Sarga 4
लङ्काप्रवेशः — Hanuman’s Stealth Entry and Survey of Lanka
सुन्दरकाण्ड
લંકાની અધિષ્ઠાત્રી કામરૂપિણી લંકાને વશમાં કરીને હનુમાન પાછળના માર્ગે પ્રાકાર લંઘી શત્રુનગરમાં નિઃશબ્દ પ્રવેશ કરે છે (5.4.1). રાત્રિપ્રવેશ સમયે તે જાણબૂઝીને ડાબો પગ પહેલો મૂકે છે—આ વૈરી શકુન અને શત્રુભૂમિ પર વિજયસંકલ્પનું ચિહ્ન ગણાય છે (5.4.2–5.4.4). ત્યારબાદ તે લંકાનું ધ્વનિચિત્ર અને સ્થાપત્યવૈભવ નિહાળે છે—રાજમાર્ગ પર મોતી જેવી પુષ્પસજાવટ, હીરક-જાળીઓવાળા મહેલ, કમળ અને સ્વસ્તિક ચિહ્નોથી ચિત્રિત ભિત્તિઓ, અને દીપ્તિમય રાત્રિશોભા (5.4.3–5.4.7). હનુમાનની ટહેલણી બહુઇન્દ્રિય છે—ત્રિસ્થાન-ત્રિસ્વરના મધુર ગીતો, આભૂષણો અને નૂપુરોની ઝંકાર, સીડીઓ પર પગલાં, તાળી, હાસ્ય-પરिहासના સ્વર તે શ્રેષ્ઠ ગૃહોમાંથી સાંભળે છે (5.4.10–5.4.11). રાક્ષસગૃહોમાં મંત્રજપ, સ્વાધ્યાય અને રાવણની ઉંચી સ્તુતિ પણ સંભળાય છે—જે માત્ર સૈન્યવાદ નહીં, પરંતુ જટિલ ધાર્મિક-સાંસ્કૃતિક જીવન દર્શાવે છે (5.4.12–5.4.13). પછી સુરક્ષા-વ્યવસ્થાનું ચિત્ર સ્પષ્ટ થાય છે—મુખ્ય માર્ગે દૈત્યસૈનિકોની પંક્તિઓ, શહેરના મધ્યમાં ગુપ્તચરો, અને વિવિધ આકાર-પ્રકાર, ધ્વજ અને શસ્ત્રોથી સજ્જ દળો (5.4.14–5.4.22). અંતે હનુમાન રાજદુર્ગ વિસ્તારમાં પહોંચે છે—અંતઃપુર આગળ લાખની સંખ્યાનો પહેરો, સુવર્ણ તોરણ, કમળભરી પરિખા, પ્રાકાર, અને અંદર સ્વર્ગસમાન વૈભવ—વાહનો, ઘોડા, હાથી, આભૂષણો તથા કડક રક્ષિત દ્વારો; અને આગળના કાર્ય માટે તે રાવણના અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કરે છે (5.4.23–5.4.29).
Shlokas
Verse 1
स निर्जित्य पुरीं श्रेष्ठां लङ्कां तां कामरूपिणीम्।विक्रमेण महातेजा हनुमान् कपिसत्तमः।।।।अद्वारेण च महाबाहुः प्राकारमभिपुप्लुवे।
તે કામરૂપિણી શ્રેષ્ઠ લંકાપુરીની અધિષ્ઠાત્રી શક્તિને જીત્યા પછી, મહાતેજસ્વી કપિસત્તમ હનુમાન્ પોતાના પરાક્રમથી દ્વારવિહિન સ્થાને પ્રાકાર ઉપરથી કૂદી ગયો.
Verse 2
प्रविश्य नगरीं लङ्कां कपिराजहितंकरः।।।।चक्रेऽथ पादं सव्यं च शत्रूणां स तु मूर्धनि।
કપિરાજ સુગ્રીવના હિતાર્થે હનુમાનજી લંકાનગરીમાં પ્રવેશ્યા; અને શત્રુભૂમિ પર વિજયસૂચક અશુભ સંકેતરૂપે, તેમણે શત્રુઓના ‘મસ્તક’ પર જાણે તેમ પહેલું ડાબું પગ મૂક્યું.
