Sarga 33
हनूमत्सीतासंवादः (Hanumān–Sītā Dialogue and Identity Verification)
सुन्दरकाण्ड
આ સર્ગમાં અશોકવાટિકામાં હનુમાનજીનું સીતાજી પ્રત્યેનું સાવધાન, વિનમ્ર અને ઓળખ-ચકાસણીયુક્ત આગમન વર્ણવાયું છે. તેઓ વૃક્ષ પરથી ઉતરી વિનીત, ભય ન ઉપજાવે તેવા સ્વરૂપે આવે છે; મસ્તક પર અંજલિ રાખી પ્રણિપાત કરે છે અને મધુર વાણીથી સીતાજીને સંબોધી પોતાનો આદરભાવ દર્શાવે છે. પહેલાં તેઓ નિરીક્ષણથી ઓળખ તપાસે છે—આંસુ, ભારે નિશ્વાસ અને ધરતીસ્પર્શથી તેઓ સમજે છે કે તેઓ દેવતા નહીં, માનવી દેહધારિણી છે; તેમજ લક્ષણ-ગુણોથી રાજકુલસમ્ભવા હોવાનું નિશ્ચય કરે છે. પછી સ્પષ્ટ પરીક્ષા મૂકે છે—જો તમે જનસ્થાનથી રાવણે અપહૃત કરેલી રામપત્ની સીતાજી હો, તો તે તમે જાતે સ્પષ્ટ કહો. રામના ગુણગાનથી સીતાજી ધીરજ પામે છે અને વંશ-પરિચય સાથે પોતાનું જીવનવૃત્તાંત કહે છે—દશરથ સાથેનો સંબંધ, જનકની પુત્રી તરીકે જન્મ, રામ સાથે વિવાહ, સાથે વિતાવેલા સમૃદ્ધ વર્ષો, અને કૈકેયીની વરમાગણીથી ભંગ થયેલી રાજ્યાભિષેકની તૈયારી. તેઓ રામની સત્યનિષ્ઠા, રાજવસ્ત્રત્યાગ, પોતે સ્વેચ્છાએ વનવાસમાં અનુસરવાનો નિર્ણય, લક્ષ્મણની તૈયારી, વનમાં પ્રવેશ, અને અંતે રાવણ દ્વારા અપહરણ તથા બે માસની મુદતનો ઉલ્લેખ કરે છે. આ રીતે ધર્મયુક્ત આત્મપ્રસ્તુતિ અને વિગતવાર કથનથી શંકા દૂર થઈ ઓળખ પ્રમાણિત થાય છે.
Shlokas
Verse 1
सोऽवतीर्य द्रुमात्तस्माद्विद्रुमप्रतिमाननः।विनीतवेषः कृपणः प्रणिपत्योपसृत्य च।।।।तामब्रवीन्महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः।शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा।।।।
ત્યારે વિદ્રુમ સમાન તેજસ્વી મુખવાળો હનુમાન તે વૃક્ષ પરથી નીચે ઉતર્યો. વિનમ્ર વેશ ધારણ કરી, દયનીય અને આદરભર્યા ભાવથી પ્રણામ કરીને નજીક આવ્યો. મહાતેજસ્વી મારુતિનંદન હનુમાન શિરે અંજલિ ધારણ કરી, મધુર વાણીથી સીતાને બોલ્યો.
Verse 2
सोऽवतीर्य द्रुमात्तस्माद्विद्रुमप्रतिमाननः।विनीतवेषः कृपणः प्रणिपत्योपसृत्य च।।5.33.1।।तामब्रवीन्महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः।शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा।।5.33.2।।
તે વૃક્ષ પરથી ઉતરી, વિદ્રુમ સમાન મુખવાળા હનુમાનજી વિનમ્ર વેષ ધારણ કરી, દીનભાવથી નમસ્કાર કરીને નજીક ગયા. મહાતેજસ્વી મારુતિનંદન હનુમાનજીએ શિર પર અંજલિ ધરી, મધુર વાણીથી સીતાજીને સંબોધ્યા.
Verse 3
का नु पद्मपलाशाक्षि क्लिष्टकौशेयवासिनि।द्रुमस्य शाखामालम्ब्य तिष्ठसि त्वमनिन्दिते।।।।
હે પદ્મપલાશ-નેત્રવાળી, મલિન થયેલા કૌશેય વસ્ત્ર ધારણ કરનારી, હે અનિંદિતે! તું વૃક્ષની શાખાને આલંબીને અહીં કેમ ઊભી છે? તું કોણ છે?
