Sarga 11

Verse 1

अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा।जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः।।5.11.1।।

તે વિચારધારાને ઝાટકી નાખીને મહાકપિ ત્યારે સ્થિર થયો; અને સીતાદેવી પ્રત્યે ફરી નવી ચિંતામાં મન લગાવ્યું.

Verse 2

न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी।न भोक्तुं वाप्यलङ्कर्तुं न पानमुपसेवितुम्।।5.11.2।।नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम्।न हि रामसमः कश्चिद्विद्यते त्रिदशेष्वपि।।5.11.3।।अन्येयमिति निश्चित्य पानभूमौ चचार सः।

‘રામથી વિયોગ પામેલી એ સુન્દરી સ્ત્રીને શયન કરવું યોગ્ય નથી; ન ભોજન કરવું, ન અલંકાર ધારણ કરવો, ન પાનનું સેવન કરવું. તે અન્ય કોઈ પુરુષની પાસે નહીં જાય—દેવોના અધિપતિ ઇન્દ્ર પણ હોય તો પણ; કારણ કે ત્રિદશો વચ્ચે પણ રામ સમો કોઈ નથી.’ એમ નિશ્ચય કરીને, “આ એ નથી” કહી, તે પાનભૂમિમાં ફરવા લાગ્યો.

Verse 3

न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी।न भोक्तुं वाप्यलङ्कर्तुं न पानमुपसेवितुम्।।5.11.2।।नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम्।न हि रामसमः कश्चिद्विद्यते त्रिदशेष्वपि।।5.11.3।।अन्येयमिति निश्चित्य पानभूमौ चचार सः।

‘રામથી વિયોગ પામેલી એ સુન્દરી સ્ત્રીને શયન કરવું યોગ્ય નથી; ન ભોજન કરવું, ન અલંકાર ધારણ કરવો, ન પાનનું સેવન કરવું. તે અન્ય કોઈ પુરુષની પાસે નહીં જાય—દેવોના અધિપતિ ઇન્દ્ર પણ હોય તો પણ; કારણ કે ત્રિદશો વચ્ચે પણ રામ સમો કોઈ નથી.’ એમ નિશ્ચય કરીને, “આ એ નથી” કહી, તે પાનભૂમિમાં ફરવા લાગ્યો.

Verse 4

क्रीडितेनापराः क्लान्ता गीतेन च तथाऽपराः।।5.11.4।।नृत्तेन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास्तथा।

કેટલીક સ્ત્રીઓ ક્રીડાથી થાકી ગઈ હતી; કેટલીક ગાનથી પણ; કેટલીક નૃત્યથી ક્લાંત હતી, અને કેટલીક સતત પાનથી અત્યંત શિથિલ થઈ ગઈ હતી.

Verse 5

मुरजेषु मृदङ्गेषु पीठिकासु च संस्थिताः।।5.11.5।।तथाऽऽस्तरणमुख्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः।

કેટલીક સ્ત્રીઓ મુરજ, મૃદંગ અને પીઠિકાઓ પર બેસી/સૂઈ રહી હતી; અને બીજી કેટલીક ઉત્તમ શય્યા તથા સુન્દર આસ્તરણો પર વિશ્રામ કરતી હતી.

Verse 6

अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः।।5.11.6।।रूपसल्लापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा।देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना।।5.11.7।।रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः।

હરિયૂથપે હજારો સ્ત્રીઓને જોયાં—આભૂષણોથી શોભિત, રૂપાળાં સંવાદમાં નિપુણ, ગીતોના અર્થમાં પારંગત, દેશ-કાળને અનુરૂપ વર્તન જાણનાર અને યોગ્ય વાણી બોલવામાં કુશળ—જે રતિ-વિહાર પછી નિદ્રામાં લીન હતી.

Verse 7

अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः।।5.11.6।।रूपसल्लापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा।देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना।।5.11.7।।रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः।

હરિયૂથપે હજારો સ્ત્રીઓને જોયાં—આભૂષણોથી શોભિત, રૂપાળાં સંવાદમાં નિપુણ, ગીતોના અર્થમાં પારંગત, દેશ-કાળને અનુરૂપ વર્તન જાણનાર અને યોગ્ય વાણી બોલવામાં કુશળ—જે રતિ-વિહાર પછી નિદ્રામાં લીન હતી.

Verse 8

तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः।।5.11.8।।गोष्ठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः।

તેમની વચ્ચે મહાબાહુ રાક્ષસેશ્વર વિશેષ શોભતો હતો—જેમ મહાન ગોશાળામાં ઉત્તમ ગાયો વચ્ચે બળવાન વૃષભ શોભે તેમ.

