Sarga 45
मन्त्रिणां सुतयुद्धम् — Battle with the Sons of the Ministers
सुन्दरकाण्ड
આ સર્ગમાં રાવણ લંકાની રક્ષા વધુ કઠોર બનાવી મંત્રીઓના સાત પુત્રોને યુદ્ધ માટે મોકલે છે. તેઓ અગ્નિ સમ તેજસ્વી, ભારે શસ્ત્રોથી સન્નદ્ધ અને પરાક્રમમાં સ્પર્ધાશીલ છે. સોનાની જાળીથી અલંકૃત, ધ્વજો અને દંડચિહ્નોથી યુક્ત અશ્વયુક્ત રથોમાં તેઓ રાજભવનમાંથી નીકળે છે. તેમના રથનો ગર્જન મેઘગર્જના સમાન અને ધનુષ્યોની ઝળહળ વીજળી જેવી દેખાય છે. નગરના મુખ્ય તોરણ પાસે તેઓ હનુમાન પર તૂટી પડે છે અને બાણવર્ષાથી ક્ષણભર તેને ઢાંકી દે છે. હનુમાન આકાશમાં ઉછળી તેમની બાણધારા અને રથોની ગતિ નિષ્ફળ કરે છે; વાદળોમાં વાયુદેવ સમ તે આકાશમાં તેજસ્વી દેખાય છે. પછી તે નજીકના યુદ્ધમાં ઉતરી હથેળી, પગ, મુઠ્ઠી, નખ, વક્ષ અને જાંઘથી પ્રહાર કરે છે; મંત્રીપુત્રો પડી જાય છે અને તેમની સેના સર્વ દિશામાં ભાગી જાય છે. ત્યારબાદ હાથીઓની વિકૃત ચીસો, ઘોડાંનું ઢળી પડવું અને તૂટેલા રથોનું વિખેરાવ—આ બધાથી લંકા ભયંકર આર્તનાદ અને રક્તધારાઓથી ગુંજે છે. આ બળવાન શત્રુઓનો સંહાર કરીને હનુમાન ફરી તોરણ તરફ આગળ વધે છે, વધુ સંઘર્ષની શોધમાં—મનોબળ તૂટતાં સેનાનો વિખેરાવ અને અલંકૃત બળ કરતાં નિયંત્રિત વેગની શ્રેષ્ઠતા દર્શાવતો.
Shlokas
Verse 1
ततस्ते राक्षसेन्द्रेण चोदिता मन्त्रिणस्सुताः।निर्ययुर्भवनात्तस्मात्सप्तसप्तार्चिवर्चसः।।।।महाबलपरीवारा धनुष्मन्तो महाबलाः।कृतास्त्रास्त्रविदां श्रेष्ठाः परस्परजयैषिणः।।।।हेमजालपरिक्षिप्तैर्ध्वजवद्भिः पताकिभिः।तोयदस्वननिर्घोषैर्वाजियुक्तैर्महारथैः।।।।तप्तकाञ्चनचित्राणि चापान्यमितविक्रमाः।विस्फारयन्तस्संहृष्टास्तटित्वन्त इवाम्बुदाः।।।।
પછી રાક્ષસરાજના આદેશથી મંત્રીઓના સાત પુત્રો—સાતગણી અગ્નિ સમ તેજસ્વી—તે મહેલમાંથી બહાર નીકળ્યા। મહાબળવાન પરિષદ સાથે, ધનુર્ધર અને મહાવિક્રમી, શસ્ત્રોમાં નિપુણ અને શસ્ત્રવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, પરસ્પર વિજયની સ્પર્ધા ધરાવતા, તેઓ મહારથોમાં આગળ વધ્યા। સોનાની જાળથી ઘેરાયેલા, ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભિત, વાદળગર્જના સમ ઘોષવાળા, ઘોડાઓ જોડાયેલા તે રથો ગર્જતા ચાલ્યા। હર્ષિત થઈ તેઓ તપ્ત કાંચનથી ચિત્રિત, અમિત પરાક્રમી ધનુષ્યોને ટંકારતા—જેમ વીજળી ઝળહળતા મેઘો તેમ।
