Sarga 16
षोडशः सर्गः (Sarga 16): Hanumān’s Recognition of Sītā and Renewed Lament
सुन्दरकाण्ड
આ સર્ગમાં હનુમાન અશોકવાટિકામાં દેખાયેલી સ્ત્રીને મનમાં તપાસી નિશ્ચય કરે છે કે એ જ સીતાજી છે. સીતાના સૌંદર્ય અને શ્રીરામના ગુણો સ્મરીને તેમનો શોક ફરી ઊઠે છે, પરંતુ તે નીતિબુદ્ધિથી સંયમિત રહે છે—હનુમાન માને છે કે રામ-લક્ષ્મણના પરાક્રમનું જ્ઞાન હોવાથી જ સીતાજી ધૈર્યથી અડગ છે. પછી તે ‘સીતાના હિતાર્થે’ થયેલા મહાસંગ્રામોની કારણશ્રેણી યાદ કરે છે—વાલિવધ, કબન્ધ અને વિરાધનો સંહાર, તથા જનસ્થાનમાં ખર, ત્રિશિરા, દૂષણ સહિત ચૌદ હજાર રાક્ષસોનો વિનાશ; અને સુગ્રીવને રાજ્યપુનઃપ્રાપ્તિ પણ એ જ પરિણામક્રમમાં આવે છે એમ દર્શાવે છે. પોતાનું સમુદ્રોલ્લંઘન અને લંકાનું સર્વેક્ષણ સીતાપ્રાપ્તિની સેવા તરીકે માને છે અને સીતાજી માટે તો જગત ઉથલાવી દે એવો યુદ્ધ પણ ધર્મસંગત છે એવો નિશ્ચય કરે છે. તે સીતાના પરિચયચિહ્નો વધુ પ્રબળ કરે છે—જનકનંદિની, હળની રેખામાંથી જન્મેલી, પતિવ્રતા, અને દશરથની જ્યેષ્ઠ વહુ. પહેલાં રામ-લક્ષ્મણના રક્ષણમાં રહેલી સીતાજી હવે રાક્ષસીઓના પહેરામાં છે—આ વિરોધથી કરુણા વધે છે. હિમથી ઝાંખું પડેલું કમળ, વિરહિણી ચક્રવાકી, અને અશોકપુષ્પ-ચંદ્રપ્રભાથી શોક વધે તેવી ઉપમાઓથી બંધનદુઃખનું ચિત્રણ કરીને હનુમાન શિંશુપા વૃક્ષ પર છુપાઈ સાવધ નજર રાખે છે.
Shlokas
Verse 1
प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुङ्गवः।गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत्।।5.16.1।।
પ્રશંસનીય એવી સીતા દેવીની પ્રશંસા કરીને, હરિપુંગવ મારુતિ ગુણોથી રમણિય શ્રીરામને પણ સ્મરી, ફરી ચિંતામગ્ન થયો.
Verse 2
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः।सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनूमान्विललाप ह।।5.16.2।।
ક્ષણમાત્ર ધ્યાનમાં સ્થિર રહી, અશ્રુથી વ્યાકુલ નેત્રોવાળો તેજસ્વી હનૂમાન સીતા પર મન સ્થિર કરી વિલાપ કરવા લાગ્યો.
Verse 3
मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया।यदि सीताऽऽपि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः।।5.16.3।।
શિસ્તબદ્ધ લક્ષ્મણ દ્વારા માનિત અને વડીલોને પ્રિય એવી સીતા પણ જો આ રીતે દુઃખથી પીડિત છે, તો ખરેખર કાળ અતિક્રમ કરવો દુષ્કર છે.
Verse 4
रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः।नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गङ्गेव जलदागमे।।5.16.4।।
શ્રીરામના નિશ્ચયને અને ધીમાન લક્ષ્મણના પરાક્રમને જાણીને, દેવી અતિશય વ્યાકુળ થતી નથી—જેમ મેઘોના આગમને ગંગા અતિશય ઉછળતી નથી.
Verse 5
तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम्।राघवोऽऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा।।5.16.5।।
શીલ, વય અને વર્તનમાં સમાન, કુળ અને શુભ લક્ષણોમાં પણ સમતુલ્ય એવી વૈદેહી માટે રાઘવ યોગ્ય છે; અને આ અસિતેક્ષણા દેવી પણ તેમના માટે યોગ્ય છે.
Verse 6
तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम्।जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत्।।5.16.6।।
તેણીને જોઈ—નવઘડિત સુવર્ણ જેવી તેજસ્વી, સર્વ લોકને પ્રિય શ્રી (લક્ષ્મી) સમાન—હનુમાનનું મન રામ તરફ વળ્યું અને પછી તેણે આ વચન કહ્યું.
Verse 7
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः।रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः।।5.16.7।।
આ વિશાલનેત્રા દેવીના હેતુથી મહાબલી વાલીનો વધ થયો; અને રાવણ સમાન પરાક્રમી યોદ્ધા કબન્ધ પણ પાતિત થયો.