Verse 4
किमर्थम् तव नेत्राभ्यां वारि स्रवति शोकजम्।पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकीर्णमिवोदकम्।।।।
તારા પુણ્ડરીક-પલાશ સમાન નેત્રોમાંથી શોકજન્ય જળ કેમ વહે છે? જાણે શ્વેત કમળની પાંખડીઓમાંથી છંટાઈને ટપકતું પાણી હોય તેમ.
Verse 5
सुराणामसुराणां वा नागगन्धर्वरक्षसाम्।यक्षाणां किन्नराणां वा का त्वं भवसि शोभने।।।।
હે શોભને, તું કોણ છે? દેવોમાંની કે અસુરોમાંની? નાગ, ગંધર્વ, રાક્ષસોમાંની કે યક્ષો અથવા કિન્નરોમાંની?
Verse 6
का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा वरानने।वसूनां हि वरारोहे देवता प्रतिभासि मे।।।।
હે સુન્દરમુખી! તું કોણ છે—રુદ્રોમાંની, મરુતોમાંની કે વસુઓમાંની? હે સુશોભિત અંગવાળી, તું મને તો દેવતા સમી પ્રતીત થાય છે.
Verse 7
कि नु चन्द्रमसा हीना पतिता विबुधालयात्।रोहिणी ज्योतिषां श्रेष्ठा श्रेष्ठसर्वगुणान्विता।।।।
શું તું ચંદ્રથી વિયોગ પામી દેવલોકમાંથી પડી આવેલી—જ્યોતિષોમાં શ્રેષ્ઠ, સર્વોત્તમ ગુણોથી યુક્ત રોહિણી તો નથી ને?
Verse 8
का त्वं भवसि कल्याणि त्वमनिन्दितलोचने।कोपाद्वा यदि वा मोहाद्भर्तारमसितेक्षणे।।।।वसिष्ठं कोपयित्वा त्वं नासि कल्याण्यरुन्धती।
હે કલ્યાણી, હે નિર્દોષ નેત્રવાળી—તું કોણ છે? હે શ્યામલ નેત્રવાળી, શું ક્રોધથી કે મોહથી તું પતિને અપ્રસન્ન કરી બેઠી? હે કલ્યાણી, વસિષ્ઠને ક્રોધિત કરવાથી સ્થાનચ્યુત થયેલી તે ધન્ય અરુન્ધતી તો તું નથી ને?
Verse 9
को नु पुत्रः पिता भ्राता भर्ता वा ते सुमध्यमे।।।।अस्माल्लोकादमुं लोकं गतं त्वमनुशोचसि।
હે સુમધ્યમે! તારો કોણ છે—પુત્ર, પિતા, ભાઈ કે પતિ—જે આ લોકથી પરલોક ગયેલો, તેને તું શોકથી સ્મરે છે?
Verse 10
रोदनादतिनिश्श्वासाद्भूमिसंस्पर्शनादपि।।।।न त्वां देवीमहं मन्ये राज्ञ स्सर्वज्ञावधारणात्।
તમારા રોદન, ભારે નિશ્વાસ અને ધરતીને સ્પર્શ કરવાથી, તેમજ રાજસી લક્ષણોની સ્પષ્ટતા પરથી—હે દેવી, હું તમને દેવી માનતો નથી.
Verse 11
व्यञ्जनानि च ते यानि लक्षणानि च लक्षये।।।।महिषी भूमिपालस्य राजकन्या च मे मता।
તારા અંગલક્ષણો અને વિશેષ ચિહ્નો હું નિહાળું છું; તેથી મને લાગે છે કે તું ભૂપાલની મુખ્ય મહિષી છે અથવા રાજકન્યા છે.
Verse 12
रावणेन जनस्थानाद्बलादपदहृता यदि।।।।सीता त्वमसि भद्रं ते तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः।
જો તું જનસ્થાનમાંથી રાવણે બળજબરીથી અપહૃત કરેલી સીતા જ હો, તો—તારું કલ્યાણ થાઓ—હું પૂછું છું, મને તે કહી દે.