Verse 2
ततस्ते राक्षसेन्द्रेण चोदिता मन्त्रिणस्सुताः।निर्ययुर्भवनात्तस्मात्सप्तसप्तार्चिवर्चसः।।5.45.1।।महाबलपरीवारा धनुष्मन्तो महाबलाः।कृतास्त्रास्त्रविदां श्रेष्ठाः परस्परजयैषिणः।।5.45.2।।हेमजालपरिक्षिप्तैर्ध्वजवद्भिः पताकिभिः।तोयदस्वननिर्घोषैर्वाजियुक्तैर्महारथैः।।5.45.3।।तप्तकाञ्चनचित्राणि चापान्यमितविक्रमाः।विस्फारयन्तस्संहृष्टास्तटित्वन्त इवाम्बुदाः।।5.45.4।।
પછી રાક્ષસરાજના આદેશથી મંત્રીઓના સાત પુત્રો—સાતગણી અગ્નિ સમ તેજસ્વી—તે મહેલમાંથી બહાર નીકળ્યા। મહાબળવાન પરિષદ સાથે, ધનુર્ધર અને મહાવિક્રમી, શસ્ત્રોમાં નિપુણ અને શસ્ત્રવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, પરસ્પર વિજયની સ્પર્ધા ધરાવતા, તેઓ મહારથોમાં આગળ વધ્યા। સોનાની જાળથી ઘેરાયેલા, ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભિત, વાદળગર્જના સમ ઘોષવાળા, ઘોડાઓ જોડાયેલા તે રથો ગર્જતા ચાલ્યા। હર્ષિત થઈ તેઓ તપ્ત કાંચનથી ચિત્રિત, અમિત પરાક્રમી ધનુષ્યોને ટંકારતા—જેમ વીજળી ઝળહળતા મેઘો તેમ।
Verse 3
ततस्ते राक्षसेन्द्रेण चोदिता मन्त्रिणस्सुताः।निर्ययुर्भवनात्तस्मात्सप्तसप्तार्चिवर्चसः।।5.45.1।।महाबलपरीवारा धनुष्मन्तो महाबलाः।कृतास्त्रास्त्रविदां श्रेष्ठाः परस्परजयैषिणः।।5.45.2।।हेमजालपरिक्षिप्तैर्ध्वजवद्भिः पताकिभिः।तोयदस्वननिर्घोषैर्वाजियुक्तैर्महारथैः।।5.45.3।।तप्तकाञ्चनचित्राणि चापान्यमितविक्रमाः।विस्फारयन्तस्संहृष्टास्तटित्वन्त इवाम्बुदाः।।5.45.4।।
પછી રાક્ષસરાજના આદેશથી મંત્રીઓના સાત પુત્રો—સાતગણી અગ્નિ સમ તેજસ્વી—તે મહેલમાંથી બહાર નીકળ્યા। મહાબળવાન પરિષદ સાથે, ધનુર્ધર અને મહાવિક્રમી, શસ્ત્રોમાં નિપુણ અને શસ્ત્રવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, પરસ્પર વિજયની સ્પર્ધા ધરાવતા, તેઓ મહારથોમાં આગળ વધ્યા। સોનાની જાળથી ઘેરાયેલા, ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભિત, વાદળગર્જના સમ ઘોષવાળા, ઘોડાઓ જોડાયેલા તે રથો ગર્જતા ચાલ્યા। હર્ષિત થઈ તેઓ તપ્ત કાંચનથી ચિત્રિત, અમિત પરાક્રમી ધનુષ્યોને ટંકારતા—જેમ વીજળી ઝળહળતા મેઘો તેમ।
