Sarga 28
सीताविलापः (Sita’s Lament and Resolve under Threat)
सुन्दरकाण्ड
અશોકવાટિકામાં રાવણના કઠોર અને અપ્રિય વચનો સાંભળતાં જ સીતાનું મન તત્કાળ વ્યાકુળ થઈ જાય છે. સિંહના પંજામાં ફસાયેલા નવગજશિશુ જેવી તે અસહાય દેખાય છે. રાક્ષસીઓથી ઘેરાઈ અને ધમકીઓથી પીડિત સીતાએ વિચાર્યું—વૃદ્ધો કહે છે અકાળ મૃત્યુ થતું નથી; તો પણ હું આ દયનીય ભયમાં જીવતી કેમ છું? વજ્રાઘાત થયેલા પર્વતશિખર જેવી મારી હૃદયશિલા કેમ તૂટતી નથી? રાવણ પ્રત્યે કોઈ સ્નેહ સ્વીકારવાનો તે ઇનકાર કરે છે—અયોગ્યને બ્રાહ્મણ જેમ મંત્ર આપતો નથી, તેમ તે પોતાનું મન રાવણને આપશે નહીં. રામ સમયસર ન આવે તો રાક્ષસો પોતાને અંગભંગ કરશે એવી શંકા તેને સતાવે છે. તે રામ, લક્ષ્મણ અને માતાઓને પોકારી વિલાપ કરે છે અને હરણ-પ્રસંગને ‘કાળ’નું પ્રલોભન માને છે, જેના કારણે તેણે બંને ભાઈઓને દૂર મોકલ્યા. નિરાશામાં તે વિષ અથવા શસ્ત્રથી આત્મહત્યાનો વિચાર કરે છે; પછી ફૂલેલી શિંશુપા વૃક્ષ પાસે જઈ ડાળી પકડી, યમલોક જવા માટે પોતાની વેણીને સાધન બનાવવાનો સંકલ્પ કરે છે. પરંતુ રામ-લક્ષ્મણ અને તેમના વંશનું સ્મરણ થતાં જ તેના શરીરે શુભ લક્ષણો પ્રગટ થાય છે; તે શોક શમાવી ધૈર્ય પાછું લાવે છે—આ રીતે સર્ગનો અંત આત્મઘાત-ચિંતાને પ્રતિબળ આપતા મંગલ સંકેતથી થાય છે.
Shlokas
Verse 1
सा राक्षसेन्द्रस्य वचो निशम्य तद्रावणस्याप्रियमप्रियार्ता।सीता वितत्रास यथा वनान्ते सिंहाभिपन्ना गजराजकन्या।।5.28.1।।
રાક્ષસેન્દ્ર રાવણના અપ્રિય વચન સાંભળી, પ્રિયથી પીડિત સીતા અત્યંત ભયભીત થઈ—જેમ ઘન વનમાં સિંહે પકડી લીધી હોય એવી ગજરાજની કન્યા.
Verse 2
सा राक्षसीमध्यगता च भीरु र्वाग्भिर्भृशं रावणतर्जिता च। कान्तारमध्ये विजने विसृष्टा बालेव कन्या विललाप सीता।।5.28.2।।
રાક્ષસીઓની વચ્ચે પડી, ભયભીત, અને રાવણના કઠોર વચનો દ્વારા અત્યંત તર્જિત, નિર્જન અરણ્યના મધ્યમાં એકલી છોડાયેલી સીતા બાળિકાની જેમ વિલાપ કરવા લાગી.
Verse 3
सत्यं बतेदं प्रवदन्ति लोके नाकालमृत्युर्भवतीति सन्तः।यत्राहमेवं परिभर्त्स्यमानाजीवामि दीना क्षणमप्यपुण्या।।5.28.3।।
હાય, લોકમાં સજ્જનો જે કહે છે તે સાચું જ છે—નિયત સમય પહેલાં મૃત્યુ આવતું નથી. અહીં હું આવી રીતે કઠોર ધમકીઓ સહન કરતી હોવા છતાં પણ જીવી રહી છું—દીન, એક ક્ષણ માટે પણ, પુણ્યહીન.
