Sarga 53

Verse 1

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महात्मनः।देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तरमब्रवीत्।।5.53.1।।

તે મહાત્મા ભાઈના દેશ-કાળને અનુરૂપ હિતકારી વચન સાંભળી, દશગ્રીવ રાવણે પ્રતિઉત્તર આપ્યો.

Verse 2

सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता।अवश्यं तु वधादन्यः क्रियतामस्य निग्रहः।।5.53.2।।

આપે જે કહ્યું તે સાચું છે—દૂતનો વધ નિંદનીય છે; પરંતુ મૃત્યુ સિવાયની કોઈ દંડવિધિ દ્વારા તેની અવશ્ય નિયંત્રણ-શિક્ષા કરવી જોઈએ.

Verse 3

कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम्।तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु।।5.53.3।।

“કપિઓ માટે લાઙ્ગૂલ પ્રિય ગણાય છે—એ તો તેમનું ભૂષણ છે. તેથી તેની પૂંછડીને તત્કાળ પ્રજ્વલિત કરો, અને તે દહતી પૂંછડી સાથે જવા દો.”

Verse 4

ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम्।समित्रज्ञातयस्सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः।।5.53.4।।आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम्।लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम्।।5.53.5।।

“પછી આ દયનીયને—અંગો વિકૃત થઈ દુઃખથી ક્ષીણ થયેલને—મિત્રો, સગાં, જ્ઞાતિજન, બાંધવો અને સુહૃદ સૌ જુએ.” એમ રાક્ષસેન્દ્રે આજ્ઞા આપી: “પૂરી નગરીને, ચૌક-ચોરાહા સહિત, તેની પૂંછડી સળગાવી રાક્ષસોના પહેરા સાથે તેને ફેરવાવો.”

Verse 5

ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम्।समित्रज्ञातयस्सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः।।5.53.4।।आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम्।लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम्।।5.53.5।।

તેણું વચન સાંભળતાં જ ક્રોધથી દહેલા રાક્ષસોએ હનુમાનજીનું લાંગૂલ જૂનાં કપાસનાં ચીંથરાં પટોથી વાળી બાંધ્યું.

Verse 6

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्शिताः।वेष्टयन्ति स्म लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासकैः पटैः।।5.53.6।।

તેણું વચન સાંભળતાં જ ક્રોધથી દહેલા રાક્ષસોએ હનુમાનજીનું લાંગૂલ જૂનાં કપાસનાં ચીંથરાં પટોથી વાળી બાંધ્યું.

Verse 7

संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः।शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनः।।5.53.7।।

જ્યારે લાંગૂલ વાળવામાં આવતું હતું, ત્યારે મહાકપિ હનુમાનજી વધતા ગયા—જેમ વનમાં સૂકાં ઇંધણ મળતાં હુતાશન ભભૂકી ઊઠે.

Verse 8

तैलेन परिषिच्याथ तेऽग्निं तत्राभ्यपातयन्।लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानपातयत्।।5.53.8।।रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः।

પછી તેમણે તેલ છાંટી તેને અગ્નિ લગાડી. ક્રોધ અને અપમાનથી ભરેલા, ઉગતા સૂર્ય સમાન તેજસ્વી મુખવાળા હનુમાનજીએ પ્રદીપ્ત લાંગૂલથી તે રાક્ષસોને પછાડી દીધા.

Verse 9

लाङ्गूलं सम्प्रदीप्तं तु द्रष्टुं तस्य हनूमतः।।5.53.9।।सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीता निशाचराः।

હનુમાનજીનું લાંગૂલ સંપૂર્ણ પ્રજ્વલિત થયેલું જોવા માટે નિશાચરો આનંદિત થઈને નીકળ્યા—સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધો સહિત.

Verse 10

स भूयः सङ्गतैः क्रूरैर्राक्षसैर्हरिसत्तमः।।5.53.10।।निबद्धः कृतवान्वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम्।

ક્રૂર રાક્ષસો ફરી એકત્ર થઈ હરિશ્રેષ્ઠ તે વીરને પુનઃ બાંધી દીધો; ત્યારે તે વીર વાનરોત્તમે ક્ષણને અનુરૂપ નિશ્ચય કર્યો.

Verse 11

कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः।।5.53.11।।छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान्पुनः।

ખરેખર, બંધાયેલો હોવા છતાં પણ આ રાક્ષસો મને રોકી શકતા નથી; પાશો કાપી હું ઉછળી ઊઠું અને ફરી એમને સંહારું.