Verse 9

स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतस्स्वयम्।।5.11.9।।करेणुभिर्यथाऽरण्ये परिकीर्णो महाद्विपः।

તે રાક્ષસેન્દ્ર પોતે જ તે સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો શોભતો હતો—જેમ અરણ્યમાં ચારે તરફ ફેલાયેલી કરેણુઓથી પરિઘેરાયેલો મહાદ્વિપ શોભે.

Verse 10

सर्वकामैरुपेतां च पानभूमिं महात्मनः।।5.11.10।।ददर्श हरिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे।

રાક્ષસાધિપતિના ગૃહમાં વાનરશાર્દૂલ હનુમાનએ સર્વ કામનાઓથી સજ્જ એવી પાનભૂમિ જોઈ.

Verse 11

मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः।।5.11.11।।तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः।

ત્યાં પાનભૂમિમાં તેણે મૃગ, મહિષ અને વરાહનાં માંસ ભાગે ભાગે ગોઠવેલાં જોયાં.

Verse 12

रौक्मेषु च विशालेषु भाजनेष्वर्धभक्षितान्।।5.11.12।।ददर्श हरिशार्दूलो मयूरान् कुक्कुटांस्तथा।

વિશાળ સોનાના પાત્રોમાં વાનરશાર્દૂલે મયૂર અને કુક્કુટ પણ જોયાં—કેટલાંક અર્ધભક્ષિત હતાં.

Verse 13

वराहवार्ध्राणसकान् दधिसौवर्चलायुतान्।।5.11.13।।शल्यान् मृगमयूरांश्च हनुमानन्ववैक्षत।

હનુમાનએ દહીં અને ઉત્તમ મીઠાં સાથે તૈયાર કરેલા વરાહ તથા જંગલી પક્ષીઓના માંસ, તેમજ હાડકાં અને હરણ તથા મોરના અંશો નિહાળ્યા.

Verse 14

क्रकरान्विविधान् सिद्धांश्चकोरानर्धभक्षितान्।।5.11.14।।महिषानेकशल्यांश्च छागांश्च कृतनिष्ठितान्।लेह्यानुच्चावचान्पेयान् भोज्यानि विविधानि च।।5.11.15।।

તેણે અનેક પ્રકારના પકાવેલા પક્ષીઓ અને ચકોર પક્ષીઓ—કેટલાક અર્ધભક્ષિત—જોયા; તેમજ મહિષનું માંસ, અનેક પ્રકારની માછલીઓ અને બકરાં તૈયાર કરી ગોઠવેલા; અને વિવિધ લેહ્ય મીઠાઈઓ, પેય અને નાનાવિધ ભોજ્ય પદાર્થો પણ દેખાયા.

Verse 15

क्रकरान्विविधान् सिद्धांश्चकोरानर्धभक्षितान्।।5.11.14।।महिषानेकशल्यांश्च छागांश्च कृतनिष्ठितान्।लेह्यानुच्चावचान्पेयान् भोज्यानि विविधानि च।।5.11.15।।

તેણે અનેક પ્રકારના પકાવેલા પક્ષીઓ અને ચકોર પક્ષીઓ—કેટલાક અર્ધભક્ષિત—જોયા; તેમજ મહિષનું માંસ, અનેક પ્રકારની માછલીઓ અને બકરાં તૈયાર કરી ગોઠવેલા; અને વિવિધ લેહ્ય મીઠાઈઓ, પેય અને નાનાવિધ ભોજ્ય પદાર્થો પણ દેખાયા.

Verse 16

तथाऽऽम्ललवणोत्तंसैर्विविधैरागषाडबैः।हारनूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः।।5.11.16।। पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि।कृतपुष्पोपहारा भूरधिकं पुष्यति श्रियम्।।5.11.17।।

ત્યાં ખાટા અને ખારા રસોથી સુશોભિત, વિવિધ પ્રકારના સમૃદ્ધ શરબતો અને સ્વાદિષ્ટ પદાર્થો હતાં; અને મહામૂલ્ય હાર, નૂપુર તથા કેયૂર જેવા આભૂષણો પણ ત્યજીને પડેલા હતાં.

Verse 17

तथाऽऽम्ललवणोत्तंसैर्विविधैरागषाडबैः।हारनूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः।।5.11.16।। पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि।कृतपुष्पोपहारा भूरधिकं पुष्यति श्रियम्।।5.11.17।।

પાનપાત્રો વિખેરાયેલા હતાં અને અનેક પ્રકારનાં ફળો છૂટાં પડ્યાં હતાં; તેમજ પુષ્પોપહાર ગોઠવાયેલા હોવાથી ધરતી પોતે જ વધુ તેજસ્વી શ્રી પ્રગટ કરતી હોય તેમ લાગતું હતું.

