Sarga 12

Verse 1

स तस्य मध्ये भवनस्य मारुतिर्लतागृहांश्चित्रगृहान्निशागृहान्।जगाम सीतां प्रति दर्शनोत्सुकोन चैव तां पश्यति चारुदर्शनाम्।।।।

તે મહેલના મધ્યમાં મારુતિ, સીતાના દર્શન માટે ઉત્સુક થઈ, લતાગૃહો, ચિત્રગૃહો અને નિશાગૃહોમાં ફર્યો; પરંતુ ચારુદર્શન સીતાને તેણે ક્યાંય ન જોઈ.

Verse 2

स चिन्तयामास ततो महाकपिःप्रियामपश्यन्रघुनन्दनस्य ताम्।ध्रुवं हि सीता म्रियते यथा न मेविचिन्वतो दर्शनमेति मैथिली।।।।

પછી મહાકપિ હનુમાન રઘુનંદન રામની પ્રિયાને ન જોઈ ચિંતામાં પડ્યો: “નિશ્ચયે સીતા મરી રહી છે; કારણ કે હું શોધ કરું છું છતાં મૈથિલી મારા દર્શનમાં આવતી નથી.”

Verse 3

सा राक्षसानां प्रवरेण जानकीस्वशीलसंरक्ष्णतत्परा सती।अनेन नूनं प्रति दुष्टकर्मणाहता भवेदार्यपथे परे स्थिता।।।।

‘આ રાક્ષસોમાં શ્રેષ્ઠ, દુષ્ટ કર્મવાળો, નિશ્ચયે જ આર્યમાર્ગે સ્થિર અને પોતાના શીલ-પાતિવ્રત્યની રક્ષા કરનારી જનકી (સીતા)ને મારી નાખી હશે’—એવો ભય તેને થયો.

Verse 4

विरूपरूपा विकृता विवर्चसोमहानना दीर्घविरूपदर्शनाः।समीक्ष्य सा राक्षसराजयोषितोभयाद्विनष्टा जनकेश्वरात्मजा।।।।

રાક્ષસરાજની સ્ત્રીઓ—કુરુપ, વિકૃત, તેજહીન, વિશાળમુખી અને દીર્ઘ કુરુપ દર્શનવાળી—એમને જોઈ જનકનંદિની (સીતા) ભયથી વિહ્વળ થઈ પડી ગઈ હશે.

Verse 5

सीतामदृष्ट्वा ह्यनवाप्य पौरुषंविहृत्य कालं सह वानरैश्चिरम्।न मेऽस्ति सुग्रीवसमीपगा गतिःसुतीक्ष्णदण्डो बलवांश्च वानरः।।।।

જો હું સીતાને જોયા વિના—પૌરુષનું પ્રમાણ મેળવ્યા વિના અને વાનરો સાથે લાંબો સમય વિતાવી—પાછો ફરું, તો સુગ્રીવની સામે જવાની મારી કોઈ ગતિ નથી; તે બલવાન વાનર મને અતિ કઠોર દંડ આપશે.

Verse 6

दृष्टमन्तःपुरं सर्वं दृष्टा रावणयोषितः।न सीता दृश्यते साध्वीवृथा जातो मम श्रमः।।।।

અંતઃપુરનું સર્વે મેં જોયું, રાવણની સ્ત્રીઓ પણ જોઈ; છતાં સાધ્વી સીતા દેખાતી નથી—મારો પરિશ્રમ વ્યર્થ થયો.

Verse 7

किं नु मां वानराः सर्वे गतं वक्ष्यन्ति सङ्गताः।गत्वा तत्र त्वया वीर किं कृतं तद्वदस्व नः।।।।

હું પાછો ફરું ત્યારે ભેગા થયેલા બધા વાનરો મને શું કહેશે? ‘હે વીર! ત્યાં જઈને તું શું કાર્ય સિદ્ધ કર્યું? અમને કહી દે.’

Verse 8

अदृष्ट्वा किं प्रवक्ष्यामि तामहं जनकात्मजाम्।ध्रुवं प्रायमुपैष्यन्ति कालस्य व्यतिवर्तने।।।।

જનકનંદિનીને જોયા વિના હું શું કહી શકું? નિર્ધારિત સમય વટે તો તેઓ નિશ્ચયે પ્રાયોપવેશ (ઉપવાસથી પ્રાણત્યાગ) કરવાનો સંકલ્પ કરશે.