Verse 12

यदि भर्तुर्हितार्थाय चरन्तं भर्तृशासनात्।।5.53.12।।बध्नन्त्येते दुरात्मनो न तु मे निष्कृतिः कृता।

જો સ્વામીના આદેશથી, સ્વામીના હિત માટે વિચરતા મને આ દુષ્ટાત્માઓ બાંધે છે, તો હું એમને પરિણામમાંથી સહેલાઈથી છૂટકારો થવા નહીં દઉં.

Verse 13

सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि।।5.53.13।।किंतु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम्।लङ्का चारयितव्या वै पुनरेव भवेदिति।।5.53.14।।

યુદ્ધમાં હું આ સર્વ રાક્ષસો સામે પૂરતો સમર્થ છું; પરંતુ શ્રીરામની પ્રસન્નતા માટે આવી અપમાનજનક સ્થિતિ પણ હું સહન કરીશ.

Verse 14

सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि।।5.53.13।।किंतु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम्।लङ्का चारयितव्या वै पुनरेव भवेदिति।।5.53.14।।

આ રીતે તો મને ફરી એકવાર લંકામાં ફરવાની અને તેને વધુ નિરીક્ષણ કરવાની નિશ્ચિત તક મળશે.

Verse 15

रात्रौ न हि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः।अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये।।5.53.15।।

રાત્રે કિલ્લાબંધી અને રક્ષણવ્યવસ્થા અંગે લંકા મને સારી રીતે દેખાઈ ન હતી; તેથી રાત પૂરી થતાં જ લંકાને હું અવશ્ય ફરી તપાસીશ.

Verse 16

कामं बद्धस्य मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च।पीडां कुर्वन्तु रक्षांसि न मेऽस्ति मनसश्श्रमः।।5.53.16।।

ઇચ્છે તો રાક્ષસો મને ફરી બાંધી દે અને પૂંછડી સળગાવી પીડા આપે; મારા મનમાં તો કશી થાકावट નથી.

Verse 17

ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम्।परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम्।।5.53.17।।

પછી આનંદિત થયેલા તે રાક્ષસોએ શરીર સંકોચી રાખેલા, સત્ત્વશાળી મહાકપિ—કપિઓમાં ગજરાજ સમાન—ને પકડીને સાથે લઈ ચાલ્યા.

Verse 18

शङ्खभेरीनिनादैस्तं घोषयन्तः स्वकर्मभिः।राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम्।।5.53.18।।

શંખ અને ભેરીના નાદથી ઘોષણા કરતાં, ક્રૂર કર્મવાળા રાક્ષસો પોતાના કૃત્યનું પ્રદર્શન કરતા તેને તે નગરીમાં ફેરવતા હતા.

Verse 19

अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमरिन्दमः।हनुमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम्।।5.53.19।।

રાક્ષસો પાછળ પાછળ ચાલતા, અરિંદમ હનુમાન સહજ રીતે આગળ વધ્યો અને રાક્ષસોની મહાપુરીમાં ફરતો રહ્યો.

Verse 20

अथापश्यद्विमानानि विचित्राणि महाकपिः।संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान्।।5.53.20।।

પછી મહાકપિએ અદ્ભુત વિમાનો, સુરક્ષિત રીતે ઘેરાયેલા ભૂમિભાગો અને સુવ્યવસ્થિત રીતે વહેંચાયેલા ચૌક-ચત્વરો જોયા.

Verse 21

वीथीश्च गृहसम्बाधाः कपिश्शृङ्गाटकानि च।तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव गृहकान्तरान्।।5.53.21।।गृहांश्च मेघसङ्काशान् ददर्श पवनात्मजः।

પવનાત્મજએ ઘરોની ભીડવાળી ગલીઓ, ઊંચા શૃંગાટકો અને ચોરાહા, મુખ્ય માર્ગો અને ઉપમાર્ગો, ઘરો વચ્ચેના આંતરિક માર્ગો, તથા મેઘ સમાન દેખાતા ગૃહો જોયા.

Verse 22

चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च।।5.53.22।।घोषयन्ति कपिं सर्वे चारीक इति राक्षसाः।

ચૌકમાં, ચતુષ્ક-સ્તંભવાળા ચોરાહે અને રાજમાર્ગ પર પણ સર્વ રાક્ષસો ઘોષણા કરતા હતા—“આ કપિ તો ચારીક, એટલે જાસૂસ છે.”