Verse 13
यथा हि तव वै दैन्यं रूपं चाप्यतिमानुषम्।।।।तपसा चान्वितो वेषस्त्वं राममहिषी ध्रुवम्।
કારણ કે તારી દયનીય સ્થિતિ, માનવાતીત જેવી તારી રૂપશ્રી, અને તપસ્યાથી યુક્ત વેષ—આ બધાથી મને નિશ્ચય થાય છે કે તું નિશ્ચિતે રામની મહિષી છે.
Verse 14
सा तस्य वचनं श्रुत्वा रामकीर्तनहर्षिता।।।।उवाच वाक्यं वैदेही हनुमन्तं द्रुमाश्रितम्।
તેના વચન સાંભળી અને રામના કીર્તનથી હર્ષિત થઈ, વૃક્ષ પાસે સ્થિત હનુમાનને વૈદેહીએ વાણી ઉચ્ચારી.
Verse 15
पृथिव्यां राजसिंहानां मुख्यस्य विदितात्मनः।।।।स्नुषा दशरथस्याहं शत्रुसैन्यप्रतापिनः।
પૃથ્વી પરના રાજસિંહોમાં મુખ્ય, આત્મજ્ઞાની અને શત્રુસૈન્યને દમન કરનાર દશરથની હું સ્નુષા છું.
Verse 16
दुहिता जनकस्याहं वैदेहस्य महात्मनः।।।।सीतेति नाम नाम्नाऽहं भार्या रामस्य धीमतः।
હું મહાત્મા વૈદેહ જનક રાજાની પુત્રી છું. મારું નામ સીતાં છે, અને હું ધીમાન શ્રીરામની ધર્મપત્ની છું.
Verse 17
समा द्वादश तत्राहं राघवस्य निवेशने।।।।भुञ्जाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृद्धिनी।
રાઘવના ગૃહમાં હું ત્યાં બાર વર્ષ રહી, માનવીય સુખભોગો ભોગવતી, સર્વ કામનાઓથી સમૃદ્ધ હતી.
Verse 18
तत्र त्रयोदशे वर्षे राज्येनेक्ष्वाकुनन्दनम्।।।।अभिषेचयितुं राजा सोपाध्यायः प्रचक्रमे।
પછી તેરમા વર્ષે, ઇક્ષ્વાકુવંશના આનંદ શ્રીરામને રાજ્યાભિષેક કરવા રાજાએ રાજગુરુ સાથે તૈયારી આરંભી.
Verse 19
तस्मिन्सम्भ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने।।।।कैकयी नाम भर्तारं देवी वचनमब्रवीत्।
પરંતુ રાઘવના અભિષેકની તૈયારી ચાલતી હતી ત્યારે, કૈકેયી નામની રાણી એ પોતાના પતિને વચન કહ્યું.
Verse 20
न पिबेयं न खादेयं प्रत्यहं मम भोजनम्।।।।एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते।
હું ન પીશ, ન ખાઈશ—દરરોજનું મારું ભોજન પણ નહીં; જો રામનો અભિષેક થાય તો એ જ મારા જીવનનો અંત થશે.
Verse 21
यत्तदुक्तं त्वया वाक्यं प्रीत्या नृपतिसत्तम।।।।तच्छेन्न वितथं कार्यं वनं गच्छतु राघवः।
હે નૃપતિશ્રેષ્ઠ! તું પ્રેમથી જે વચન કહ્યું હતું, તે જો અસત્ય ન થવું જોઈએ, તો રાઘવ વનમાં જાય.
Verse 22
स राजा सत्यवाग्देव्या वरदानमनुस्मरन्।।।।मुमोह वचनं श्रुत्वा कैकेय्याः क्रूरमप्रियम्।
સત્યવચન રાજા, રાણી દેવીએ માગેલા વરદાનો સ્મરણ કરતાં, કૈકેયીના ક્રૂર અને અપ્રિય વચન સાંભળી મૂર્છિત થયો.
Verse 23
ततस्तु स्थविरो राजा सत्ये धर्मे व्यवस्थितः।।।।ज्येष्ठं यशस्विनं पुत्रं रुदन्राज्यमयाचत।
પછી વૃદ્ધ રાજા—સત્ય અને ધર્મમાં સ્થિર—રડતાં રડતાં પોતાના યશસ્વી જ્યેષ્ઠ પુત્રને રાજ્ય સ્વીકારવા વિનંતી કરવા લાગ્યો.