Verse 18

तत्र तत्र च विन्यस्तै: सुश्लिष्टैश्शयनासनैः।पानभूमिर्विना वह्निं प्रदीप्तेवोपलक्ष्यते।।5.11.18।।

ત્યાં ત્યાં સુશ્લિષ્ટ રીતે ગોઠવાયેલા શય્યા-આસનો મૂકાયેલા હતા; અગ્નિ વિના પણ પાનભૂમિ દીપ્ત જેવી પ્રકાશમાન દેખાતી હતી.

Verse 19

बहुप्रकारैर्विविधैर्वरसंस्कारसंस्कृतैः।मांसैः कुशलसम्पृक्तैः पानभूमिगतैः पृथक्।।5.11.19।।

ત્યાં પાનભૂમિમાં અનેક પ્રકારના, વિવિધ રીતે તૈયાર કરેલા, ઉત્તમ સંસ્કારોથી સંસ્કૃત અને કુશળ હાથે રાંધેલા માંસ પદાર્થો અલગ અલગ ગોઠવાયેલા હતા.

Verse 20

दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि।शर्कराऽसवमाध्वीकपुष्पासवफलासवाः।।5.11.20।।वासचूर्णैश्च विविधैर्मृष्टास्तैस्तैः पृथक् पृथक्।

ત્યાં દિવ્ય, પ્રસન્ન અને વિવિધ પ્રકારની સુરાઓ હતી—કેટલીક કિણ્વિત પણ—શર્કરા-આસવ, મધ્વીક, પુષ્પાસવ અને ફલાસવથી બનેલી; અને દરેકને જુદા જુદા સુગંધિત વાસચૂર્ણોથી મૃષ્ટ બનાવી, અલગ અલગ રીતે મિશ્રિત કરેલી હતી.

Verse 21

सन्तता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः।।5.11.21।।हिरण्मयैश्च विविधैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि।जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता।।5.11.22।।

ચારે તરફ પથરાયેલી ભૂમિ અનેક રીતે ગોઠવાયેલા માળ્યોથી અતિ શોભિત દેખાતી હતી; અને વિવિધ હિરણ્મય તથા સ્ફટિકના પાત્રો, તેમજ જાંબૂનદ-સુવર્ણના અન્ય કરક-કલશો વડે ઢંકાયેલી હતી.

Verse 22

सन्तता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः।।5.11.21।।हिरण्मयैश्च विविधैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि।जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता।।5.11.22।।

ચારે તરફ પથરાયેલી ભૂમિ અનેક રીતે ગોઠવાયેલા માળ્યોથી અતિ શોભિત દેખાતી હતી; અને વિવિધ હિરણ્મય તથા સ્ફટિકના પાત્રો, તેમજ જાંબૂનદ-સુવર્ણના અન્ય કરક-કલશો વડે ઢંકાયેલી હતી.

Verse 23

राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च।पानश्रेष्ठं तदा भूरि कपिस्तत्र ददर्श ह।।5.11.23।।

ત્યારે કપિ હનુમાન ત્યાં રજતના કુંભોમાં તથા શુદ્ધ જાંબૂનદ-સુવર્ણના પાત્રોમાં સંગ્રહિત, અતિપ્રચુર પાનશ્રેષ્ઠને જોયું.

Verse 24

सोऽपश्यच्छातकुम्भानि सीधोर्मणिमयानि च। राजतानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः।।5.11.24।।

મહાકપિએ ત્યાં સોનાના, મણિજડિત સીધુના તથા રજતના—કાંઠા સુધી ભરેલા પાત્રો જોયા.

Verse 25

क्वचिदल्पावशेषाणि क्वचित्पीतानि सर्वशः।क्वचिन्नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह।।5.11.25।।

ક્યાંક પાનમાં થોડું જ બાકી હતું, ક્યાંક સર્વથા પીવાઈ ગયું હતું; અને ક્યાંક તો અસ્પર્શિત પેય પણ તેણે જોયાં.

Verse 26

क्वचिद् भक्ष्यांश्च विविधान् क्वचित्पानानि भागशः।क्वचिदन्नावशेषाणि पश्यन्वै विचचार ह।।5.11.26।।

એ આમ ફરતો રહ્યો—ક્યાંક વિવિધ ભક્ષ્યો, ક્યાંક ભાગે ભાગે ગોઠવેલા પાન, અને ક્યાંક ભોજનના અવશેષો નિહાળતો.