Verse 3
प्रविष्टः सत्त्वसम्पन्नो निशायां मारुतात्मजः।।।।स महापथमास्थाय मुक्तापुष्पविराजितम्।ततस्तु तां पुरीं लङ्कां रम्यामभिययौ कपिः।।।।
રાત્રિ સમયે સત્વસમ્પન્ન મારુતિનંદન પ્રવેશ્યો. મુક્તા-પુષ્પોથી ઝળહળતા મહામાર્ગને આશ્રય કરીને, તે કપિ રમ્ય લંકાપુરી તરફ આગળ વધ્યો.
Verse 4
प्रविष्टः सत्त्वसम्पन्नो निशायां मारुतात्मजः।।5.4.3।।स महापथमास्थाय मुक्तापुष्पविराजितम्।ततस्तु तां पुरीं लङ्कां रम्यामभिययौ कपिः।।5.4.4।।
મુક્તા-પુષ્પોથી શોભિત મહામાર્ગને આશ્રય કરીને, તે કપિ રમ્ય લંકાપુરીમાં આગળ વધ્યો.
Verse 5
हसितोत्कृष्टनिनदैस्तूर्यघोषपुरस्सरैः।वज्रांकुशनिकाशैश्च वज्रजालविभूषितैः।।।।गृहमेघैः पुरी रम्या बभासे द्यौरिवाम्बुदैः।
હાસ્યના ઊંચા નાદો અને તૂર્યઘોષથી ગુંજતી, વજ્રાંકુશ સમી કળાઓ અને વજ્રજાળ સમી જાળીઓથી વિભૂષિત, ગૃહ-મેઘોથી ભરેલી તે રમ્ય પુરી—વાદળોથી છવાયેલા આકાશ સમી ઝળહળી ઊઠી.
Verse 6
प्रजज्वाल ततो लङ्का रक्षोगणगृहैः शुभैः।।।।सिताभ्रसदृशैश्चित्रैः पद्मस्वस्तिकसंस्थितैः।वर्धमानगृहैश्चापि सर्वतः सुविभूषिता।।।।
ત્યારે લંકા રાક્ષસગણોના શુભ ગૃહોથી સર્વત્ર ઝગમગી ઊઠી—શીતલ શ્વેત વાદળ સમા તેજસ્વી, ચિત્રવર્ણિત, કમળ અને સ્વસ્તિકના ચિહ્નોથી સુશોભિત, અને ઊંચા ઊંચા સ્તરોમાં વધતા મહેલો વડે સર્વદિશા અલંકૃત હતી।
Verse 7
प्रजज्वाल ततो लङ्का रक्षोगणगृहैः शुभैः।।5.4.6।।सिताभ्रसदृशैश्चित्रैः पद्मस्वस्तिकसंस्थितैः।वर्धमानगृहैश्चापि सर्वतः सुविभूषिता।।5.4.7।।
ત્યારે લંકા રાક્ષસગણોના શુભ ગૃહોથી સર્વત્ર ઝગમગી ઊઠી—શીતલ શ્વેત વાદળ સમા તેજસ્વી, ચિત્રવર્ણિત, કમળ અને સ્વસ્તિકના ચિહ્નોથી સુશોભિત, અને ઊંચા ઊંચા સ્તરોમાં વધતા મહેલો વડે સર્વદિશા અલંકૃત હતી।
Verse 8
तां चित्रमाल्याभरणां कपिराजहितङ्करः।राघवार्थं चरन् श्रीमान् ददर्श च ननन्द च।।।।
કપિરાજના હિતકર, શ્રીમાન હનુમાનએ રાઘવના કાર્ય માટે શહેરમાં વિચરતાં, વિવિધ માળાઓ અને આભૂષણોથી અલંકૃત તે નગરીને જોઈ; જોઈને તે આનંદિત પણ થયો—પરંતુ સંયમિત હર્ષથી।
Verse 9
भवनाद्भवनं गच्छन् ददर्श पवनात्मजः।विविधाकृतिरूपाणि भवनानि ततस्ततः।।।।
ભવનથી ભવનમાં જતા પવનપુત્ર હનુમાન્ ત્યાં ત્યાં વિવિધ આકાર-રૂપવાળા અનેક ભવનોને જોયા।
Verse 10
शुश्राव मधुरं गीतं त्रिस्थानस्वरभूषितम्।स्त्रीणां मदसमृद्धानां दिवि चाप्सरसामिव।।।।