Verse 4
ततस्ते राक्षसेन्द्रेण चोदिता मन्त्रिणस्सुताः।निर्ययुर्भवनात्तस्मात्सप्तसप्तार्चिवर्चसः।।5.45.1।।महाबलपरीवारा धनुष्मन्तो महाबलाः।कृतास्त्रास्त्रविदां श्रेष्ठाः परस्परजयैषिणः।।5.45.2।।हेमजालपरिक्षिप्तैर्ध्वजवद्भिः पताकिभिः।तोयदस्वननिर्घोषैर्वाजियुक्तैर्महारथैः।।5.45.3।।तप्तकाञ्चनचित्राणि चापान्यमितविक्रमाः।विस्फारयन्तस्संहृष्टास्तटित्वन्त इवाम्बुदाः।।5.45.4।।
પછી રાક્ષસરાજના આદેશથી મંત્રીઓના સાત પુત્રો—સાતગણી અગ્નિ સમ તેજસ્વી—તે મહેલમાંથી બહાર નીકળ્યા। મહાબળવાન પરિષદ સાથે, ધનુર્ધર અને મહાવિક્રમી, શસ્ત્રોમાં નિપુણ અને શસ્ત્રવિદોમાં શ્રેષ્ઠ, પરસ્પર વિજયની સ્પર્ધા ધરાવતા, તેઓ મહારથોમાં આગળ વધ્યા। સોનાની જાળથી ઘેરાયેલા, ધ્વજ-પતાકાઓથી શોભિત, વાદળગર્જના સમ ઘોષવાળા, ઘોડાઓ જોડાયેલા તે રથો ગર્જતા ચાલ્યા। હર્ષિત થઈ તેઓ તપ્ત કાંચનથી ચિત્રિત, અમિત પરાક્રમી ધનુષ્યોને ટંકારતા—જેમ વીજળી ઝળહળતા મેઘો તેમ।
Verse 5
जनन्यस्तु ततस्तेषां विदित्वा किङ्करान्हतान्।बभूवुश्शोकसम्भ्रान्तास्सबान्धवसुहृज्जनाः।।।।
પછી કિંકરોના વધની વાત જાણતાં જ, તેમની માતાઓ—સગાં-સંબંધીઓ અને મિત્રજનો સાથે—શોકથી વ્યાકુળ અને કંપિત થઈ ગઈ.
Verse 6
ते परस्परसङ्घर्षात्तप्तकाञ्चनभूषणाः।अभिपेतुर्हनूमन्तं तोरणस्थमवस्थितम्।।।।
એકબીજાને ધક્કા મારતા, તપ્ત સોનાના આભૂષણો ઝળહળતા, તેઓ તોરણ પર સ્થિત હનુમાન પર આક્રમણ કરવા ધસી આવ્યા.
Verse 7
सृजन्तो बाणवृष्टिं ते रथगर्जितनिस्स्वनाः।वृष्टिमन्त इवांभोदा विचेरुर्नैऋताम्बुदाः।।।।
રથોની ગર્જના-નાદ સાથે તેઓ બાણવર્ષા વરસાવતા ફરતા રહ્યા; વરસાદથી ભરેલા વાદળો જેમ, તેમ જ તે નૈઋત ‘વાદળો’ ચારે તરફ વિહર્યા.
Verse 8
अवकीर्णस्ततस्ताभिर्हनुमान्शरवृष्टिभिः।अभवत्संवृताकारश्शैलराडिव वृष्टिभिः।।।।
પછી તેમની શરવર્ષાથી હનુમાનજી સર્વત્ર આવરી લેવાયા; તેમનું સ્વરૂપ સંપૂર્ણ ઢંકાઈ ગયું—જેમ ભારે વરસાદમાં પર્વતરાજ ઢંકાઈ જાય.
Verse 9
स शरान्मोघयामास तेषामाशुचरः कपिः।रथवेगं च वीराणां विचरन्विमलेऽम्बरे।।।।
નિર્મળ આકાશમાં વીજગતિએ વિચરતા તે કપિવીર હનુમાનજીએ તેમના બાણો અને વીરોનાં રથોના વેગ—બન્નેને ક્ષણમાં નિષ્ફળ કરી દીધાં.
