Sarga 51
हनूमदुपदेशः रावणस्य च कोपः (Hanuman’s Counsel to Ravana and Ravana’s Wrath)
सुन्दरकाण्ड
આ સર્ગમાં હનુમાન રાવણના પ્રભાવને નિહાળી વિધિવત્ દૂતવાક્ય—મિતાર્થ અને અર્થગંભીર—ઉચ્ચારે છે. તે પોતાને સુગ્રીવનો દૂત અને શ્રીરામનો સેવક કહીને ઘટનાક્રમ વર્ણવે છે: સીતાજી અને લક્ષ્મણ સાથે રામનો વનવાસ, સીતાહરણ, ઋષ્યમૂક પર સુગ્રીવ સાથે મૈત્રી, રામના એક જ બાણથી વાલિવધ, અને પછી સુગ્રીવે દિશાઓ તથા વિવિધ લોકોમાં વિશાળ શોધદળો મોકલ્યાં. હનુમાન પોતાના શત-યોજન સમુદ્રલંઘનનો ઉલ્લેખ કરી ખાતરી આપે છે કે તેણે રાવણના ગૃહમાં સીતાને જોઈ છે. પછી તે ધર્મનો તર્ક મૂકે છે—પરસ્ત્રીહરણ મૂળનાશક અધર્મ છે; તપ અને વિવેક માટે પ્રસિદ્ધ રાજાને તે શોભતું નથી. રામ-લક્ષ્મણની અપ્રતિહત યુદ્ધશક્તિની ચેતવણી આપી સીતાને લંકા માટે ‘કાલરાત્રિ’ સમાન ભયંકર સંકટ કહે છે અને જાનકીને પરત આપવું ત્રિકાલહિત (ભૂત-વર્તમાન-ભવિષ્ય સૌ માટે કલ્યાણકારી) માર્ગ હોવાનું ઉપદેશ આપે છે. આ અપ્રિય છતાં મર્યાદિત વચન સાંભળી રાવણ ક્રોધિત થઈ હનુમાનના વધની આજ્ઞા આપે છે; આમ કૂટનીતિક સમાધાનનો માર્ગ તૂટી જાય છે।
Shlokas
Verse 1
तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान्हरिसत्तमः।वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम्।।।।
તે મહાસત્ત્વશાળી દશાનનને નિહાળી, ધૈર્યવાન વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ હનુમાન નિર્વ્યગ્ર રહી અર્થસભર વચનો સાથે તેને સંબોધ્યો.
Verse 2
अहं सुग्रीवसंदेशादिह प्राप्तस्तवालयम्।राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत्।।।।
હે રાક્ષસેન્દ્ર, સુગ્રીવના સંદેશાથી હું અહીં તારા નિવાસે આવ્યો છું. વાનરાધિપ—જે તારો ભાઈ સમાન છે—તને કુશળક્ષેમ પૂછે છે.
Verse 3
भ्रातुश्शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः।धर्मार्थोपहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम्।।।।
ભાઈ સમાન મહાત્મા સુગ્રીવનો સંદેશ સાંભળો; ધર્મ અને અર્થથી સંયુક્ત એવું વચન, જે અહીં પણ અને પરલોકમાં પણ કલ્યાણકારી છે.
Verse 4
राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान्।पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः।।।।
દશરથ નામે એક મહારાજા હતા, રથો, કુંજરો (હાથીઓ) અને વાજિ (ઘોડા)થી સમૃદ્ધ; લોક માટે પિતાસમાન અને મિત્રસમાન, તથા દેવેશ ઇન્દ્ર સમ તેજસ્વી હતા.
Verse 5
ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः।पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम्।।।।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया।रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमास्थितः।।।।
તેનો જ્યેષ્ઠ પુત્ર મહાબાહુ, પ્રિયકર અને પ્રભુ—મહાતેજસ્વી શ્રીરામ—પિતાના આદેશથી નીકળ્યો; ધર્મમય માર્ગ ધારણ કરીને ભાઈ લક્ષ્મણ તથા પત્ની સીતા સાથે દંડકાવનમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 6
ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः।पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम्।।5.51.5।।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया।रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमास्थितः।।5.51.6।।
તેનો જ્યેષ્ઠ, મહાબાહુ, તેજસ્વી અને પ્રિયકર પુત્ર શ્રીરામ પિતાના આદેશથી નીકળી ધર્મમાર્ગે ચાલ્યો; લક્ષ્મણ ભાઈ અને પત્ની સીતા સાથે દંડકારણ્યમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 7
तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिमनुव्रता।वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः।।।।
તેની પત્ની સીતા—પતિપરાયણા—વનમાં વિખૂટા પડી ગઈ; તે વિદેહરાજ મહાત્મા જનકની પુત્રી છે.