Verse 23

स्त्रीबालवृद्धाः निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात्।।5.53.23।।तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनुमन्तं दिदृक्षवः।

કૌતૂહલથી સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધો ત્યાં ત્યાંથી બહાર નીકળ્યા; પ્રજ્વલિત લાંગૂળવાળા હનુમાનને જોવા તેઓ આતુર હતા.

Verse 24

दीप्यमाने ततस्तत्र लाङ्गूलाग्रे हनूमतः।।5.53.24।।राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्य श्शंसुर्देव्यास्तदप्रियम्।

પછી ત્યાં હનુમાનના લાંગૂળના અગ્રભાગે અગ્નિ પ્રજ્વલિત થતાં, વિકૃત નેત્રવાળી તે રાક્ષસીઓએ દેવી (સીતા)ને તે અપ્રિય સમાચાર સંભળાવ્યા.

Verse 25

यस्त्वया कृतसंवाद स्सीते ताम्रमुखः कपिः।।5.53.25।।लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते।

“હે સીતા! તારી સાથે સંવાદ કરનાર તે તામ્રમુખ કપિ—તેને પ્રજ્વલિત લાંગૂળ સાથે હવે અહીં ફરવાતો લઈ જવાય છે.”

Verse 26

श्रुत्वा तद्वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम्।।5.53.26।।वैदेही शोकसन्तप्ता हुताशनमुपागमत्।

તે ક્રૂર વચન સાંભળી—જાણે પોતાના અપહરણ સમાન દુઃખદ—શોકથી દગ્ધ વૈદેહી અગ્નિદેવને શરણ ગઈ (આહ્વાન કર્યું).

Verse 27

मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदाऽसीन्महाकपेः।।5.53.27।।उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम्।

ત્યારે વિશાલનેત્રા સીતા દેવી મહાકપિ હનુમાનના કલ્યાણ તરફ મંગલમુખી બની, સંયમિત ચિત્તે હવ્યવાહન અગ્નિદેવનું ઉપાસન કરી પ્રાર્થના કરી.

Verse 28

यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः।यदि चास्त्येकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः।।5.53.28।।

“જો પતિસેવામાં મારી સત્યતા હોય, જો મેં આચરેલા તપમાં સત્ય હોય, અને જો એકપત્નીવ્રતની મારી અડગ નિષ્ઠા સત્ય હોય—તો હે અગ્નિદેવ, હનુમાન માટે શીતળ થાઓ.”

Verse 29

यदि किञ्चिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः।।5.53.29।।यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः।

“જો ધીમાન શ્રીરામને મારા પ્રત્યે થોડો પણ અનુકંપા હોય—અથવા મારા ભાગ્યનો કંઈ અંશ હજુ બાકી હોય—તો હે અગ્નિદેવ, હનુમાન માટે શીતળ થાઓ.”

Verse 30

यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम्।।5.53.30।।स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः।

“જો ધર્માત્મા શ્રીરામ મને નિર્મળ આચરણવાળી, અને માત્ર તેમના સાથે પુનર્મિલન માટે તરસતી જાણે—તો હે અગ્નિદેવ, હનુમાન માટે શીતળ થાઓ.”

Verse 31

यदि मां तारयेदार्यस्सुग्रीवः सत्यसङ्गरः।।5.53.31।।अस्माद्धुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः।

જો આર્ય, સત્યસંગ્રામી સુગ્રીવ મને આ દુઃખના પૂરથી તારશે, તો હે અગ્નિ, હનુમાન પ્રત્યે શીતળ અને કૃપાળુ રહેજે।

Verse 32

ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः।।5.53.32।।जज्वाल मृगशाबाक्ष्या श्शंसन्निव शिवं कपेः।

પછી તીક્ષ્ણ જ્વાળાઓથી સ્થિર અગ્નિ, શુભ દક્ષિણાવર્ત શિખાઓ સાથે, પ્રજ્વલિત થયો—જાણે મૃગશાવક-નેત્રા સીતાને કપિની કલ્યાણની ખાતરી આપતો હોય।

Verse 33

हनुमज्जनकश्चापि पुच्छानलयुतोऽनिलः।।5.53.33।।ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः।

અને હનુમાનના પિતા અનિલ પણ, પુચ્છ પરના અગ્નિ સાથે, હિમવર્ષા પવન સમ શીતળ બની વહ્યો—દેવીને આરોગ્ય, શાંતિ અને સુખ આપનાર।

Verse 34

दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः।।5.53.34।।प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः।

પુચ્છ દહાતી હતી ત્યારે વાનરે વિચાર્યું: “આ અગ્નિ સર્વત્ર પ્રદીપ્ત છે—તો પણ મને સર્વથા કેમ દહતો નથી?”