તેણે મધુર ગાન સાંભળ્યું—ત્રણ સ્વરસ્થાનોના સુસંયોજિત સ્વરોથી અલંકૃત—મદથી ઉલ્લાસિત સ્ત્રીઓનું, જાણે સ્વર્ગમાં અપ્સરાઓનું ગાન હોય તેમ।
Verse 11
शुश्राव काञ्चीनिनदं नूपुराणां च, निःस्वनम्।सोपाननिनदांश्चैव भवनेषु महात्मनाम्।।।।अस्फोटितनिनादांश्च क्ष्वेलितांश्च ततस्ततः।
તેણે કાઞ્ચીની ઝણઝણ અને નૂપુરોના નિઃસ્વન સાંભળ્યા; તેમજ મહાત્માઓના ભવનોમાં સોપાનો પર પગલાંનો ધ્વનિ પણ. અહીં ત્યાંથી તાળી પડવાના અવાજો અને રમૂજી હાસ્ય-વાતો પણ સંભળાઈ।
Verse 12
शुश्राव जपतां तत्र मन्त्रान् रक्षोगृहेषु वै।।।।स्वाध्यायनिरतांश्चैव यातुधानान् ददर्श सः।रावणस्तवसंयुक्तान् गर्जतो राक्षसानपि।।।।
ત્યાં તેણે રાક્ષસોના ગૃહોમાં મંત્રજપનો ધ્વનિ સાંભળ્યો. સ્વાધ્યાયમાં રત યાતુધાનોને પણ તેણે જોયા; અને રાવણ-સ્તુતિથી સંયુક્ત ગાન ગાતા, ગર્જના કરતા રાક્ષસોને પણ।
Verse 13
शुश्राव जपतां तत्र मन्त्रान् रक्षोगृहेषु वै।।5.4.12।।स्वाध्यायनिरतांश्चैव यातुधानान् ददर्श सः।रावणस्तवसंयुक्तान् गर्जतो राक्षसानपि।।5.4.13।।
ત્યાં તેણે રાક્ષસોના ગૃહોમાં મંત્રજપનો ધ્વનિ સાંભળ્યો. સ્વાધ્યાયમાં રત યાતુધાનોને પણ તેણે જોયા; અને રાવણ-સ્તુતિથી સંયુક્ત ગાન ગાતા, ગર્જના કરતા રાક્ષસોને પણ।
Verse 14
राजमार्गं समावृत्य स्थितं रक्षोबलं महत्।ददर्श मध्यमे गुल्मे रावणस्य चरान् बहून्।।।।
તેણે રાજમાર્ગને આવરીને ઊભેલું વિશાળ રાક્ષસબળ જોયું; અને નગરના મધ્ય ભાગમાં રાવણના અનેક ચરો (ગુપ્તચરો) પણ નિહાળ્યા।
Verse 15
दीक्षितान् जटिलान् मुण्डान् गोजिनाम्बरवाससः।दर्भमुष्टिप्रहरणानग्निकुण्डायुघांस्तथा।।।।कूटमुद्गरपाणींश्च दण्डायुधधरानपि।एकाक्षानेककर्णांश्च लम्बोदरपयोधरान्।।।।करालान् भुग्नवक्त्रांश्च विकटान् वामनांस्तथा।धन्विनः खङ्गिनश्चैव शतघ्नीमुसलायुधान्।।।।परिघोत्तमहस्तांश्च विचित्रकवचोज्ज्वलान्।नातिस्थूलान्नातिकृशान्नातिदीर्घातिह्रस्वकान्।।।।नातिगौरान्नातिकृष्णान्नातिकुब्जान्न वामनान्।विरूपान् बहुरूपांश्च सुरूपांश्च सुवर्चसः।।।ध्वजीन् पताकिनश्चैव ददर्श विविधायुधान्।