Verse 9

किं वा वक्ष्यति वृद्धश्च जाम्बवानाङ्गदश्च सः।गतं पारं समुद्रस्य वानराश्च समागताः।।।।

સમુદ્રના પાર કિનારે બધા વાનરો ભેગા થઈ રાહ જુએ છે; ત્યારે વૃદ્ધ જામ્બવાન અને અંગદ શું કહેશે?

Verse 10

अनिर्वेदः श्रियो मूलमनिर्वेदः परं सुखम्।अनिर्वेदो हि सततं सर्वार्थेषु प्रवर्तकः।।।।

નિરાશા-રહિતતા શ્રીનું મૂળ છે; નિરાશા-રહિતતા પરમ સુખ છે; કારણ કે નિરાશા-રહિતતા સર્વ કાર્યોમાં સદા પ્રેરક બને છે.

Verse 11

करोति सफलं जन्तोः कर्म यत्तत्करोति सः।तस्मादनिर्वेदकृतं यत्नं चेष्टेऽहमुत्तमम्।।।।भूयस्तावद्विचेष्यामि देशान्रावणपालितान्।

જીવ જે કર્મ કરે છે, તે કર્મને તે જ ફળદાયી બનાવે છે. તેથી નિરાશા વિના હું ઉત્તમ પ્રયત્ન કરીશ; ફરીથી રાવણપાલિત પ્રદેશોમાં શોધ કરીશ.

Verse 12

आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च।।।।चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च।निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः।।।।

મેં આપાનશાળાઓ તથા પુષ્પગૃહો શોધ્યા; ચિત્રશાળાઓ અને ફરી ક્રીડાગૃહો પણ તપાસ્યા. બગીચાના આંતરિક માર્ગો અને સર્વત્ર વિમાનસમાન મહેલ-રથો સુધી બધે શોધ કરી.

Verse 13

आपानशाला विचितास्तथा पुष्पगृहाणि च।।5.12.12।।चित्रशालाश्च विचिता भूयः क्रीडागृहाणि च।निष्कुटान्तररथ्याश्च विमानानि च सर्वशः।।5.12.13।।

મેં આપાનશાળાઓ તથા પુષ્પગૃહો શોધ્યા; ચિત્રશાળાઓ અને ફરી ક્રીડાગૃહો પણ તપાસ્યા. બગીચાના આંતરિક માર્ગો અને સર્વત્ર વિમાનસમાન મહેલ-રથો સુધી બધે શોધ કરી.

Verse 14

इति सञ्चिन्त्य भूयोऽपि विचेतुमुपचक्रमे।भूमीगृहांश्चैत्यगृहान् गृहातिगृहकानपि।।।।

આ રીતે વિચાર કરીને તેણે ફરી શોધ શરૂ કરી—ભૂમિગૃહો, ચૈત્યગૃહો અને ઘર અંદર ઘર જેવા ગૃહાતિગૃહો સુધી પણ.

Verse 15

उत्पतन्निष्पतंश्चापि तिष्ठन्गच्छन् पुनः पुनः।अपावृण्वंश्च द्वाराणि कवाटान्यवघाटयन्।।।।प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्नपि।सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः।।।।

વારંવાર ઉછળતો અને કૂદતો, ક્યારે ઊભો ક્યારે ચાલતો, દ્વારો ખોલતો અને કવાટો ધકેલીને, પ્રવેશતો અને બહાર નીકળતો, નીચે પડતો અને ઉપર ઉછળતો—એ મહાકપિ શોધ માટે શક્ય દરેક અવકાશમાં ફરી વળ્યો.

Verse 16

उत्पतन्निष्पतंश्चापि तिष्ठन्गच्छन् पुनः पुनः।अपावृण्वंश्च द्वाराणि कवाटान्यवघाटयन्।।5.12.15।।प्रविशन्निष्पतंश्चापि प्रपतन्नुत्पतन्नपि।सर्वमप्यवकाशं स विचचार महाकपिः।।5.12.16।।

વારંવાર ઉછળતો અને કૂદતો, ક્યારે ઊભો ક્યારે ચાલતો, દ્વારો ખોલતો અને કવાટો ધકેલીને, પ્રવેશતો અને બહાર નીકળતો, નીચે પડતો અને ઉપર ઉછળતો—એ મહાકપિ શોધ માટે શક્ય દરેક અવકાશમાં ફરી વળ્યો.