Verse 8
विराधश्च हतः सङ्ख्ये राक्षसो भीमविक्रमः।वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः।।5.16.8।।
અને ભયંકર પરાક્રમી રાક્ષસ વિરાધ પણ વનમાં રામે યુદ્ધમાં પરાજિત કરી હણ્યો—જેમ મહેન્દ્ર ઇન્દ્રે શંબરને જીત્યો હતો તેમ.
Verse 9
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्।निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः।।5.16.9।।
જનસ્થાને ભયંકર કર્મવાળા રાક્ષસોના ચૌદ હજાર, અગ્નિશિખા સમા તીરો વડે સંહરાયા.
Verse 10
खरश्च निहतसङ्ख्ये त्रिशिराश्च निपातितः।दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना।।5.16.10।।
યુદ્ધમાં ખરા સંખ્યે નાશ પામ્યો, ત્રિશિરા પણ ધરાશાયી થયો; મહાતેજસ્વી દૂષણ પણ—આત્મજ્ઞાની અને વિવેકમાં સ્થિર એવા શ્રીરામે—વધ કર્યો.
Verse 11
ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम्।अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवान् लोकसत्कृतम्।।5.16.11।।
આ સીતાના નિમિત્તે, વાલિ દ્વારા રક્ષિત અને દુર્લભ એવા વાનરોના ઐશ્વર્યને સુગ્રીવે પ્રાપ્ત કર્યું અને લોકમાં સન્માનિત થયો.
Verse 12
सागरश्च मया क्रान्तश्श्रीमान्नदनदीपतिः।अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयमवेक्षिता।।5.16.12।।
વિશાલાક્ષી સીતાના હિતાર્થે મેં સમુદ્ર—નદ-નદીના શ્રીમાન અધિપતિ—ને વટાવ્યો; અને આ નગરીને પણ હવે નિહાળી છે.
Verse 13
यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत्।अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः।।5.16.13।।
જો શ્રીરામ સમુદ્રથી સીમિત ધરતીને—even આખા જગતને—તેના હિતાર્થે ઉથલાવી દે, તો પણ તે યુક્ત જ છે—એવી મારી મતિ છે.
Verse 14
राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा।त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात्कलाम्।।5.16.14।।
ત્રણ લોકનું રાજ્ય હોય કે જનકનંદિની સીતા—સમગ્ર ત્રૈલોક્યરાજ્ય પણ સીતાના મૂલ્યની સોળમાં એક કળા જેટલું પણ નથી.
Verse 15
इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः।सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता।।5.16.15।।उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते।पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपाम्सुभिः।।5.16.16।।
આ જ તે સીતા છે—મૈથિલીના મહાત્મા, ધર્મશીલ જનકરાજાની પુત્રી; પતિપ્રતિ અડગ વ્રતવાળી, પતિવ્રતામાં દૃઢ નિષ્ઠાવાળી.
Verse 16
इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः।सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता।।5.16.15।।उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते।पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपाम्सुभिः।।5.16.16।।
હળની ધારથી ચિહ્નિત ખેતરમાં ધરતીને ભેદીને તે પ્રગટ થઈ; શુભ કેદારની ધૂળથી છંટકાવાયેલી, કમળના પરાગ સમાન ધાન-માટીના કણોથી વિખેરાયેલી.
Verse 17
विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्न्विवर्तिनः।स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी।।5.16.17।।
આ યશસ્વિની દેવી દશરથરાજની જ્યેષ્ઠ સ્નુષા છે—વિક્રમી, આર્યશીલ, અને યુદ્ધમાં કદી પીઠ ન ફેરવનારી।
Verse 18
धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः।इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशमागता।।5.16.18।।
ધર્મજ્ઞ, કૃતજ્ઞ અને આત્મવિદ રામની આ જ પ્રિય ભાર્યા છે—જે હવે રાક્ષસીઓના વશમાં પડી ગઈ છે.
Verse 19
सर्वान् भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता।अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम्।।5.16.19।।संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता।या परां भजते प्रीतिं वनेऽऽपि भवने यथा।।5.16.20।।सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी।सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी।।5.16.21।।
પતિપ્રેમના બળે પ્રેરાઈ તેણે સર્વ ભોગો ત્યજી દીધા; દુઃખોને ગણ્યા વિના તે નિર્જન વનમાં પ્રવેશી ગઈ.
Verse 20
सर्वान् भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता।अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम्।।5.16.19।।संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता।या परां भजते प्रीतिं वनेऽऽपि भवने यथा।।5.16.20।।सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी।सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी।।5.16.21।।
ફળમૂળથી સંતોષ પામતી, પતિસેવામાં રત રહી, વનમાં પણ મહેલ સમાન પરમ પ્રીતિનો અનુભવ કરતી હતી.
Verse 21
सर्वान् भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता।अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम्।।5.16.19।।संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता।या परां भजते प्रीतिं वनेऽऽपि भवने यथा।।5.16.20।।सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी।सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी।।5.16.21।।
આ જ સુવર્ણવર્ણ અંગવાળી, નિત્ય સુસ્મિત વાણી બોલનારી—જે કદી અનર્થની ભાગી ન હતી—આજે આ યાતના સહે છે.
