Sarga 6
राक्षसेन्द्रनिवेशनविचारः (Survey of Ravana’s Residence and Lanka’s Inner Quarters)
सुन्दरकाण्ड
આ છઠ્ઠા સર્ગમાં હનુમાન અગાઉના મહેલોમાં સીતાજીને ન મળતાં પણ લંકામાં ઝડપી છતાં સુવ્યવસ્થિત રીતે આગળ વધે છે. કામરૂપ ધારણ કરવાની શક્તિ અને લાઘવ (ચપળતા)ના આધારથી તેઓ રાક્ષસરાજના નિવાસસ્થાને પહોંચે છે. ત્યાં જ્વલંત લાલ પ્રાકારો, રજત-સુવર્ણ તોરણો, અંતઃપુરોની સ્તરબદ્ધ રચના, તેમજ આભૂષણોની ઝણકાર, દુન્દુભિ-શંખધ્વનિ અને યજ્ઞકર્મનો કોલાહલ—સમુદ્રગર્જના સમાન સતત ગુંજતો વાતાવરણ વર્ણવાય છે. ગ્રંથ લંકાની સામાજિક અને સૈન્ય પરિસ્થિતિ દર્શાવવા પ્રહસ્ત, મહાપાર્શ્વ, કુંભકર્ણ, વિભીષણ, ઇન્દ્રજિત વગેરે અનેક પ્રખ્યાત રાક્ષસોના ગૃહોનું ઉલ્લેખ કરે છે. પછી રાજપ્રાસાદના કેન્દ્રમાં હનુમાન સશસ્ત્ર રક્ષકો, સેનાદળ, ઉત્તમ અશ્વો અને મેઘ-પર્વત સમાન યુદ્ધહાથીઓને જુએ છે; તેમજ સુવર્ણ-રત્નના ભંડારો, પાત્રો, પાલકીઓ, ક્રીડામંડપો અને કળાત્મક ઉપવન-પ્રાંગણોની અપાર સમૃદ્ધિનું નિરીક્ષણ કરે છે. આ અધ્યાયનો ઉપદેશ એ છે કે સંયમિત ગુપ્તચર્યા દ્વારા શત્રુની સંપત્તિ, નિત્ય અનુષ્ઠાન-વિધિ અને રક્ષણવ્યવસ્થાનો યથાર્થ અંદાજ લેવો, છતાં ધ્યેયથી ન ડગવું. હનુમાનનું ધર્મમય લક્ષ્ય સીતાન્વેષણ હોવાથી, અવિચારી રીતે પોતાને પ્રગટ કર્યા વિના અને અનાવશ્યક જોખમ ટાળી, વિવેકપૂર્વક કાર્ય સાધવું જોઈએ.
Shlokas
Verse 1
स निकामं विमानेषु निषण्णः कामरूपधृत्।विचचार पुनर्लङ्कां लाघवेन समन्वितः।।।।
ઇચ્છામાત્રે રૂપ ધારણ કરનાર તે, ઊંચા વિમાનોમાં મનગમતું બેસી (વિચાર કરી) પણ સફળતા ન મળતાં, ફરી લઘુતા અને ચપળતાથી લંકામાં વિહાર કરવા લાગ્યો.
Verse 2
आससादाथ लक्ष्मीवान्राक्षसेन्द्रनिवेशनम्।प्राकारेणार्कवर्णेन भास्वरेणाभिसम्वृतम्।।।।
પછી લક્ષ્મીવંત હનુમાન રાક્ષસેન્દ્રના નિવાસે પહોંચ્યો; સૂર્યવર્ણ, તેજસ્વી પ્રાકારથી તે સર્વત્ર ઘેરાયેલો હતો—મધ્યાહ્ન સૂર્ય સમો દિપ્તિમાન.