Verse 17

चतुरङ्गुलमात्रोऽपि नावकाशः स विद्यते।रावणान्तःपुरे तस्मिन् यं कपिर्न जगाम सः।।।।

રાવણના તે અંતઃપુરમાં ચાર આંગળ જેટલો પણ એવો અવકાશ ન રહ્યો, જ્યાં એ કપિ ગયો ન હોય.

Verse 18

प्राकारान्तररथ्याश्च वेदिकाश्चैत्यसंश्रयाः।दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च सर्वं तेनावलोकितम्।।।।

પ્રાકારની અંદરની ગલીઓ, વેદિકાઓ, ચૈત્યના આસપાસના પ્રાંગણો, દીર્ઘિકાઓ અને પુષ્કરિણીઓ—આ બધું તેણે નજરે ચડાવ્યું.

Verse 19

राक्षस्यो विविधाकारा विरूपा विकृतास्तथा।दृष्टा हनुमता तत्र न तु सा जनकात्मजा।।।।

ત્યાં હનુમાનએ અનેક પ્રકારની રાક્ષસીઓ—વિરૂપ અને વિકૃત—જોઈ; પરંતુ જનકનંદિની સીતા તેને દેખાઈ નહિ.

Verse 20

रूपेणाप्रतिमा लोके वरा विद्याधरस्त्रियः।दृष्टा हनुमता तत्र न तु राघवनन्दिनी।।।।

ત્યાં હનુમાનજીએ લોકમાં રૂપે અપ્રતિમા એવી શ્રેષ્ઠ વિદ્યાધર સ્ત્રીઓ પણ જોઈ; પરંતુ રાઘવનંદિની શ્રીસીતાજી તેમને ત્યાં દેખાઈ નહિ.

Verse 21

नागकन्या वरारोहाः पूर्णचन्र्दनिभाननाः।दृष्टा हनुमता तत्र न तु सीता सुमध्यमा।।।।

ત્યાં હનુમાનજીએ નાગકન્યાઓ જોઈ—વરारोहા, પૂર્ણચંદ્ર સમાન મુખવાળી; પરંતુ સુમધ્યમા શ્રીસીતાજી તેમને ત્યાં દેખાઈ નહિ.

Verse 22

प्रमथ्य राक्षसेन्द्रेण नागकन्या बलाद्धृताः।दृष्टा हनुमता तत्र न सा जनकनन्दिनी।।।।

ત્યાં હનુમાનજીએ રાક્ષસેન્દ્રે બળપૂર્વક દબાવીને અપહૃત કરેલી નાગકન્યાઓ જોઈ; પરંતુ તે જનકનંદિની શ્રીસીતાજી નહોતી.

Verse 23

सोऽपश्यंस्तां महाबाहुः पश्यंश्चान्या वरस्त्रियः।विषसाद मुहुर्धीमान् हनुमान् मारुतात्मजः।।।।

તે મહાબાહુ, ધીમાન મારુતાત્મજ હનુમાન અન્ય શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓને જોતા છતાં તેને ન જોઈ શક્યા; તેથી તેઓ વારંવાર વિષાદમાં ડૂબી ગયા.

Verse 24

उद्योगं वानरेन्द्राणां प्लवनं सागरस्य च।व्यर्थं वीक्ष्यानिलसुतश्चिन्तां पुनरुपागमत्।।।।

વાનરેન્દ્રોના ઉદ્યોગને અને સાગરપ્લવનને પણ વ્યર્થ સમજીને, અનિલસુત હનુમાન ફરી ચિંતામાં પડ્યા.

Verse 25

अवतीर्य विमानाच्च हनुमान् मारुतात्मजः।चिन्तामुपजगामाथ शोकोपहतचेतनः।।।।

વિમાનમાંથી ઉતરીને મારુતિનંદન હનુમાન, શોકથી આઘાત પામેલા ચિત્તવાળો, ફરી ચિંતાભર્યા મનનમાં લીન થયો.