Verse 27

क्वचित्प्रभिन्नैः करकैः क्वचिदालोलितैर्घटैः।क्वचित्संपृक्तमाल्यानि जलानि च फलानि च।।5.11.27।।

ક્યાંક તૂટેલા કરકાં હતાં, ક્યાંક લોટી ગયેલા ઘડાં; અને ક્યાંક પાણી તથા ફળો સાથે મિશ્રિત થઈ વિખેરાયેલી માળાઓ દેખાતી હતી.

Verse 28

शयनान्यत्र नारीणां शुभ्राणि बहुधा पुनः।परस्परं समाश्लिष्य काश्चित्सुप्ता वराङ्गनाः।।5.11.28।।

ત્યાં તેણે સ્ત્રીઓનાં અનેક નિર્મળ, શ્વેત શયનો જોયાં; અને કેટલીક સુન્દર વરાંગનાઓ પરસ્પર આલિંગન કરીને નિદ્રામાં લીન હતી.

Verse 29

काश्चिच्च वस्त्रमन्यस्यास्स्वपन्त्याः परिधाय च।आहृत्य चाबलाः सुप्ता निद्राबलपराजिताः।।5.11.29।।

કેટલીક અબલાઓ નિદ્રાના બળથી પરાજિત થઈ, બીજી સૂતી સ્ત્રીનું વસ્ત્ર ખેંચી લઈને તે જ ઓઢીને સૂઈ રહી હતી.

Verse 30

तासामुच्छवासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम्।नात्यर्थं स्पन्दते चित्रं प्राप्य मन्दमिवानिलम्।।5.11.30।।

તેમના ઉચ્છ્વાસના પવનથી દેહ પરનાં વસ્ત્રો અને માળાઓ અતિશય નહિ, પણ મનોહર રીતે ધીમે ધીમે કંપતા હતા—જાણે મંદ પવન સ્પર્શી ગયો હોય.

Verse 31

चन्दनस्य च शीतस्य शीधोर्मधुरसस्य च।विविधस्य च माल्यस्य धूपस्य विविधस्य च।।5.11.31।।बहुधा मारुतस्तत्र गन्धं विविधमुद्वहन्।

ત્યાં પવન અનેકવિધ સુગંધ વહેતો હતો—શીતલ ચંદન, મધુર સુગંધવાળા મદ્યરસ, વિવિધ પુષ્પમાલાઓ અને અનેક પ્રકારના ધૂપની સુવાસ સર્વત્ર પ્રસરી રહી હતી।

Verse 32

स्नानानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्छितः।।5.11.32।।प्रववौ सुरभिर्गन्धो विमाने पुष्पके तदा।

ત્યારે પુષ્પક વિમાનમાં સ્નાનસુગંધિ દ્રવ્યો, ચંદન અને ધૂપ—આ બધાની મિશ્રિત, અતિ સુમધુર સુવાસ એકસાથે વહેવા લાગી।

Verse 33

श्यामावदातास्तत्रान्याः काश्चित्कृष्णा वराङ्गनाः।।5.11.33।।काश्चित् काञ्चनवर्णाङ्ग्यः प्रमदा राक्षसालये।

ત્યાં રાક્ષસોના નિવાસમાં અન્ય પણ સુંદર સ્ત્રીઓ હતી—કેટલીક શ્યામ-ઉજળી છટાવાળી, તો કેટલીક કાળી; અને કેટલીક કનકવર્ણ અંગવાળી પ્રમદાઓ પણ હતી।

Verse 34

तासां निद्रावशत्वाच्च मदनेन विमूर्छितम्।।5.11.34।।पद्मिनीनां प्रसुप्तानां रूपमासीद्यथैव हि।

નિદ્રાના વશમાં અને કામક્રીડાથી ક્લાંત થઈ તેઓ સુઈ પડ્યા હતા; સુપ્ત પદ્મિનીઓનું સૌંદર્ય એવું લાગતું હતું જાણે કમળલતાઓમાં કમળો બંધ થઈ ગયા હોય।

Verse 35

एवं सर्वमशेषेण रावणान्तः पुरं कपिः।।5.11.35।।ददर्श सुमहातेजाः न ददर्श च जानकीम्।

આ રીતે મહાતેજસ્વી કપિએ રાવણના અંતઃપુરને સર્વથા, એક પણ અંશ બાકી ન રાખીને તપાસ્યું; પરંતુ જાનકીનું દર્શન તેને ન થયું।

Verse 36

निरीक्षमाणश्च तदा ताः स्त्रियः स महाकपिः।।5.11.36।।जगाम महतीं चिन्तां धर्मसाध्वसशङ्कितः।

ત્યારે મહાકપિ હનુમાન તે સ્ત્રીઓ તરફ નજર કરતાં જ મહાન ચિંતામાં પડી ગયો; ધર્મભંગ થયો હશે એવી શંકાથી તે વ્યાકુલ થયો.