Verse 8
स मार्गमाणस्तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः।ऋश्यमूकमनुप्राप्त: सुग्रीवेण समागतः।।।।
તે દેવી સીતા ને શોધતા રાજપુત્ર શ્રીરામ, અનુજ સાથે, ઋષ્યમૂક પર્વતે પહોંચ્યા અને ત્યાં સુગ્રીવ સાથે મળ્યા.
Verse 9
तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम्।सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम्।।।।
સુગ્રીવે શ્રીરામને સીતા-શોધનું વચન આપ્યું; અને શ્રીરામે સુગ્રીવને વાનરરાજ્યનું રાજ્યપદ અપાવવાની પ્રતિજ્ઞા કરી.
Verse 10
ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम्।सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः।।।।
પછી તે રાજપુત્રે યુદ્ધમાં વાલિનનો વધ કર્યો અને સુગ્રીવને રાજ્યમાં સ્થાપિત કર્યો—વાનરો અને ઋક્ષોના સમૂહનો ગણેશ્વર તરીકે.
Verse 11
त्वया विज्ञातपूर्वश्च वाली वानरपुङ्गवः।रामेण निहतस्सङ्ख्ये शरेणैकेन वानरः।।।।
તને પૂર્વથી જ જાણીતો વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ વાલી, રામે યુદ્ધમાં એક જ બાણથી સંહારમાં પામ્યો હતો.
Verse 12
स सीतामार्गणे व्यग्रस्सुग्रीवः सत्यसङ्गरः।हरीन् सम्प्रेषयामास दिशस्सर्वा हरीश्वरः।।।।
સીતાની શોધમાં વ્યગ્ર, સત્યસંગ્રામી અને વચનનિષ્ઠ સુગ્રીવે—હરીઓના અધિપતિએ—બધી દિશાઓમાં વાનરોના દળો મોકલ્યા.
Verse 13
तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च।दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते ह्यधश्चोपरि चाम्बरे।।।।
તેના માટે સૈંકડો, હજારો અને અસંખ્ય વાનરો સર્વ દિશાઓમાં શોધે છે—નીચે, ઉપર અને આકાશમાં પણ ફરતા.
Verse 14
वैनतेयसमाः केचित्केचित्तत्रानिलोपमाः।असङ्गगतयशशीघ्रा हरिवीरा महाबलाः।।।।
કેટલાક મહાબલી હરિવીર વૈનતેય (ગરુડ) સમાન છે, અને કેટલાક પવન સમા વેગવાન—અસંગ ગતિથી, અતિશીઘ્ર દોડે છે.
Verse 15
अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसस्सुतः।सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम्।।।।समुद्रं लङ्घयित्वैव तां दिदृक्षुरिहागतः।
હું હનુમાન નામે, મારુતનો ઔરસ પુત્ર છું. સીતાના હિતાર્થે, શતયોજન વિસ્તૃત સમુદ્રને ત્વરિત લંઘી, તેને દર્શવા અહીં આવ્યો છું.
Verse 16
भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा।।।।तद्भवान् दृष्टधर्मार्थस्तपःकृतपरिग्रहः।परदारान् महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि।।।।
ભ્રમણ કરતાં મેં તારા ગૃહમાં જનકનંદિની સીતાને જોઈ. તું ધર્મ-અર્થનો જાણકાર, તપશ્ચર્યાથી સંયમિત છે; તેથી, હે મહાપ્રાજ્ઞ, પરસ્ત્રીને બળપૂર્વક રોકવી તને શોભતી નથી.
Verse 17
भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा।।5.51.16।।तद्भवान् दृष्टधर्मार्थस्तपःकृतपरिग्रहः।परदारान् महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि।।5.51.17।।
ભ્રમણ કરતાં મેં તારા ગૃહમાં જનકાત્મજા સીતાને જોઈ. તું ધર્મ-અર્થનો જ્ઞાતા અને તપોબળથી દૃઢ છે; હે મહાપ્રાજ્ઞ, પરપુરુષની પત્નીને રાખવી કે અપહરણ કરવું તને યોગ્ય નથી.