Verse 3
रक्षितं राक्षसैर्घोरैः सिंहैरिव महद्वनम्।समीक्षमाणो भवनं चकाशे कपिकुञ्जरः।।।।
ભયંકર રાક્ષસોથી રક્ષિત—સિંહો દ્વારા રક્ષિત વિશાળ વન સમાન—તે ભવનને નિહાળતા કપિકુંજર હનુમાન તેજસ્વી દેખાયા.
Verse 4
रूप्यकोपहितै श्चित्रैस्तोरणैर्हेमभूषितैः।विचित्राभिश्च कक्ष्याभिर्द्वारैश्च रुचिरैर्वृतम्।।।।
તે રૂપ્યથી જડિત અને હેમથી ભૂષિત વિચિત્ર તોરણોથી, તેમજ અલંકૃત આંતરિક કક્ષ્યાઓ અને રુચિર દ્વારો વડે સર્વત્ર ઘેરાયેલું હતું.
Verse 5
गजास्थितैर्महामात्रैः शूरैश्च विगतश्रमैः।उपस्थितमसंहार्यैः र्हयैः स्यन्दनयायिभिः।।।।
તેને માર્ગો સજ્જ દેખાયા—ગજ પર સ્થિત મહામાત્રો અને શ્રમરહિત શૂરવીરો દ્વારા; તેમજ અપરાજેય ઘોડાઓ જોડાયેલા રથોમાં સવાર સૈનિકો દ્વારા સુરક્ષિત.
Verse 6
सिंहव्याघ्रतनुत्राणैर्दान्तकाञ्चनराजतैः।घोषवद्भिर्विचित्रैश्च सदा विचरितं रथैः।।।।
સિંહ-વ્યાઘ્રચર્મના આવરણોથી ઢંકાયેલા, દાંત, કાંસ્ય, સોનું અને ચાંદીથી જડિત, નાદ કરતા અને વિચિત્ર એવા રથો સદા ફરતા રહેતા.
Verse 7
बहुरत्नसमाकीर्णं परार्थ्यसनभाजनम्।महारथसमावासं महारथमहास्वनम्।।।।
તે સ્થાન અનેક રત્નોથી છવાયેલું હતું, ઉત્તમ આસન-ભાજનોથી સુસજ્જ હતું, મહારથોના નિવાસસ્થાનોથી ભરપૂર હતું અને મહારથીઓના મહાન નાદથી ગુંજતું હતું.
Verse 8
दृश्यैश्च परमोदारैस्तैस्तैश्च मृगपक्षिभिः।विविधै र्बहुसाहस्रैः परिपूर्णं समन्ततः।।।।
ચારે તરફ તે સ્થાન અતિ મનોહર અને પરમ ઉદાર એવા અનેક પ્રકારના મૃગો તથા પક્ષીઓથી—હજારોની સંખ્યામાં—સમંતતઃ પરિપૂર્ણ હતું.
Verse 9
विनीतैरन्तपालैश्च रक्षोभिश्च सुरक्षितम्।मुख्याभिश्च वरस्त्रीभिः परिपूर्णं समन्ततः।।।।
વિનયશીલ અંતઃપાલો તથા રક્ષસો દ્વારા તે સુસુરક્ષિત હતું; અને ચારે તરફ મુખ્ય તથા શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓથી સમંતતઃ પરિપૂર્ણ હતું.
Verse 10
मुदितप्रमदारत्नं राक्षसेन्द्रनिवेशनम्।वराभरणसंह्रादैः समुद्रस्वनन्निस्वनम्।।।।
રાક્ષસેન્દ્રનું નિવાસ આનંદિત સ્ત્રીઓના રત્નસમાન આભૂષણોથી ઝગમગતું હતું; ઉત્તમ અલંકારોના ઝણકારથી તે સમુદ્રના અવિરત ગર્જનાસમાન ગુંજતું હતું.