તેણે વિવિધ પ્રકારના રાક્ષસોને જોયા—કેટલાક દીક્ષિત, કેટલાક જટાધારી, કેટલાક મુંડિત, કેટલાક ગોજિનના વસ્ત્રધારી; કેટલાક દર્ભમુઠ્ઠી પ્રહારણવાળા, કેટલાક અગ્નિકુંડના ઉપકરણોને શસ્ત્રરૂપે ધારણ કરનારા. કેટલાક કૂટમુદગર હાથમાં ધરનારા, કેટલાક દંડાયુધધારી; કેટલાક એક આંખવાળા કે એક કાનવાળા, કેટલાક લટકતા ઉદર અને સ્તનવાળા. કેટલાક કરાલ, કેટલાક વાંકાં મુખવાળા, કેટલાક વિકટ, કેટલાક વામન; કેટલાક ધનુર્ધર, કેટલાક ખડ્ગધારી, કેટલાક શતઘ્ની અને મુસલ જેવા આયુધવાળા; કેટલાક પરિઘ સમાન ઉત્તમ હસ્તવાળા, વિવિધ કવચોથી ઝળહળતા. તેઓ ન અતિ સ્થૂલ ન અતિ કૃશ, ન અતિ દીર્ઘ ન અતિ હ્રસ્વ; ન અતિ ગૌર ન અતિ કૃષ્ણ, ન કુબડિયા ન વામન—કેટલાક વિરૂપ, કેટલાક બહુરૂપ, અને કેટલાક સુરૂપ તથા તેજસ્વી; ધ્વજ-પતાકાઓ ધારણ કરી, વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ હતા।
Verse 16
दीक्षितान् जटिलान् मुण्डान् गोजिनाम्बरवाससः।दर्भमुष्टिप्रहरणानग्निकुण्डायुघांस्तथा।।5.4.15।।कूटमुद्गरपाणींश्च दण्डायुधधरानपि।एकाक्षानेककर्णांश्च लम्बोदरपयोधरान्।।5.4.16।।करालान् भुग्नवक्त्रांश्च विकटान् वामनांस्तथा।धन्विनः खङ्गिनश्चैव शतघ्नीमुसलायुधान्।।5.4.17।।परिघोत्तमहस्तांश्च विचित्रकवचोज्ज्वलान्।नातिस्थूलान्नातिकृशान्नातिदीर्घातिह्रस्वकान्।।5.4.18।।नातिगौरान्नातिकृष्णान्नातिकुब्जान्न वामनान्।विरूपान् बहुरूपांश्च सुरूपांश्च सुवर्चसः।5.4.19।।ध्वजीन् पताकिनश्चैव ददर्श विविधायुधान्।
તેણે વિવિધ પ્રકારના રાક્ષસોને જોયા—કેટલાક દીક્ષિત, કેટલાક જટાધારી, કેટલાક મુંડિત, કેટલાક ગોજિનના વસ્ત્રધારી; કેટલાક દર્ભમુઠ્ઠી પ્રહારણવાળા, કેટલાક અગ્નિકુંડના ઉપકરણોને શસ્ત્રરૂપે ધારણ કરનારા. કેટલાક કૂટમુદગર હાથમાં ધરનારા, કેટલાક દંડાયુધધારી; કેટલાક એક આંખવાળા કે એક કાનવાળા, કેટલાક લટકતા ઉદર અને સ્તનવાળા. કેટલાક કરાલ, કેટલાક વાંકાં મુખવાળા, કેટલાક વિકટ, કેટલાક વામન; કેટલાક ધનુર્ધર, કેટલાક ખડ્ગધારી, કેટલાક શતઘ્ની અને મુસલ જેવા આયુધવાળા; કેટલાક પરિઘ સમાન ઉત્તમ હસ્તવાળા, વિવિધ કવચોથી ઝળહળતા. તેઓ ન અતિ સ્થૂલ ન અતિ કૃશ, ન અતિ દીર્ઘ ન અતિ હ્રસ્વ; ન અતિ ગૌર ન અતિ કૃષ્ણ, ન કુબડિયા ન વામન—કેટલાક વિરૂપ, કેટલાક બહુરૂપ, અને કેટલાક સુરૂપ તથા તેજસ્વી; ધ્વજ-પતાકાઓ ધારણ કરી, વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ હતા।
Verse 17