Verse 4
सुखाद्विहीनं बहुदुःखपूर्णमिदं तु नूनं हृदयं स्थिरं मे।विशीर्यते यन्न सहस्रधाऽद्य वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य।।5.28.4।।
સુખથી વંચિત અને અનેક દુઃખોથી ભરેલું મારું હૃદય નિશ્ચયે અતિ સ્થિર છે; કેમ કે આજે પણ તે સહસ્ર ખંડોમાં વિખેરાતું નથી—વજ્રઘાતથી આઘાત પામેલા પર્વતશિખર સમાન.
Verse 5
नैवास्ति दोषो मम नूनमत्र वध्याहमस्याप्रियदर्शनस्य।भावं न चास्याहमनुप्रदातु मलं द्विजो मन्त्रमिवाद्विजाय।।5.28.5।।
નિશ્ચયે અહીં હવે હું મરી જાઉં તો તેમાં મારો દોષ નથી; તે અપ્રિય દર્શનવાળો મને વધ કરવા નિર્ધારિત છે. તેને હું હૃદય આપું કે સ્વીકાર આપું તે યોગ્ય નથી—જેમ અયોગ્યને બ્રાહ્મણ પવિત્ર મંત્ર આપતો નથી.
Verse 6
नूनं ममाङ्गान्यचिरादनार्यः शस्त्रैश्शितैश्छेत्स्यति राक्षसेन्द्रः।तस्मिननागच्छति लोकनाथे गर्भस्थजन्तोरिव शल्यकृन्तः।।5.28.6।।
નિશ્ચયે થોડા સમયમાં એ અનાર્ય રાક્ષસેન્દ્ર તીક્ષ્ણ શસ્ત્રોથી મારા અંગો કાપી નાખશે—જો લોકનાથ અહીં સમયસર ન આવે—જેમ ગર્ભસ્થ શિશુને શલ્યકર્તા છરીથી કાપી કાઢે તેમ.
Verse 7
दुःखं बतेदं मम दुःखिताया मासौ चिरायाधिगमिष्यतो द्वौ। बद्धस्य वध्यस्य तथा निशान्ते राजापराधादिव तस्करस्य।।5.28.7।।
હાય, દુઃખિત એવી મારી માટે આ તો મહાદુઃખ છે; બે મહિના તો જાણે યુગ સમા લાંબા લાગશે. હું એવો છું જાણે રાજાપરાધથી બંધાયેલો, વધ માટે નિર્ધારિત ચોર—જેને રાત પૂરી થઈ પ્રભાત આવવાની રાહ જોવી પડે.
Verse 8
हा राम हा लक्ष्मण हा सुमित्रे हा राममातः सह मे जनन्या। एषा विपद्याम्यहमल्पभाग्या महार्णवे नौरिव मूढवाता।।5.28.8।।
હાય રામ! હાય લક્ષ્મણ! હાય સુમિત્રે! હાય રામમાતા—મારી જનની સાથે! હું અલ્પભાગ્યવતી, મહાસાગરમાં મૂઢ પવનથી આઘાત પામેલી નાની નૌકાની જેમ નાશ પામી રહી છું.
Verse 9
तरस्विनौ धारयता मृगस्यसत्त्वेन रूपं मनुजेन्द्रपुत्रौ।नूनं विशस्तौ मम कारणात्तौ सिंहर्षभौ द्वाविव वैद्युतेन।।5.28.9।।
મનુજેન્દ્રના પુત્ર એવા તે બે પરાક્રમી રાજકુમારો મૃગરૂપ ધારણ કરનાર સત્ત્વથી સામનો કરવા પડ્યા. નિશ્ચયે મારા કારણે જ તેઓ વીજળીથી આઘાત પામેલા બે સિંહ-વૃષભ સમાન વિધ્વસ્ત થયા હશે.