Verse 11
तद्राजगुणसम्पन्नं मुख्यैश्चागुरुचन्दनैः।महाजनैः समाकीर्णां सिंहैरिव महद्वनम्।।।।
તે સ્થાન રાજગુણોથી સમ્પન્ન જણાતું; મુખ્ય અગરુ અને ચંદનથી સુગંધિત હતું; અને મહાજનોની ભીડથી ભરેલું—જેમ સિંહોથી ભરેલું વિશાળ વન હોય તેમ.
Verse 12
भेरीमृदङ्गाभिरुतं शङ्खघोषनिनादितम्।नित्यार्चितं पर्वहुतं पूजितं राक्षसैः सदा।।।।
તે ભેરી અને મૃદંગના નાદથી ગુંજતું, શંખઘોષથી પ્રતિધ્વનિત થતું; નિત્ય અર્ચિત, પર્વ તથા તિથિ પ્રસંગે હવન-અર્પણ થતું—રાક્ષસો દ્વારા સદા પૂજિત હતું.
Verse 13
समुद्रमिव गम्भीरं समुद्रमिव निस्स्वनम्।महात्मनो महाद्वेश्म महारत्नपरिच्छदम्।।।।महारत्नसमाकीर्णं ददर्श स महाकपिः।
સમુદ્ર સમો ગહન, સમુદ્ર સમો ગર્જનાવાળો; મહાત્માના તે મહાવેશ્મને મહારત્નોના અલંકારથી સુશોભિત જોઈ મહાકપિ હનુમાન દંગ રહી ગયો—મહારત્નોથી છલકાતું, અમૂલ્ય ધનથી ભરપૂર.
Verse 14
विराजमानं वपुषा गजाश्वरथसङ्कुलम्।।।।लङ्काभरणमित्येव सोऽमन्यत महाकपिः।चचार हनुमांस्तत्र रावणस्य समीपतः।।।।
વપુષાથી તેજસ્વી અને હાથી, ઘોડા તથા રથોથી ભરેલું તે દૃશ્ય જોઈ મહાકપિએ મનમાં માન્યું—‘આ તો લંકાનું જ અલંકાર છે.’ ત્યાં હનુમાન રાવણના નિવાસની નજીક ફરતો રહ્યો.
Verse 15
विराजमानं वपुषा गजाश्वरथसङ्कुलम्।।5.6.14।।लङ्काभरणमित्येव सोऽमन्यत महाकपिः।चचार हनुमांस्तत्र रावणस्य समीपतः।।5.6.15।।
વપુષાથી તેજસ્વી અને હાથી, ઘોડા તથા રથોથી ભરેલું તે દૃશ્ય જોઈ મહાકપિએ મનમાં માન્યું—‘આ તો લંકાનું જ અલંકાર છે.’ ત્યાં હનુમાન રાવણના નિવાસની નજીક ફરતો રહ્યો.
Verse 16
गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः।वीक्षमाणोऽह्यसंत्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः।।।।
વાનર હનુમાન નિર્ભય રહી રાક્ષસોના ઘરેથી ઘરે ગયો; તેમના ઉદ્યાનો અને પ્રાસાદોને નિહાળતો તે ત્યાં ફરતો રહ્યો.
Verse 17
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्।ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्।।।।
મહાવેગી પરાક્રમી હનુમાન પ્રહસ્તના નિવાસમાંથી ઝંપલાવી નીકળ્યો; ત્યારબાદ તે મહાપાર્શ્વના ગૃહ પર પણ ઉછળી ગયો.
Verse 18
अथ मेघप्रतीकाशं कुम्भकर्णनिवेशनम्।विभीषणस्य च तदा पुप्लुवे स महाकपिः।।।।
પછી મેઘસમાન દેખાતા કુંભકર્ણના નિવાસ પરથી તે મહાકપિ ઉછળી ગયો; અને ત્યાંથી વિભીષણના ગૃહ પર પણ ઝંપલાવ્યો, શોધ ચાલુ રાખી.