दीक्षितान् जटिलान् मुण्डान् गोजिनाम्बरवाससः।दर्भमुष्टिप्रहरणानग्निकुण्डायुघांस्तथा।।5.4.15।।कूटमुद्गरपाणींश्च दण्डायुधधरानपि।एकाक्षानेककर्णांश्च लम्बोदरपयोधरान्।।5.4.16।।करालान् भुग्नवक्त्रांश्च विकटान् वामनांस्तथा।धन्विनः खङ्गिनश्चैव शतघ्नीमुसलायुधान्।।5.4.17।।परिघोत्तमहस्तांश्च विचित्रकवचोज्ज्वलान्।नातिस्थूलान्नातिकृशान्नातिदीर्घातिह्रस्वकान्।।5.4.18।।नातिगौरान्नातिकृष्णान्नातिकुब्जान्न वामनान्।विरूपान् बहुरूपांश्च सुरूपांश्च सुवर्चसः।5.4.19।।ध्वजीन् पताकिनश्चैव ददर्श विविधायुधान्।
તેણે વિવિધ પ્રકારના રાક્ષસોને જોયા—કેટલાક દીક્ષિત, કેટલાક જટાધારી, કેટલાક મુંડિત, કેટલાક ગોજિનના વસ્ત્રધારી; કેટલાક દર્ભમુઠ્ઠી પ્રહારણવાળા, કેટલાક અગ્નિકુંડના ઉપકરણોને શસ્ત્રરૂપે ધારણ કરનારા. કેટલાક કૂટમુદગર હાથમાં ધરનારા, કેટલાક દંડાયુધધારી; કેટલાક એક આંખવાળા કે એક કાનવાળા, કેટલાક લટકતા ઉદર અને સ્તનવાળા. કેટલાક કરાલ, કેટલાક વાંકાં મુખવાળા, કેટલાક વિકટ, કેટલાક વામન; કેટલાક ધનુર્ધર, કેટલાક ખડ્ગધારી, કેટલાક શતઘ્ની અને મુસલ જેવા આયુધવાળા; કેટલાક પરિઘ સમાન ઉત્તમ હસ્તવાળા, વિવિધ કવચોથી ઝળહળતા. તેઓ ન અતિ સ્થૂલ ન અતિ કૃશ, ન અતિ દીર્ઘ ન અતિ હ્રસ્વ; ન અતિ ગૌર ન અતિ કૃષ્ણ, ન કુબડિયા ન વામન—કેટલાક વિરૂપ, કેટલાક બહુરૂપ, અને કેટલાક સુરૂપ તથા તેજસ્વી; ધ્વજ-પતાકાઓ ધારણ કરી, વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ હતા।
Verse 18
दीक्षितान् जटिलान् मुण्डान् गोजिनाम्बरवाससः।दर्भमुष्टिप्रहरणानग्निकुण्डायुघांस्तथा।।5.4.15।।कूटमुद्गरपाणींश्च दण्डायुधधरानपि।एकाक्षानेककर्णांश्च लम्बोदरपयोधरान्।।5.4.16।।करालान् भुग्नवक्त्रांश्च विकटान् वामनांस्तथा।धन्विनः खङ्गिनश्चैव शतघ्नीमुसलायुधान्।।5.4.17।।परिघोत्तमहस्तांश्च विचित्रकवचोज्ज्वलान्।नातिस्थूलान्नातिकृशान्नातिदीर्घातिह्रस्वकान्।।5.4.18।।नातिगौरान्नातिकृष्णान्नातिकुब्जान्न वामनान्।विरूपान् बहुरूपांश्च सुरूपांश्च सुवर्चसः।5.4.19।।ध्वजीन् पताकिनश्चैव ददर्श विविधायुधान्।
તેણે વિવિધ પ્રકારના રાક્ષસોને જોયા—કેટલાક દીક્ષિત, કેટલાક જટાધારી, કેટલાક મુંડિત, કેટલાક ગોજિનના વસ્ત્રધારી; કેટલાક દર્ભમુઠ્ઠી પ્રહારણવાળા, કેટલાક અગ્નિકુંડના ઉપકરણોને શસ્ત્રરૂપે ધારણ કરનારા. કેટલાક કૂટમુદગર હાથમાં ધરનારા, કેટલાક દંડાયુધધારી; કેટલાક એક આંખવાળા કે એક કાનવાળા, કેટલાક લટકતા ઉદર અને સ્તનવાળા. કેટલાક કરાલ, કેટલાક વાંકાં મુખવાળા, કેટલાક વિકટ, કેટલાક