Verse 10
नूनं स कालो मृगरूपधारीमामल्पभाग्यां लुलुभे तदानीम्।यत्रार्यपुत्रं विससर्ज मूढा रामानुजं लक्ष्मणपूर्वजं च।।5.28.10।।
નિશ્ચયે તે સમય જ મૃગરূপ ધારણ કરીને, અલ્પભાગ્યી મને તે ક્ષણે લલચાવી ગયો—જ્યારે મૂઢતામાં મેં આર્યપુત્રને અને રામના અનુજ લક્ષ્મણને (રામને) દૂર મોકલી દીધા.
Verse 11
हा राम सत्यव्रत दीर्घबाहो हा पूर्णचन्द्रप्रतिमानवक्त्र। हा जीवलोकस्य हितः प्रियश्च वध्यां न मां वेत्सि हि राक्षसानाम्।।5.28.11।।
હાય રામ, સત્યવ્રત, દીર્ઘબાહુ! હાય, પૂર્ણચંદ્ર સમાન મુખવાળા! હાય, જીવલોકના હિતકર્તા અને પ્રિય! શું તું જાણતો નથી કે રાક્ષસો મને વધ કરવા બેઠા છે?
Verse 12
अनन्य दैवत्वमियं क्षमा चभूमौ च शय्या नियमश्च धर्मे।पतिव्रतात्वं विफलं ममेदंकृतं कृतघ्नेष्विव मानुषाणाम्।।5.28.12।।
તમને જ દેવ માની એકનિષ્ઠ ભક્તિ, મારી ક્ષમા, ભૂમિ પર શયન, અને ધર્મમાં નિયમ—મારું આ પતિવ્રતપણું પણ નિષ્ફળ નીવડ્યું, જાણે કૃતઘ્ન મનુષ્યો માટે કરેલું સદ્કર્મ.
Verse 13
मोघो हि धर्मश्चरितो मयायंतथैकपत्नीत्वामिदं निरर्थम्।या त्वां न पश्यामि कृशा विवर्णा हीना त्वया सङ्गमने निराशा।।5.28.13।।
સાચે જ, મેં આચરેલો ધર્મ વ્યર્થ થયો; તેમ જ એકપત્નીવ્રત પણ નિરર્થક બન્યું—કારણ કે હું તને જોઈ શકતી નથી. તારા વિયોગે હું કૃશ અને વિવર્ણ થઈ ગઈ છું, મિલનની આશા ગુમાવી નિરાશ છું.
Verse 14
पितुर्निदेशं नियमेन कृत्वा वनान्निवृत्तश्चरितव्रतश्च।स्त्रीभिस्तु मन्ये विपुलेक्षणाभिस्त्वं रंस्यसे वीतभयः कृतार्थः।।5.28.14।।
પિતાના આદેશને નિયમપૂર્વક પૂર્ણ કરીને, વ્રતાચરણ સમાપ્ત કરીને, તું વનમાંથી પરત ફરશે; પછી, એમ મને લાગે છે, નિર્ભય અને કૃતાર્થ બની, વિશાલનેત્રા સ્ત્રીઓની સંગતમાં તું રમણ કરશે.
Verse 15
अहं तु राम त्वयि जातकामा चिरं विनाशाय निबद्धभावा।मोघं चरित्वाथ तपो व्रतञ्च त्यक्ष्यामिधिग्जीवितमल्पभाग्याम्।।5.28.15।।
હે રામ, હું તો તારા પર જ પ્રેમ બાંધી, લાંબા સમયથી તારા માટે જ જીવતી રહી—પણ એ તો મારા વિનાશ માટે જ બન્યું. વ્યર્થ તપ અને વ્રત આચરી હવે હું પ્રાણ ત્યજી દઈશ; ધિક્કાર છે મારા આ અલ્પભાગ્ય જીવનને.