Verse 19
महोदरस्य च गृहं विरूपाक्षस्य चैव हि।विद्युज्जिह्वस्य भवनं विद्युन्मालेस्तथैव च।।।।वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः।
તે મહાકપિ મહોદરનું ગૃહ, તેમજ વિરূপાક્ષનું, પછી વિદ્યુજ્જિહ્વનું નિવાસ, વિદ્યુન્માલીનું પણ, અને વજ્રદંષ્ટ્રનું—એમ એક પછી એક ઉછળતો ગયો.
Verse 20
शुकस्य च महातेजाः सारणस्य च धीमतः।।।।तथा चेन्द्रजितो वेश्म जगाम हरियूथपः।
તેજસ્વી વાનરસેનાપતિ શુકના ગૃહે, ધીમાન સારણના ગૃહે, તેમજ ઇન્દ્રજિતના નિવાસે પણ ગયો.
Verse 21
जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम हरिसत्तमः।।।।रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यकेतोस्तथैव च।वज्रकायस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः।।।।
વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ હનુમાન જંબુમાલી અને સુમાલી ના ગૃહે ગયો; તેમજ રશ્મિકેતુના નિવાસે, સૂર્યકેતુના પણ, અને પછી વજ્રકાયના ગૃહ પર પણ ઉછળી ગયો.
Verse 22
जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम हरिसत्तमः।।5.6.21।।रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यकेतोस्तथैव च।वज्रकायस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः।।5.6.22।।
વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ હનુમાન જંબુમાલી અને સુમાલી ના ગૃહે ગયો; તેમજ રશ્મિકેતુના નિવાસે, સૂર્યકેતુના પણ, અને પછી વજ્રકાયના ગૃહ પર પણ ઉછળી ગયો.
Verse 23
धूम्राक्षस्य च सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः।विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च।।।।शुकनासस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च।ब्रह्मकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य नादिनः।विद्युज्जिह्वेन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च।।।।कराळस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।
મારુતિનંદન હનુમાન ધૂમ્રાક્ષ અને સંપાતિ, વિદ્યુદ્રૂપ, ભીમ, ઘન અને વિઘન; શુકનાસ, વક્ર, શઠ અને વિકટ; બ્રહ્મકર્ણ, દંષ્ટ્ર અને રોમશ; યુદ્ધોન્મત્ત, મત્ત, ધ્વજગ્રીવ અને નાદિન; વિદ્યુજ્જિહ્વ અને ઇન્દ્રજિહ્વ; તેમજ હસ્તિમુખ, કરાળ, પિશાચ અને નિશ્ચયે શોણિતાક્ષ—એવા રાક્ષસોના ભવનો ઉપરથી કૂદી આગળ વધ્યો.
Verse 24
धूम्राक्षस्य च सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः।विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च।।5.6.23।।शुकनासस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च।ब्रह्मकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.6.24।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य नादिनः।विद्युज्जिह्वेन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च।।5.6.25।।कराळस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।
મારુતિનંદન હનુમાન ધૂમ્રાક્ષ અને સંપાતિ, વિદ્યુદ્રૂપ, ભીમ, ઘન અને વિઘન; શુકનાસ, વક્ર, શઠ અને વિકટ; બ્રહ્મકર્ણ, દંષ્ટ્ર અને રોમશ; યુદ્ધોન્મત્ત, મત્ત, ધ્વજગ્રીવ અને નાદિન; વિદ્યુજ્જિહ્વ અને ઇન્દ્રજિહ્વ; તેમજ હસ્તિમુખ, કરાળ, પિશાચ અને નિશ્ચયે શોણિતાક્ષ—એવા રાક્ષસોના ભવનો ઉપરથી કૂદી આગળ વધ્યો.