Verse 18
न हि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु।मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः।।।।
ધર્મવિરુદ્ધ, અનેક આપત્તિભર્યા અને મૂળથી વિનાશક એવા કર્મોમાં તારા જેવા બુદ્ધિમાન પુરુષો કદી આસક્ત થતા નથી.
Verse 19
कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम्।शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि।।।।
રામના કોપથી પ્રેરિત અને લક્ષ્મણે છોડેલા બાણોની સામે—દેવો અને અસુરોમાં પણ—કોણ ઊભો રહી શકે?
Verse 20
न चापि त्रिषु लोकेषु राजन्विद्येत कश्चन।राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात्।।।।
હે રાજન! ત્રણેય લોકમાં એવો કોઈ નથી જે રાઘવનું અપ્રિય કરીને સુખ પામી શકે.
Verse 21
तत् त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुबन्धि च।मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम्।।।।
તેથી ત્રણેય કાળમાં હિતકારી, ધર્મયુક્ત અને અર્થપૂર્ણ મારા વચનને માનો અને જાનકીને નરદેવ રામને સોંપી દો.
Verse 22
दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम्।उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः।।।।
મેં દેવી સીતાના દર્શન કર્યા છે, જે અહીં અત્યંત દુર્લભ હતું. હવે બાકીના કાર્ય માટે રાઘવ જ નિમિત્ત બનશે.
Verse 23
लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा।गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम्।।।।
મેં સીતાને શોકમાં ડૂબેલી જોઈ છે. જેનું હરણ કરીને તું એ નથી સમજી રહ્યો કે તેં પાંચ ફેણવાળી નાગણને ઘરમાં રાખી છે.
Verse 24
नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि।विषसंसृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा ।।।।
જેમ વિષ મિશ્રિત અન્નને પચાવવું અશક્ય છે, તેમ અસુરો સહિત દેવતાઓ પણ આ દેવીને પચાવવા (સહન કરવા) માટે સમર્થ નથી.
Verse 25
तपस्सन्तापलब्धस्ते योऽयं धर्मपरिग्रहः।न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः।।।।
તપસ્યાના સંતાપથી તું જે ધર્મસંચય પ્રાપ્ત કર્યો છે, તે આત્મપ્રાણને દાવ પર લગાવીને (અને ગુમાવીને) નાશ કરવો યોગ્ય નથી.
Verse 26
अवध्यतां तपोभिर्यां भवान् समनुपश्यति।आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान्।।।।
તપસ્યાથી તું પોતાના અંદર એવી અવધ્યતા જુએ છે કે દેવો સહીત અસુરો પણ તને હણી ન શકે; છતાંય આ જ વિષય તારા મૃત્યુનું મહાન કારણ બની શકે છે.
Verse 27
सुग्रीवो न हि देवोऽयं नासुरो न च राक्षसः।न दानवो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः।।।।तस्मात्प्राणपरित्राणं कथं राजन्करिष्यसि।
આ સુગ્રીવ ન દેવ છે, ન અસુર, ન રાક્ષસ; ન દાનવ, ન ગંધર્વ, ન યક્ષ, ન પન્નગ. તેથી, હે રાજન્, તું પોતાના પ્રાણનું પરિત્રાણ કેવી રીતે કરશે?
Verse 28
न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम्।।।।तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशन:।
પરંતુ ધર્મનો ઉપસંહાર અધર્મના ફળ સાથે જોડાતો નથી. જે કારણ હોય તેવું જ ફળ અનુસરે છે; અને ધર્મ અધર્મનો નાશ કરનાર છે.
Verse 29
प्राप्तं धर्मफलं तावद्भवता नात्र संशयः।फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे।।।।
હમણાં સુધી તું નિશ્ચયે ધર્મફળ પ્રાપ્ત કર્યું છે—એમાં સંશય નથી. પરંતુ આ અધર્મનું ફળ પણ તું અતિશીઘ્રે જ ભોગવશે.
Verse 30
जनस्थानवधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालिवधं तथा।।।।रामसुग्रीवसख्यं च बुध्यस्व हितमात्मनः।
જનસ્થાનનો વિનાશ વિચાર; વાલિનો વધ પણ વિચાર; અને રામ-સુગ્રીવની મિત્રતા પણ સ્મર—પછી પોતાના હિત માટે જે કલ્યાણકારી હોય તે જાણી લે.