વામન; કેટલાક ધનુર્ધર, કેટલાક ખડ્ગધારી, કેટલાક શતઘ્ની અને મુસલ જેવા આયુધવાળા; કેટલાક પરિઘ સમાન ઉત્તમ હસ્તવાળા, વિવિધ કવચોથી ઝળહળતા. તેઓ ન અતિ સ્થૂલ ન અતિ કૃશ, ન અતિ દીર્ઘ ન અતિ હ્રસ્વ; ન અતિ ગૌર ન અતિ કૃષ્ણ, ન કુબડિયા ન વામન—કેટલાક વિરૂપ, કેટલાક બહુરૂપ, અને કેટલાક સુરૂપ તથા તેજસ્વી; ધ્વજ-પતાકાઓ ધારણ કરી, વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ હતા।
Verse 19
दीक्षितान् जटिलान् मुण्डान् गोजिनाम्बरवाससः।दर्भमुष्टिप्रहरणानग्निकुण्डायुघांस्तथा।।5.4.15।।कूटमुद्गरपाणींश्च दण्डायुधधरानपि।एकाक्षानेककर्णांश्च लम्बोदरपयोधरान्।।5.4.16।।करालान् भुग्नवक्त्रांश्च विकटान् वामनांस्तथा।धन्विनः खङ्गिनश्चैव शतघ्नीमुसलायुधान्।।5.4.17।।परिघोत्तमहस्तांश्च विचित्रकवचोज्ज्वलान्।नातिस्थूलान्नातिकृशान्नातिदीर्घातिह्रस्वकान्।।5.4.18।।नातिगौरान्नातिकृष्णान्नातिकुब्जान्न वामनान्।विरूपान् बहुरूपांश्च सुरूपांश्च सुवर्चसः।5.4.19।।ध्वजीन् पताकिनश्चैव ददर्श विविधायुधान्।
તેણે વિવિધ પ્રકારના રાક્ષસોને જોયા—કેટલાક દીક્ષિત, કેટલાક જટાધારી, કેટલાક મુંડિત, કેટલાક ગોજિનના વસ્ત્રધારી; કેટલાક દર્ભમુઠ્ઠી પ્રહારણવાળા, કેટલાક અગ્નિકુંડના ઉપકરણોને શસ્ત્રરૂપે ધારણ કરનારા. કેટલાક કૂટમુદગર હાથમાં ધરનારા, કેટલાક દંડાયુધધારી; કેટલાક એક આંખવાળા કે એક કાનવાળા, કેટલાક લટકતા ઉદર અને સ્તનવાળા. કેટલાક કરાલ, કેટલાક વાંકાં મુખવાળા, કેટલાક વિકટ, કેટલાક વામન; કેટલાક ધનુર્ધર, કેટલાક ખડ્ગધારી, કેટલાક શતઘ્ની અને મુસલ જેવા આયુધવાળા; કેટલાક પરિઘ સમાન ઉત્તમ હસ્તવાળા, વિવિધ કવચોથી ઝળહળતા. તેઓ ન અતિ સ્થૂલ ન અતિ કૃશ, ન અતિ દીર્ઘ ન અતિ હ્રસ્વ; ન અતિ ગૌર ન અતિ કૃષ્ણ, ન કુબડિયા ન વામન—કેટલાક વિરૂપ, કેટલાક બહુરૂપ, અને કેટલાક સુરૂપ તથા તેજસ્વી; ધ્વજ-પતાકાઓ ધારણ કરી, વિવિધ શસ્ત્રોથી સજ્જ હતા।
Verse 20
शक्तिवृक्षायुधांश्चैव पट्टिसाशनिधारिणः।।।।क्षेपणीपाशहस्तांश्च ददर्श स महाकपिः।स्रग्विणस्त्वनुलिप्तांश्च वराभरणभूषितान्।।।।नानावेषसमायुक्तान् यथास्स्वैरगतान् बहून्।तीक्ष्णशूलधरांश्चैव वज्रिणश्च महाबलान्।।।।
મહાકપિએ જોયા—કેટલાક શક્તિ (ભાલા) અને વૃક્ષને પણ આયુધરૂપે ધારણ કરનાર; કેટલાક પટ્ટિસા તથા શનિ (ભાલા) ધારણ કરનાર; અને કેટલાક ક્ષેપણી, પાશ હાથમાં ધરનાર.