Verse 37

परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम्।।5.11.37।।इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति।

“પરપુરુષના અંતઃપુરમાં સૂઈ રહેલી સ્ત્રીઓનું નિરીક્ષણ કરવું—આ તો નિશ્ચયે જ મારા માટે અત્યંત ધર્મલોપનું કારણ બનશે.”

Verse 38

न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी।।5.11.38।।अयं चात्र मया दृष्टः परदारापरिग्रहः।

“પરસ્ત્રીઓ પ્રત્યે મારી દૃષ્ટિ વિષયવાસનાથી પ્રેરિત નથી; અને અહીં મેં માત્ર એટલું જ કર્યું છે—કોઈ પરિગ્રહની ઇચ્છા વિના તેમને જોઈ લીધાં છે.”

Verse 39

तस्य प्रादुरभूच्चिन्ता पुनरन्या मनस्विनः।।5.11.39।।निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी।

પછી એકાગ્ર નિશ્ચયમાં સ્થિર મનવાળા તે મનસ્વી માટે બીજી ચિંતા પ્રગટ થઈ—જે કાર્ય માટે યોગ્ય નિર્ણય સ્પષ્ટ કરી આપતી હતી.

Verse 40

कामं दृष्टा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः।।5.11.40।।न हि मे मनसः किञ्चिद्वैकृत्यमुपजायते।

કામે કરીને મેં રાવણની વિશ્વસ્ત એવી સર્વ સ્ત્રીઓને જોઈ છે; છતાં મારા મનમાં લેશમાત્ર પણ કોઈ વિકૃતિ કે કામવાસના ઉત્પન્ન થતી નથી.

Verse 41

मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने।।5.11.41।।शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम्।

મન જ સર્વ ઇન્દ્રિયોને પ્રવૃત્ત કરવાનું કારણ છે—શુભ કે અશુભ અવસ્થાઓમાં; અને આ વિષયે મારું મન સુસ્થિર રીતે સદાચાર પર સ્થિત છે.

Verse 42

नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम्।।5.11.42।।स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा सम्परिमार्गणे।

વૈદેહીનું પરિમાર્જન હું અન્ય ક્યાંય કરી શકું એમ નથી; કારણ કે સંપૂર્ણ શોધમાં સ્ત્રીઓનું પરિચય અને શોધ હંમેશા સ્ત્રીઓમાં જ થાય છે.

Verse 43

यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत्परिमार्ग्यते।न शक्या प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम्।।5.11.43।।

જે સત્ત્વની જેવી યોનિ અને જાતિ હોય, તેની શોધ પણ ત્યાં જ કરવી પડે; ખોવાયેલી સ્ત્રીને મૃગીઓમાં શોધવી શક્ય નથી.

Verse 44

तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया।।5.11.44।।रावणान्तःपुरं सर्वं दृश्यते न तु जानकी।

આ રીતે શુદ્ધ મનથી મેં અત્યાર સુધી રાવણના અંતઃપુરનું સર્વત્ર પરિમાર્જન કર્યું; પરંતુ જાનકી ક્યાંય દેખાતી નથી.

Verse 45

देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान्।।5.11.45।।अवेक्षमाणो हनुमान्नैवापश्यत जानकीम्।

દેવ-ગંધર્વોની કન્યાઓ તથા નાગકન્યાઓમાં પણ સૂક્ષ્મ દૃષ્ટિથી નિહાળતો પરાક્રમી હનુમાન પણ જાનકીનું દર્શન ન કરી શક્યો.

Verse 46

तामपश्यन्कपिस्तत्र पश्यञ्श्चान्या परस्त्रियः।।5.11.46।।अपक्रम्य तदा वीरः प्रध्यातुमुपचक्रमे।

ત્યાં તેને ન જોઈ, પરસ્ત્રીઓને જોતા હોવા છતાં, તે વીર કપિ થોડે દૂર હટી ગયો અને વિચારમાં લીન થવા લાગ્યો.

Verse 47

स भूयस्तु परं श्रीमान् मारुतिर्यत्नमास्थितः।।5.11.47।।आपानभूमिमुत्सृज्य तद्विचेतुं प्रचक्रमे।

પુનઃ પરમ શ્રીમાન્ મારુતિએ યત્ન ધારણ કરી, આપાનભૂમિ છોડીને તે વિષયનું અનુસંધાન કરવા આગળ વધ્યો.