Verse 31
कामं खल्वहमप्येकस्सवाजिरथकुञ्जराम्।।।।लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु न निश्चयः।
ઘોડા, રથો અને કુંજરોથી ભરપૂર લંકાને હું એકલો પણ નિશ્ચયે નાશ કરવા સમર્થ છું; પરંતુ એવો મારો સંકલ્પ નથી, કારણ કે મને તેવી આજ્ઞા નથી.
Verse 32
रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसन्निधौ।।।।उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता।
કારણ કે વાનર અને ઋક્ષગણોની સભામાં રામે પ્રતિજ્ઞા કરી છે—જેઓએ સીતાને અપમાનિત કરી પ્રધર્ષિત કરી છે, તે શત્રુઓનો સર્વનાશ કરવાનું.
Verse 33
अपकुर्वन् हि रामस्य साक्षादपि पुरन्दरः।।।।न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः।
રામનો અપકાર કરનાર, સાક્ષાત પુરંદર (ઇન્દ્ર) પણ, સુખ પામે નહીં; તો પછી તારા જેવા મનુષ્યની તો વાત જ શું?
Verse 34
यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे।।।।कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम्।
જેને તું ‘સીતા’ તરીકે ઓળખે છે અને જે અત્યારે તારા વશમાં ઊભી છે—તેને કાલરાત્રિ, પ્રલયની રાત, સર્વ લંકાનો વિનાશ કરનારી તરીકે જાણ.
Verse 35
तदलं कालपाशेन सीताविग्रहरूपिणा।।।।स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षेममात्मनि चिन्त्यताम्।
અતએવ હવે બસ: સીતાના સ્વરૂપે આવેલો કાળનો પાશ તું પોતે જ પોતાના ખભા પર ચડાવી બેઠો છે; હવે પોતાના કલ્યાણનો વિચાર કર.
Verse 36
सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रपीडिताम्।।।।दह्यमानामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम्।
સીતા દેવીના તેજથી દગ્ધ અને શ્રીરામના કોપથી પીડિત—આ નગરીને જો; અટ્ટાલિકાઓ અને પ્રતિોલિકાઓ સહિત તે દહ્યમાન છે.
Verse 37
स्वानि मित्राणि मन्त्रींश्च ज्ञातीन् भ्रात्रून् सुतान् हितान्।।।।भोगान्दारांश्च लङ्कां च मा विनाशमुपानय।
પોતાના મિત્રો, મંત્રીઓ, જ્ઞાતિજન, ભાઈઓ, પુત્રો, હિતેચ્છુઓ—પોતાના ભોગ, પત્નીઓ અને લંકાને પણ વિનાશ તરફ ન દોરી જા.
Verse 38
सत्यं राक्षसराजेन्द्र शृणुष्व वचनं मम।।।।रामदासस्य दूतस्य वानरस्य विशेषतः।
હે રાક્ષસરાજેન્દ્ર, મારું સત્ય વચન સાંભળ: હું શ્રીરામનો દાસ, તેનો દૂત, અને વિશેષ કરીને વાનર છું.
Verse 39
सर्वान् लोकान् सुसंहृत्य सभूतान् सचराचरान्।।।।पुनरेव तथा स्रष्टुं शक्तो रामो महायशाः।
મહાયશસ્વી શ્રીરામ સર્વ લોકોને—સ્થાવર-જંગમ સહિત સર્વ ભૂતોને—સંહારી ફરી પૂર્વવત્ તેમનું સર્જન કરવા સમર્થ છે.
Verse 40
देवासुरनरेन्द्रेषु यक्षरक्षोगणेषु च।।।।विद्याधरेषु सर्वेषु गन्धर्वेषूरगेषु च।सिद्धेषु किन्नरेन्द्रेषु पतत्रिषु च सर्वतः।।।।सर्वभूतेषु सर्वत्र सर्वकालेषु नास्ति सः।यो रामं प्रतियुध्येत विष्णुतुल्यपराक्रमम्।।।।
દેવો-અસુરોના નરેન્દ્રોમાં, યક્ષો તથા રાક્ષસગણોમાં, સર્વ વિદ્યાધરોમાં, ગંધર્વો અને ઉરગો (નાગો)માં; સિદ્ધો, કિન્નરનરેન્દ્રો અને સર્વત્રના પતત્રીઓમાં પણ—સર્વ ભૂતોમાં, સર્વ સ્થાને, સર્વ કાળે—વિષ્ણુતુલ્ય પરાક્રમી શ્રીરામ સામે યુદ્ધ કરવા સમર્થ એવો કોઈ નથી.