Verse 21
शक्तिवृक्षायुधांश्चैव पट्टिसाशनिधारिणः।।5.4.20।।क्षेपणीपाशहस्तांश्च ददर्श स महाकपिः।स्रग्विणस्त्वनुलिप्तांश्च वराभरणभूषितान्।।5.4.21।।नानावेषसमायुक्तान् यथास्स्वैरगतान् बहून्।तीक्ष्णशूलधरांश्चैव वज्रिणश्च महाबलान्।।5.4.22।।
તેણે કેટલાકને સ્રગ્વીણ—હારધારી, સુગંધિત અનુલેપનથી લિપ્ત દેહવાળા, અને ઉત્તમ આભરણોથી ભૂષિત જોયા.
Verse 22
शक्तिवृक्षायुधांश्चैव पट्टिसाशनिधारिणः।।5.4.20।।क्षेपणीपाशहस्तांश्च ददर्श स महाकपिः।स्रग्विणस्त्वनुलिप्तांश्च वराभरणभूषितान्।।5.4.21।।नानावेषसमायुक्तान् यथास्स्वैरगतान् बहून्।तीक्ष्णशूलधरांश्चैव वज्रिणश्च महाबलान्।।5.4.22।।
તેણે અનેકને નાનાવેષથી યુક્ત, સ્વેચ્છાએ ફરતા જોયા; અને કેટલાક તીક્ષ્ણ શૂલ ધારણ કરનાર, કેટલાક વજ્રસમાન આયુધવાળા—સર્વે મહાબલશાળી.
Verse 23
शतसाहस्रमव्यग्रमारक्षं मध्यमं कपिः।रक्षोधिपतिनिर्दिष्टं ददर्शान्तःपुराग्रतः।।।।
અંતઃપુરના અગ્રભાગે, રાક્ષસાધિપતિના આદેશથી નિયુક્ત, અવ્યગ્ર અને સાવધાન એવા મધ્યમ પદના શતસાહસ્ર રક્ષાબળને કપિએ જોયું.
Verse 24
स तदा तद्गृहं दृष्ट्वा महाहाटकतोरणम्।राक्षसेन्द्रस्य विख्यातमद्रिमूर्ध्नि प्रतिष्ठितम्।।।।पुण्डरीकावतंसाभिः परिखाभिरलङ्कृतम्।प्राकारावृतमत्यन्तं ददर्श स महाकपिः।।।।
ત્યારે તે રાક્ષસરાજનું વિખ્યાત મહેલ જોયું—પર્વતશિખર પર સ્થિત, મહાસુવર્ણ તોરણવાળું—અને તેને નિહાળ્યું.
Verse 25
स तदा तद्गृहं दृष्ट्वा महाहाटकतोरणम्।राक्षसेन्द्रस्य विख्यातमद्रिमूर्ध्नि प्रतिष्ठितम्।।5.4.24।।पुण्डरीकावतंसाभिः परिखाभिरलङ्कृतम्।प्राकारावृतमत्यन्तं ददर्श स महाकपिः।।5.4.25।।
શુભ્ર કમળના કાનના આભૂષણ સમી પરિખાઓથી અલંકૃત અને પ્રચંડ પ્રાકાર-પ્રાચીરોથી સર્વથા ઘેરાયેલું તે મહાકપિએ જોયું.