Verse 25
धूम्राक्षस्य च सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः।विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च।।5.6.23।।शुकनासस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च।ब्रह्मकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.6.24।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य नादिनः।विद्युज्जिह्वेन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च।।5.6.25।।कराळस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।
મારુતિનંદન હનુમાન ધૂમ્રાક્ષ અને સંપાતિ, વિદ્યુદ્રૂપ, ભીમ, ઘન અને વિઘન; શુકનાસ, વક્ર, શઠ અને વિકટ; બ્રહ્મકર્ણ, દંષ્ટ્ર અને રોમશ; યુદ્ધોન્મત્ત, મત્ત, ધ્વજગ્રીવ અને નાદિન; વિદ્યુજ્જિહ્વ અને ઇન્દ્રજિહ્વ; તેમજ હસ્તિમુખ, કરાળ, પિશાચ અને નિશ્ચયે શોણિતાક્ષ—એવા રાક્ષસોના ભવનો ઉપરથી કૂદી આગળ વધ્યો.
Verse 26
भवनम् क्रममाणः णोऽसौ हनुमान्मारुतात्मजः।।।।तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः।तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श स महाकपिः।।।।
પવનપુત્ર હનુમાન રાક્ષસોના ભવનોને લંઘી ગયો—ધૂમ્રાક્ષ અને સંપાતિ; વિદ્યુદ્રૂપ, ભીમ, ઘન અને વિઘન; શુકનાસ, વક્ર, શઠ અને વિકટ; બ્રહ્મકર્ણ, દંષ્ટ્ર અને રોમશ; યુદ્ધોન્મત્ત અને મત્ત; ધ્વજગ્રીવ અને નાદિન; વિદ્યુજ્જિહ્વ અને ઇન્દ્રજિહ્વ; તેમજ હસ્તિમુખ, કરાળ, પિશાચ અને શોણિતાક્ષ—નિશ્ચયે.
Verse 27
भवनम् क्रममाणः णोऽसौ हनुमान्मारुतात्मजः।।5.6.26।।तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः।तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श स महाकपिः।।5.6.27।।
તે તે મહામૂલ્યવાન ભવનોમાં મહાયશસ્વી મહાકપિએ ધનાઢ્યોની અતિપ્રચુર સમૃદ્ધિ નિહાળી.
Verse 28
सर्वेषां समतिक्रम्य भवनानि समन्ततः।आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेद्रनिवेशनम्।।।।
ચારે તરફનાં સર્વ ભવનોને વટાવી, ભાગ્યશાળી હનુમાન પછી રાક્ષસેન્દ્રના નિવાસસ્થાને પહોંચ્યા.
Verse 29
रावणस्योपशायिन्यो ददर्श हरिसत्तमः।विचरन्हरिशार्दूलो राक्षसीर्विकृतेक्षणाः।।।।शूलमुद्गरहस्ताश्च शक्तितोमरधारिणी:।
અંદર વિચરતા વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ, હરિશાર્દૂલ હનુમાનએ રાવણના શયન પાસે વિકૃત, ભયાનક નેત્રવાળી રાક્ષસીઓને જોયી—શૂલ અને મુદગર હાથમાં ધરનાર, શક્તિ અને તોમર ધારણ કરનાર.
Verse 30
ददर्श विविधान् गुल्मान् तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।।।राक्षसांश्च महाकायान्नानाप्रहरणोद्यतान्।
રક્ષઃપતિના ગૃહમાં તેણે વિવિધ ગુલ્મો (સશસ્ત્ર દળો) અને મહાકાય રાક્ષસોને જોયા—નાનાવિધ પ્રહરણ લઈને યુદ્ધ માટે સજ્જ.
Verse 31
रक्तान् श्वेतान् सितांश्चैव हरींश्चापि महाजवान्।।।।कुलीनान् रूपसम्पन्नान् गजान्परगजारुजान्।निष्ठितान् गजशिक्षयामैरावतसमान्युधि।।।।निहन्त्रून् परसैन्यानां गृहे तस्मिन् ददर्श सः।क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथा गिरीन्।।।।मेघसन्ततिनिर्घोषान् दुर्धर्षान् समरे परैः।
તેણે મહાવેગી ઘોડાઓ જોયા—રક્તવર્ણ, શ્વેતવર્ણ અને ફિક્કા (સિત) વર્ણના પણ.