Verse 16
सा जीवितं क्षिप्रमहं त्यजेयं विषेण शस्त्रेण शितेन वापि।विषस्य दाता न हि मेऽस्ति कश्चि च्छस्त्रस्य वा वेश्मनि राक्षसस्य।।5.28.16।।
હું વિષથી, અથવા શસ્ત્રથી—અથવા તીક્ષ્ણ ખડ્ગથી પણ—તત્ક્ષણે પ્રાણ ત્યજી દઉં. પરંતુ આ રાક્ષસના ગૃહમાં મને વિષ કે શસ્ત્ર આપનાર કોઈ જ નથી.
Verse 17
इतीव देवी बहुधा विलप्य सर्वात्मना राममनुस्मरन्ती।प्रवेपमाना परिशुष्कवक्त्रा नगोत्तमं पुष्पितमाससाद।।5.28.17।।
આ રીતે દેવી સીતા અનેક રીતે વિલાપ કરતી, સર્વાત્માથી શ્રીરામનું સ્મરણ કરતી રહી. કંપતી કંપતી, મુખ સુકાઈ ફિક્કું થઈ ગયું; પછી તે પુષ્પિત શ્રેષ્ઠ વૃક્ષની પાસે પહોંચી ગઈ.
Verse 18
सा शोकतप्ता बहुधा विचिन्त्यसीताऽथ वेण्युद्ग्रथनं गृहीत्वा।उद्बुध्य वेण्युद्ग्रथनेन शीघ्रमहंगमिष्यामि यमस्य मूलम्।।5.28.18।।
શોકથી દગ્ધ સીતાએ અનેક રીતે વિચાર કરીને પોતાના વાળની વેણી હાથમાં લીધી. વેણીથી જ પોતાને બાંધી તત્કાળ સંકલ્પ કરીને બોલી—“હું શીઘ્ર યમરાજના સન્નિધાને જઈશ.”
Verse 19
उपस्थिता सा मृदुसर्वगात्री शाखां गृहत्वाऽध नगस्य तस्य।तस्यास्तु रामं प्रविचिन्तयन्त्या रामानुजं स्वं च कुलं शुभाङ्ग्या:।।5.28.19।।शेकानिमित्तानि तथा बहूनिधैर्यार्जितानि प्रवराणि लोके।प्रादुर्निमित्तानि तदा बभूवुः पुरापि सिद्धान्युपलक्षितानि।।5.28.20।।
મૃદુ સર્વાંગીણી સીતા તે વૃક્ષ પાસે આવી, તેની એક ડાળી પકડીને ઊભી રહી. શુભાંગી સીતાએ શ્રીરામ, રામાનુજ લક્ષ્મણ અને પોતાના ઉત્તમ કુળનું સ્મરણ કરતાં જ—લોકમાં શોક-નિવારક અને ધૈર્ય-પ્રદ તરીકે પ્રસિદ્ધ, પ્રાચીનકાળથી સિદ્ધ માનવામાં આવેલા અનેક શુભ નિમિત્તો ત્યારે પ્રગટ થયા.
Frequently Asked Questions
Sītā confronts a dharma-crisis under coercion: whether to preserve life by yielding to Rāvaṇa or to preserve moral integrity by refusing him—even contemplating self-chosen death. The chapter emphasizes her categorical rejection of surrendering affection to adharma (5.28.5) despite imminent threat (5.28.6–7).
The sarga teaches that inner virtue can remain intact even when external agency is constrained. Sītā’s speech frames fidelity and disciplined righteousness as non-negotiable values, while the emergence of auspicious omens (5.28.19–20) signals that despair is not the final truth—ethical steadfastness becomes the condition for renewed courage and meaningful hope.
The key landmark-object is the flowering śiṃśupā (simsupa) tree in the grove where Sītā stands and grasps a branch (5.28.17–19), functioning as a physical anchor for her crisis. Cultural-religious references include Yama (death’s lord), the concept of kāla (time-fate), and the tradition of bodily omens (nimitta) as validated signs in ancient lore (5.28.20).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.