Verse 10
स तैः क्रीडन्धनुष्मद्भिर्व्योम्नि वीरः प्रकाशते।धनुष्मद्भिर्यथा मेघैर्मारुतः प्रभुरम्बरे।।।।
તે ધનુર્ધર યોદ્ધાઓ વચ્ચે આકાશમાં ક્રીડા કરતો તે વીર પ્રકાશિત થયો—જેમ ઇન્દ્રધનુષ ધારણ કરનારા મેઘસમૂહો વચ્ચે આકાશમાં પ્રભુ પવન વિહરે તેમ।
Verse 11
स कृत्वा निनदं घोरं त्रासयंस्तां महाचमूम्।चकार हनुमान्वेगं तेषु रक्षस्सु वीर्यवान्।।।।
ભયંકર નાદ કરીને તે મહાસેનાને ત્રાસિત કરતો, પરાક્રમી હનુમાન તે રાક્ષસો પર અતિ વેગથી તૂટી પડ્યો।
Verse 12
तलेनाभ्यहनत्कांश्चित्पादैः कांश्चित्परन्तपः।मुष्टिनाभ्यहनत्कांश्चिन्नखैः कांश्चिद्व्यदारयत्।।।।
પરંતપ શત્રુદમન વીરએ કેટલાંકને તળિયા વડે આઘાત કર્યો, કેટલાંકને પગથી, કેટલાંકને મુઠ્ઠીથી પ્રહાર કર્યો અને કેટલાંકને નખોથી ચીરી નાખ્યા.
Verse 13
प्रममाथोरसा कांश्चिदूरुभ्यामपरान्कपिः।केचित्तस्य निनादेन तत्रैव पतिता भुवि।।।।
તે કપિએ કેટલાંકને પોતાની છાતીથી ચકડી નાખ્યા અને અન્ય કેટલાંકને જાંઘોથી દબાવી દીધા; અને કેટલાંક તો તેના ગર્જનાના ભયથી ત્યાં જ ધરતી પર પડી ગયા.
Verse 14
ततस्तेष्ववसन्नेषु भूमौ निपतितेषु च।तत्सैन्यमगमत्सर्वं दिशोदश भयार्दितम्।।।।
જ્યારે તેઓ ધરતી પર ઢળી પડ્યા અને નિષ્પ્રાણ સમા પડી રહ્યા, ત્યારે ભયથી વ્યાકુળ તેમનું સમગ્ર સૈન્ય દસેય દિશાઓમાં ભાગી ગયું.
Verse 15
विनेदुर्विस्वरं नागा निपेतुर्भुवि वाजिनः।भग्ननीडध्वजच्छत्रैर्भूश्च कीर्णाऽभवद्रथैः।।।।
હાથીઓ બેસુરા ચીસો પાડવા લાગ્યા, ઘોડાઓ ધરતી પર ઢળી પડ્યા; અને તૂટેલા આસન, ધ્વજ અને છત્રવાળા રથોથી ધરતી છવાઈ ગઈ.
Verse 16
स्रवता रुधिरेणाथ स्रवन्त्यो दर्शिताः पथि।विविधैश्च स्वरैर्लङ्का ननाद विकृतं तदा।।।।
પછી રસ્તાઓ પર ધારા સમું વહેતું લોહી દેખાતું હતું; અને તે સમયે લંકા વિવિધ સ્વરોવાળી વિકૃત, ભયાનક ચીસોથી ગુંજી ઊઠી.
Verse 17
स तान्प्रवृद्धान्विनिहत्य राक्षसान् महाबलश्चण्डपराक्रमः कपिः।युयुत्सुरन्यैः पुनरेव राक्षसै स्तमेव वीरोऽभिजगाम तोरणम्।।।।
તે વૃદ્ધ અને પ્રબળ રાક્ષસોને સંહાર્યા પછી, મહાબલ અને ચંડ પરાક્રમી વીર કપિ હનુમાન, હજી પણ અન્ય રાક્ષસો સાથે યુદ્ધ કરવા ઉત્સુક બની, ફરી એ જ તોરણદ્વાર પાસે આગળ વધ્યો.
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds calibrated action rather than a verbal dilemma: Hanuman transitions from evasion (rendering arrows and chariot-speed futile) to decisive hand-to-hand force only after being attacked, illustrating proportionate violence used to protect a higher mission—Sita’s security and Rama’s cause.
Through narrative (not debate), the sarga teaches that ornamented power and numerical force collapse when confronted by disciplined speed, clarity of purpose, and fearlessness; victory is portrayed as an outcome of focused agency aligned to duty, not mere display of martial wealth.
The key landmark is Lanka’s toraṇa (main archway/gateway), a tactical choke-point where defenders converge and where Hanuman repeatedly positions himself; the palace-to-gateway sortie route, chariot insignia (flags, emblem-staffs), and parasols also reflect royal martial culture and identification practices.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.