Verse 35

दृश्यते च महाज्वालः करोति न च मे रुजम्।।5.53.35।।शिशिरस्येव सङ्घातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः।

“મહાજ્વાળા દેખાય છે, છતાં મને પીડા થતી નથી; જાણે શીતળતાનો ઢગલો—હિમ સમ—મારા પુચ્છાગ્રે સ્થિત હોય.”

Verse 36

अथवा तदिदं व्यक्तं यद्दृष्टं प्लवता मया।।5.53.36।।रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वत स्सरितां पतौ।

અથવા હવે સ્પષ્ટ છે—જ્યારે હું કૂદતો હતો ત્યારે સમુદ્રમાં જે અદ્ભુત રીતે મૈનાક પર્વત ઊભો થયો, તે રામપ્રભાવનું જ આશ્ચર્ય હતું; આ પણ તેમ જ છે.

Verse 37

यदि तावत्समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः।।5.53.37।।रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक्किमग्निर्न करिष्यति।

જો સમુદ્ર અને ધીમાન મૈનાક પર્વત પણ રામકાર્ય માટે એવો ઉત્સાહ દર્શાવી શકે, તો અગ્નિદેવ રામહિત માટે શું ન કરી શકે?

Verse 38

सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च।।5.53.38।।पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः।

સીતા દેવીની કરુણાશીલ પતિવ્રતતા, રાઘવના તેજસ્વી પ્રભાવ, અને મારા પિતા સાથે અગ્નિદેવની મિત્રતા—આ કારણે પાવક મને દહન કરતો નથી.

Verse 39

भूयस्स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः।।5.53.39।।उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः।

કપિઓમાં ગજરાજ સમાન તે મહાકપિ ફરી એક ક્ષણ વિચારમાં પડ્યો; પછી વેગથી ઉછળી પડ્યો અને ગર્જના કરી ઊઠ્યો.

Verse 40

पुरद्वारं ततश्श्रीमान् शैलशृङ्गमिवोन्नतम्।।5.53.40।।विभक्तरक्षस्सम्बाधमाससादानिलात्मजः।

પછી પવનદેવના તેજસ્વી પુત્ર અનિલાત્મજ રાક્ષસોની ભીડને ચીરીને, શૈલશિખર સમ ઊંચા એવા નગરદ્વાર સુધી પહોંચ્યો.

Verse 41

स भूत्वा शैलसङ्काशः क्षणेन पुनरात्मवान्।।5.53.41।।ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत्।

તે આત્મસંયમી ક્ષણમાં શૈલસમાન મહાકાય બની, પછી તરત જ સ્વાધીન થઈ અતિ સૂક્ષ્મરૂપ ધારણ કરીને બંધનોને ઝાડી નાંખ્યા.

Verse 42

विमुक्तश्चाभवछ्रचीमान् पुनः पर्वतसन्निभः।।5.53.42।।वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम्।

બંધનમુક્ત થઈ તે તેજસ્વી ફરી પર્વતસમાન થયો; ચારે તરફ નજર કરતાં તેણે તોરણ પાસે રાખેલો ભારે પરિઘ (લોખંડનો દંડ) જોયો.

Verse 43

स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम्।।5.53.43।।रक्षिणस्तान् पुनस्सर्वान्सूदयामास मारुतिः।

કાળલોહથી ઘડાયેલો તે પરિઘ મહાબાહુ મારુતિએ હાથમાં લઈ, ફરી તે બધા રક્ષકોને સંહાર્યા.

Verse 44

स तान्निहत्त्वा रणचण्डविक्रम स्समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम्।प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली प्रकाशतादित्य इवार्चिमाली।।5.53.44।।

તેમને સંહાર્યા પછી, રણમાં ભયંકર પરાક્રમી હનુમાન ફરી લંકાને નિહાળવા લાગ્યો; પ્રદીપ્ત પૂંછડીથી અગ્નિમાલા રચી તે કિરણમાલાધારી આદિત્ય સમ પ્રકાશિત થયો.