Verse 41
देवासुरनरेन्द्रेषु यक्षरक्षोगणेषु च।।5.51.40।।विद्याधरेषु सर्वेषु गन्धर्वेषूरगेषु च।सिद्धेषु किन्नरेन्द्रेषु पतत्रिषु च सर्वतः।।5.51.41।।सर्वभूतेषु सर्वत्र सर्वकालेषु नास्ति सः।यो रामं प्रतियुध्येत विष्णुतुल्यपराक्रमम्।।5.51.42।।
વિદ્યાધરો, ગંધર્વો, ઉરગો (નાગો), સિદ્ધો, કિન્નરનરેન્દ્રો તથા સર્વત્રના પતત્રીઓ—આ સર્વ વર્ગોમાં પણ, સર્વ ભૂતોમાં સર્વત્ર સર્વકાળે, વિષ્ણુતુલ્ય પરાક્રમી શ્રીરામ સામે યુદ્ધ કરી શકે એવો કોઈ નથી.
Verse 42
देवासुरनरेन्द्रेषु यक्षरक्षोगणेषु च।।5.51.40।।विद्याधरेषु सर्वेषु गन्धर्वेषूरगेषु च।सिद्धेषु किन्नरेन्द्रेषु पतत्रिषु च सर्वतः।।5.51.41।।सर्वभूतेषु सर्वत्र सर्वकालेषु नास्ति सः।यो रामं प्रतियुध्येत विष्णुतुल्यपराक्रमम्।।5.51.42।।
સર્વ ભૂતોમાં—સર્વત્ર અને સર્વ કાળે—વિષ્ણુતુલ્ય પરાક્રમી શ્રીરામ સામે યુદ્ધ કરી શકે એવો એક પણ નથી.
Verse 43
सर्वलोकेश्वरस्यैवं कृत्वा विप्रियमुत्तमम्।रामस्य राजसिंहस्य दुर्लभं तव जीवितम्।।।।
સર્વલોકેશ્વર, રાજસિંહ શ્રીરામ પ્રત્યે આમ પરમ અપ્રિય અપરાધ કરીને, હવે તારો જીવ બચાવવો અતિ દુર્લભ છે.
Verse 44
देवाश्च दैत्याश्च निशाचरेन्द्र गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः।रामस्य लोकत्रयनायकस्य स्थातुं न शक्तास्समरेषु सर्वे।।।।
હે નિશાચરેશ્વર! દેવો અને દૈત્યો, ગંધર્વ-વિદ્યાધર, નાગ અને યક્ષ—સર્વે જ લોકત્રયનાયક શ્રીરામ સામે સમરમાં અડગ રહી શકતા નથી.
Verse 45
ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननो वा रुद्रस्त्रिणेत्रस्त्रिपुरान्तको वा।इन्द्रो महेन्द्रस्सुरनायको वा त्रातुं न शक्ता युधि रामवध्यम्।।।।
સ્વયંભૂ ચતુર્મુખ બ્રહ્મા હોય, ત્રિનેત્ર ત્રિપુરાંતક રુદ્ર હોય, કે દેવનાયક મહેન્દ્ર ઇન્દ્ર હોય—યુદ્ધમાં શ્રીરામે જેને વધ માટે નિશ્ચિત કર્યો હોય તેને બચાવવા કોઈ શક્તિમાન નથી.
Verse 46
स सौष्ठवोपेतमदीनवादिनः कपेर्निशम्याप्रतिमोऽप्रियं वचः।दशाननः कोपविवृत्तलोचनः समादिशत्तस्य वधं महाकपेः।।।।
તે કપિના સુઘડ છતાં નિર્ભય અને અપ્રિય વચનો સાંભળી, અપ્રતિમ દશાનન રાવણ ક્રોધે આંખો ફેરવતો મહાકપિ હનુમાનના વધનો આદેશ આપ્યો.
Frequently Asked Questions
The dharma-crisis is Rāvaṇa’s retention of Sītā (another man’s wife). Hanumān argues that paradāra-abduction is adharma that destroys one’s foundations, urging immediate restitution to avert collective ruin.
Power without righteousness is self-defeating: accumulated merit from tapas cannot protect one who persists in adharma. The sarga teaches that wise governance is measured by restraint, receptivity to counsel, and alignment with tri-kāla-hita action.
Key loci include Laṅkā (Rāvaṇa’s seat and Sītā’s confinement), the ocean-crossing of a hundred yojanas (Hanumān’s feat), Ṛṣyamūka (Rāma–Sugrīva meeting), Daṇḍaka forest (exile setting), and Jana-sthāna (site of earlier conflict).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.