Verse 32
रक्तान् श्वेतान् सितांश्चैव हरींश्चापि महाजवान्।।5.6.31।।कुलीनान् रूपसम्पन्नान् गजान्परगजारुजान्।निष्ठितान् गजशिक्षयामैरावतसमान्युधि।।5.6.32।।निहन्त्रून् परसैन्यानां गृहे तस्मिन् ददर्श सः।क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथा गिरीन्।।5.6.33।।मेघसन्ततिनिर्घोषान् दुर्धर्षान् समरे परैः।
તેણે કુલીન અને રૂપસમ્પન્ન ગજોને જોયા—શત્રુના ગજોને પણ પરાજિત કરી શકે એવા; ગજશિક્ષામાં નિપુણ અને યુદ્ધમાં ઐરાવત સમાન.
Verse 33
रक्तान् श्वेतान् सितांश्चैव हरींश्चापि महाजवान्।।5.6.31।।कुलीनान् रूपसम्पन्नान् गजान्परगजारुजान्।निष्ठितान् गजशिक्षयामैरावतसमान्युधि।।5.6.32।।निहन्त्रून् परसैन्यानां गृहे तस्मिन् ददर्श सः।क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथा गिरीन्।।5.6.33।।मेघसन्ततिनिर्घोषान् दुर्धर्षान् समरे परैः।
ત્યાં, તે ગૃહમાં, તેણે પરસૈન્યના વિનાશક ગજોને જોયા—મેઘ જેમ વરસે તેમ મદઝર વહેતા અને ગિરિ જેમ ધારા વહાવતાં; યુદ્ધમાં મેઘસમૂહ સમ ગર્જના કરતા અને શત્રુઓ માટે અદમ્ય.
Verse 34
सहस्रं वाहिनीस्तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः।।।।हेमजालपरिच्छन्नास्तरुणादित्यसन्निभाः।ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।।।।
ત્યાં રાક્ષસેન્દ્ર રાવણના નિવાસમાં તેણે હજારો વાહિનીઓ જોયા—જાંબૂનદ સુવર્ણથી અલંકૃત, હેમજાળ સમ આવરણથી ઢંકાયેલ, અને નવોદિત સૂર્ય સમ તેજસ્વી.
Verse 35
सहस्रं वाहिनीस्तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः।।5.6.34।।हेमजालपरिच्छन्नास्तरुणादित्यसन्निभाः।ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।।5.6.35।।
રાવણના નિવાસમાં તેણે હજારો વાહિનીઓ જોયા—જાંબૂનદ સુવર્ણથી શોભિત, હેમજાળ સમ કવચથી આવૃત, અને ઉદયમાન સૂર્ય સમ કાંતિમાન.
Verse 36
शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः।लतागृहाणि चित्राणि चित्रशालागृहाणि च।।।।क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानपि।कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च।।।।ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।
મારુતાત્મજ એ કપિએ રાવણના નિવાસમાં અનેક આકારની શિબિકાઓ, રંગબેરંગી લતાગૃહો તથા ચિત્રશાલાવાળા મનોહર ગૃહો જોયાં.
Verse 37
शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः।लतागृहाणि चित्राणि चित्रशालागृहाणि च।।5.6.36।।क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानपि।कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च।।5.6.37।।ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।
રાક્ષસેન્દ્ર રાવણના નિવાસમાં તેણે અન્ય ક્રીડાગૃહો, દારુથી રચાયેલા કૃત્રિમ પર્વતો, કામક્રીડાના રમ્ય ગૃહક અને દિવસના વિહાર માટેનાં અલગ દિવાગૃહક પણ જોયાં.