Verse 22
इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमर्हति राघवः।रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः।।5.16.22।।
આ શીલસંપન્ના સ્ત્રીને—રાવણથી પીડિત—રાઘવને જોવી યોગ્ય છે; જેમ તરસેલો માણસ કૂવા/ઝરણા સુધી પહોંચવા તત્પર રહે.
Verse 23
अस्या नूनं पुनर्लाभाद्राघवः प्रीतिमेष्यति।राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम्।।5.16.23।।
નિશ્ચયે, તેને ફરી પ્રાપ્ત કરવાથી રાઘવને પ્રીતિ પ્રાપ્ત થશે; જેમ રાજ્યથી ચ્યૂત રાજા ફરી ધરતી (રાજ્ય) મેળવી આનંદિત થાય.
Verse 24
कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च।धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी।।5.16.24।।
કામભોગોથી પરિત્યક્તા અને સ્વજનોમાંથી વિયોગ પામેલી, તે પોતાના દેહને માત્ર તેમના પુનર્મિલનની તીવ્ર કાંક્ષા વડે જ ધારણ કરે છે.
Verse 25
नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान्पुष्पफलद्रुमान्।एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति।।5.16.25।।
તે રાક્ષસીઓને પણ નથી જોતી, ન તો પુષ્પ-ફળોથી ભરેલા આ વૃક્ષોને; એકાગ્ર હૃદયવાળી તે નિશ્ચયે મનમાં માત્ર શ્રીરામને જ નિહાળે છે.
Verse 26
भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणादपि।एषा तु रहिता तेन भूषणार्हा न शोभते।।5.16.26।।
પતિવ્રતા નારી માટે પતિ જ પરમ અલંકાર છે—અલંકારોથી પણ મહાન. તેનાથી વિયોગમાં, અલંકારની યોગ્ય હોવા છતાં, તે શોભતી નથી.
Verse 27
दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः।धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति।।5.16.27।।
પ્રભુ રામ અતિ દુષ્કર કાર્ય કરે છે: તેણાથી વિયોગમાં પણ પોતાનું દેહ ધારણ કરે છે અને દુઃખથી કદી ઢળી પડતો નથી.
Verse 28
इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम्।सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः।।5.16.28।।
કાળી વેણીવાળી, કમળસમાન નેત્રવાળી, સુખની યોગ્ય એવી તેણીને દુઃખમાં ડૂબેલી જોઈને મારું મન પણ વ્યથિત થઈ જાય છે.
Verse 29
क्षतिक्षमा पुष्करसन्निभाक्षी या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम्।सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले।।5.16.29।।
પૃથ્વી સમ ક્ષમાશીલ, કમળસમાન નેત્રવાળી, જે રાઘવ અને લક્ષ્મણ દ્વારા રક્ષિત હતી—તે જ હવે વિકૃત, ભયંકર નેત્રવાળી રાક્ષસીઓ દ્વારા વૃક્ષમૂળે રક્ષાય છે.
Verse 30
हिमहतनलिनीव नष्टशोभा व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना।सहचररहितेव चक्रवाकी जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना।।5.16.30।।
હિમથી આઘાત પામેલા કમળની જેમ તેની શોભા નષ્ટ થઈ ગઈ છે; આપત્તિઓની પરંપરાથી પીડાતી, સહચર વિહોણી ચક્રવાકી જેવી, જનકસુતા દયનીય દશાને પામી છે.
Verse 31
अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः।हिमव्यपायेन च शीतरश्मि रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मि:।।5.16.31।।
આના માટે પુષ્પોના ભારથી નમેલી ટોચવાળી અશોક વૃક્ષોની ડાળીઓ પણ અશોક નહિ, પરંતુ દૃઢ શોક જ ઉપજાવે છે; અને શિયાળો વિતી જાય ત્યારે શીતકિરણ ચંદ્ર તથા સહસ્રકિરણ સૂર્યના ઉદયથી પણ તેનો શોક વધુ તીવ્ર બને છે.
Verse 32
इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य सीतेयमित्येव निविष्टबुद्धि:।संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षे बली हरीणामृषभस्तरस्वी।।5.16.32।।
આ રીતે વિષયનું અવલોકન કરીને કપિએ મનમાં દૃઢ નિશ્ચય કર્યો—“આ જ સીતા છે”; અને તે વૃક્ષનો આશ્રય લઈને, વાનરોમાં વૃષભ સમાન બળવાન અને તરતસ્વી તે ત્યાં બેઠો.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is epistemic and ethical: Hanumān must confirm Sītā’s identity without exposing himself or worsening her danger. His lament is not mere emotion; it functions as a disciplined verification and mission-alignment before any contact.
The sarga teaches that compassion and strategy are not opposites: grief can be ordered into truthful assessment, remembrance of dharmic deeds, and renewed resolve. Sītā’s value is framed as ethically incomparable, justifying strenuous action while still requiring restraint and timing.
Key landmarks include the ocean (Sāgara) crossed by Hanumān, Laṅkā as the surveyed objective-space, and the Aśoka-grove setting with the Śiṃśupā tree used for concealment; culturally, Sītā’s ‘furrow-birth’ (from ploughed earth) anchors her identity in agrarian-sacral imagery.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.