम्।

હે વરારોહે, સમરમાં ભયંકર રાવણને તેના બાંધવો સહિત સંહાર્યા પછી રાઘવ નિશ્ચયે તને પોતાની નગરીમાં લઈ જશે.

Verse 29

यत्तु रामो विजानीयादभिज्ञानमनिन्दिते।।।।प्रीतिसञ्जननं तस्य प्रदातुं त्वमिहार्हसि।

હે અનિંદિતે, રામ નિશ્ચિત રીતે ઓળખી શકે એવું અભિજ્ઞાન—તેના હૃદયમાં પ્રીતિ જગાવે એવું—મને અહીં આપવું તારે યોગ્ય છે.

Verse 30

साभिवीक्ष्य दिशस्सर्वा वेण्युद्ग्रथितमुत्तमम्।।।।मुक्त्वा वस्त्राद्ददौ मह्यं मणिमेतं महाबल।

હે મહાબલવાન્! તેણીએ સર્વ દિશાઓ તરફ નજર કરી; પછી વેણીમાં ગૂંથાયેલો, વસ્ત્રમાં બાંધી રાખેલો એ ઉત્તમ મણિ ખોલી, મને અર્પણ કર્યો.

Verse 31

प्रतिगृह्य मणिं दिव्यं तव हेतो रघूद्वह।।।।शिरसा तां प्रणम्यार्यामहमागमने त्वरे।

હે રઘુવંશશ્રેષ્ઠ! તારા હિતાર્થે એ દિવ્ય તેજસ્વી મણિ ગ્રહણ કરીને, મેં શિર નમાવી આર્યા સીતાદેવીને પ્રણામ કર્યો અને પાછા આવવા ઉતાવળે નીકળી પડ્યો.

Verse 32

गमने च कृतोत्साहमवेक्ष्य वरवर्णिनी।।।।विवर्धमानं च हि मामुवाच जनकात्मजा।

મારા પ્રસ્થાન માટે ઉત્સાહિત થયેલાને—અને મારું સ્વરૂપ વધતું જતું જોઈ—વરવર્ણિ જનકનંદિનીએ મને કહ્યું.

Verse 33

अश्रुपूर्णमुखी दीना बाष्पसन्दिग्धभाषिणी।।।।ममोत्पतनसम्भ्रान्ता शोकवेगसमाहता।

આંસુઓથી ભરેલું તેનું મુખ, તે દીન બની; સોબમાં ભીંજાયેલા શબ્દો અસ્પષ્ટ હતા. મારી ઉડાનની ઘડીથી વ્યાકુળ થઈ, શોકના વેગથી તે આક્રાંત થઈ ગઈ.

Verse 34

हनुमन् सिंहसंकाशावुभौ तौ रामलक्ष्मणौ।।।।सुग्रीवञ्च सहामात्यं सर्वान् ब्रूया ह्यनामयम्।

“હે હનુમાન! સિંહ સમાન તેજસ્વી તે બંને રામ-લક્ષ્મણને, તેમજ સુગ્રીવને તેના અમાત્યો સાથે—હા, સર્વને—કહેજે કે હું નિરામય છું.”

Verse 35

यथा च स महाबाहुर्मां तारयति राघवः।अस्माद्धुःखाम्बुसंरोधात्त्वं समाधातुमर्हसि।।।।

જેમ તે મહાબાહુ રાઘવ મને આ દુઃખના જળપ્રવાહના બંધનમાંથી તારશે, તેમ તે ઉપાય તું નિશ્ચિત કરીને કરાવા યોગ્ય છે.

Verse 36

इमं च तीव्रं मम शोकवेगं रक्षोभिरेभिः परिभर्त्सनं च।ब्रूयास्तु रामस्य गतस्समीपम् शिवश्च तेऽध्वास्तु हरिप्रवीर।।।।

મારા શોકનો આ તીવ્ર વેગ અને આ રાક્ષસીઓની ધમકીઓ—રામની પાસે જઈને કહેજે. હે હરિવીરશ્રેષ્ઠ, તારો માર્ગ શિવમય અને મંગલમય થાઓ.

Verse 37

एतत्तवार्या नृपराजसिंह सीता वचः प्राह विषादपूर्वम्।एतच्च बुद्ध्वा गदितं मया त्वं श्रद्धत्स्व सीतां कुशलां समग्राम्।।।।

હે નૃપરાજસિંહ, આર્યા સીતા એ શબ્દો વિષાદપૂર્વક કહ્યા. મેં જે કહ્યું તે સમજીને, સર્વ રીતે કુશલ અને અડગ એવી સીતામાં તું શ્રદ્ધા રાખજે.