Verse 24
स पितुर्वचनं श्रीमानभिषेकात्परं प्रियम्।।।।मनसा पूर्वमासाद्य वाचा प्रतिगृहीतवान्।
શ્રીમાન રામે પિતાનું વચન અભિષેક કરતાં પણ વધુ પ્રિય માની, પહેલાં મનમાં સ્વીકાર્યું અને પછી વાણીથી સંમતિ આપી.
Verse 25
दद्यान्न प्रतिगृह्णीयान्न ब्रूयात्किञ्चिदप्रियम्।।।।अपि जीवितहेतोर्वा रामस्सत्यपराक्रमः।
રામ—સત્યપરાક્રમી—દાન તો આપતા, પણ કદી પ્રતિગ્રહ ન લેતા; અને પોતાના પ્રાણ માટે પણ અપ્રિય કે કઠોર વચનનું લેશમાત્ર ઉચ્ચારતા નહીં.
Verse 26
स विहायोत्तरीयाणि महार्हाणि महायशाः।।।।विसृज्य मनसा राज्यं जनन्यै मां समादिशत्।
મહાયશસ્વી રામે મહામૂલ્ય ઉત્તરીય વસ્ત્રો ત્યજી દીધાં; મનમાં રાજ્યનો ત્યાગ કરીને, મને માતાજીની સેવા કરવા આદેશ આપ્યો.
Verse 27
साहं तस्याग्रतस्तूर्णं प्रस्थिता वनचारिणी।।।।न हि मे तेन हीनाया वासस्स्वर्गेऽपि रोचते।
હું તો વનવાસિની બની, તેની આગળ જ તુરંત પ્રસ્થાન કરી; કારણ કે તેના વિયોગમાં તો સ્વર્ગમાં વસવાટ પણ મને રોચતો નથી.
Verse 28
प्रागेव तु महाभागस्सौमित्रिर्मित्रनन्दनः।।5.33.28।।पूर्वजस्यानुयात्रार्थे द्रुमचीरैरलङ्कृतः।
અને તે પહેલાં જ મહાભાગ સૌમિત્રિ—મિત્રોને આનંદ આપનાર—વૃક્ષછાલના ચીર ધારણ કરીને, મોટા ભાઈના અનુયાત્રા માટે સજ્જ થયો.
Verse 29
ते वयं भर्तुरादेशं बहुमान्य दृढव्रताः।।।।प्रविष्टास्स्म पुरादृष्टं वनं गम्भीरदर्शनम्।
આ રીતે અમે, દૃઢવ્રતી બની અને રાજાના આદેશને બહુ માન આપીને, પહેલાં કદી ન જોયેલું—ભયાનક અને ગહન દેખાવ ધરાવતું—વનમાં પ્રવેશ્યા.
Verse 30
वसतो दण्डकारण्ये तस्याहममितौजसः।।।।रक्षसाऽपहृता भार्या रावणेन दुरात्मना।
તે અમિત તેજસ્વી પુરુષ દંડકારણ્યમાં વસતો હતો ત્યારે, હું તેની પત્ની, દુષ્ટાત્મા રાક્ષસ રાવણ દ્વારા અપહૃત થઈ હતી.
Verse 31
द्वौ मासौ तेन मे कालो जीवितानुग्रहः कृतः।।।।ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां ततस्तक्ष्यामि जीवितम्।
તેના દ્વારા મને બે માસ સુધી જીવનની મુદત—જીવિતાનુગ્રહ—આપવામાં આવી છે; પરંતુ એ બે માસ પૂરા થયા પછી હું જીવન ત્યજી દઈશ.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is ethical identification under risk: Hanumān must approach a vulnerable captive without increasing fear or enabling deception. He adopts विनीतवेष, offers respectful salutations, and uses careful questioning to confirm identity before proceeding with the mission’s message.
Reliable knowledge precedes decisive action: observation (tears, breath, embodied conduct) and coherent self-narration (lineage, events, vows) function as pramāṇa. The dialogue also frames dharma as lived truth—Rāma’s सत्यपराक्रम and Sītā’s steadfast commitment become the moral ground for hope and strategy.
Geographically, Janasthāna and Daṇḍakāraṇya anchor the abduction and exile backstory; the scene occurs in Laṅkā’s garden setting (Aśoka-vāṭikā, contextually). Culturally, allusions to Rohiṇī, Arundhatī, and divine classes (Rudras, Maruts, Vasus) supply a shared mythic taxonomy for identifying extraordinary beings.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.