Verse 38
स मन्दरगिरिप्रख्यं मयूरस्थानसङ्कुलम्।।।।ध्वजयष्टिभिराकीर्णं ददर्श भवनोत्तमम्।अनेकरत्नसङ्कीर्णं निधिजालं समन्ततः।।।।धीरनिष्ठितकर्मान्तं गृहं भूतपतेरिव।
તેણે મન્દરગિરિ સમાન એક ઉત્તમ ભવન જોયું—મયૂરસ્થાનો વડે ભરેલું અને સર્વત્ર ધ્વજયષ્ટિઓથી આકીર્ણ.
Verse 39
स मन्दरगिरिप्रख्यं मयूरस्थानसङ्कुलम्।।5.6.38।।ध्वजयष्टिभिराकीर्णं ददर्श भवनोत्तमम्।अनेकरत्नसङ्कीर्णं निधिजालं समन्ततः।।5.6.39।।धीरनिष्ठितकर्मान्तं गृहं भूतपतेरिव।
તે ગૃહ અનેક રત્નોથી વિખેરાયેલું હતું અને ચારે તરફ નિધિઓના જાળથી ઘેરાયેલું; ધીર અને નિષ્ઠાપૂર્વક કરાયેલા કાર્યથી નિર્મિત—ભૂતપતિ (શિવ)ના ધામ સમાન.
Verse 40
अर्चिर्भिश्चापि रत्नानां तेजसा रावणस्य च।।।।विरराजाथ तद्वेश्म रश्मिमानिव रश्मिभिः।
રત્નોના અર્ચિ-પ્રકાશ અને રાવણના તેજથી તે મહેલ એવો ઝળહળ્યો, જાણે કિરણોથી દીપતો તેજસ્વી સૂર્ય.
Verse 41
जाम्बूनदमयान्येन शयनान्यासनानि च।।।।भाजनानि च मुख्यानि ददर्श हरियूथपः।
હરિયૂથપે જાંબૂનદ-સુવર્ણના બનેલા શયન અને આસન, તેમજ ઉત્તમ મુખ્ય પાત્રો—બધાં સોનાના—જોયાં.
Verse 42
मध्वासवकृतक्लेदं मणिभाजनसङ्कुलम्।।।।मनोरममसंबाधं कुबेरभवनं यथा।नूपुराणां च घोषेण काञ्चीनां निनदेन च।।।।मृदङ्तलघोषैश्च घोषवद्भिर्विनादितम्।प्रासादसङ्घातयुतं स्त्रीरत्नशतसङ्कुलम्।।।सुव्यूढकक्ष्यं हनुमान् प्रविवेश महागृहाम्।
મધુ અને આસવથી ભીંજાયેલું, મણિમય પાત્રોથી છલકાતું, મનોહર અને અસંબાધ—કુબેરના ભવન સમાન—એ મહાગૃહ હતું। નૂપુરોના ઘોષ, કાઞ્ચીઓના નિનાદ અને મૃદંગ-તાલના ધ્વનિથી તે ગુંજતું હતું। પ્રાસાદોના સમૂહોથી જોડાયેલું, સ્ત્રીરત્નોના સૈંકડોથી ભરેલું, સુવ્યવસ્થિત અંતઃકક્ષાવાળું તે વિશાળ ગૃહમાં હનુમાન પ્રવેશ્યો.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is covert reconnaissance: Hanumān must enter and traverse enemy palaces—rich with pleasures and guarded by armed rākṣasas—without losing mission focus (finding Sītā) or provoking premature confrontation.
Competence and devotion are shown as disciplined attention: true strength includes restraint, accurate perception, and freedom from distraction by wealth, spectacle, or fear while pursuing a righteous objective.
Landmarks include Lanka’s fortified royal quarter and Rāvaṇa’s gem-filled residence; culturally, the text highlights palace soundscapes (ornaments, drums, conches), ritual observances (daily worship and new/full-moon sacrifices), and the display of military assets (troops, elephants, horses, chariots).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.