Verse 26
त्रिविष्टपनिभं दिव्यं दिव्यनादनिनादितम्।वाजिहेषितसङ्घुष्टं नादितं भूषणैस्तथा।।।।रथैर्यानैर्विमानैश्च तथा हयगजैः शुभैः।वारणैश्च चतुर्थन्तैः श्वेताभ्रनिचयोपमैः।।।।भूषितं रुचिरद्वारं मत्तैश्च मृगपक्षिभिः।रक्षितं सुमहावीर्यैर्यातुधानैः सहस्रशः।राक्षसाधिपतेर्गुप्तमाविवेश महाकपिः।।।।
મહાકપિએ રાક્ષસાધિપતિના ગુપ્ત અને રક્ષિત મહેલમાં પ્રવેશ કર્યો—ત્રિવિષ્ટપ સમો દિવ્ય, દિવ્ય નાદોથી ગુંજતો; ઘોડાંના હિહિનાટ અને આભૂષણોની ઝણઝણાટથી સંઘુષિત. તેમાં રથો, યાનો, વિમાનો, શુભ અશ્વ-ગજ, અને શ્વેત વાદળોના ઢગલા સમા ચતુર્દંત હાથીઓ હતાં. તેનું મનોહર દ્વાર વિવિધ અલંકારોથી શોભિત હતું અને મત્ત પશુ-પક્ષીઓથી ભરેલું; સહસ્રો મહાવીર્ય યાતુધાનોએ તેની રક્ષા કરી હતી।
Verse 27
त्रिविष्टपनिभं दिव्यं दिव्यनादनिनादितम्।वाजिहेषितसङ्घुष्टं नादितं भूषणैस्तथा।।5.4.26।।रथैर्यानैर्विमानैश्च तथा हयगजैः शुभैः।वारणैश्च चतुर्थन्तैः श्वेताभ्रनिचयोपमैः।।5.4.27।।भूषितं रुचिरद्वारं मत्तैश्च मृगपक्षिभिः।रक्षितं सुमहावीर्यैर्यातुधानैः सहस्रशः।राक्षसाधिपतेर्गुप्तमाविवेश महाकपिः।।5.4.28।।
મહાકપિએ રાક્ષસાધિપતિના ગુપ્ત અને રક્ષિત મહેલમાં પ્રવેશ કર્યો—ત્રિવિષ્ટપ સમો દિવ્ય, દિવ્ય નાદોથી ગુંજતો; ઘોડાંના હિહિનાટ અને આભૂષણોની ઝણઝણાટથી સંઘુષિત. તેમાં રથો, યાનો, વિમાનો, શુભ અશ્વ-ગજ, અને શ્વેત વાદળોના ઢગલા સમા ચતુર્દંત હાથીઓ હતાં. તેનું મનોહર દ્વાર વિવિધ અલંકારોથી શોભિત હતું અને મત્ત પશુ-પક્ષીઓથી ભરેલું; સહસ્રો મહાવીર્ય યાતુધાનોએ તેની રક્ષા કરી હતી।
Verse 28
त्रिविष्टपनिभं दिव्यं दिव्यनादनिनादितम्।वाजिहेषितसङ्घुष्टं नादितं भूषणैस्तथा।।5.4.26।।रथैर्यानैर्विमानैश्च तथा हयगजैः शुभैः।वारणैश्च चतुर्थन्तैः श्वेताभ्रनिचयोपमैः।।5.4.27।।भूषितं रुचिरद्वारं मत्तैश्च मृगपक्षिभिः।रक्षितं सुमहावीर्यैर्यातुधानैः सहस्रशः।राक्षसाधिपतेर्गुप्तमाविवेश महाकपिः।।5.4.28।।
મહાકપિએ રાક્ષસાધિપતિના ગુપ્ત અને રક્ષિત મહેલમાં પ્રવેશ કર્યો—ત્રિવિષ્ટપ સમો દિવ્ય, દિવ્ય નાદોથી ગુંજતો; ઘોડાંના હિહિનાટ અને આભૂષણોની ઝણઝણાટથી સંઘુષિત. તેમાં રથો, યાનો, વિમાનો, શુભ અશ્વ-ગજ, અને શ્વેત વાદળોના ઢગલા સમા ચતુર્દંત હાથીઓ હતાં. તેનું મનોહર દ્વાર વિવિધ અલંકારોથી શોભિત હતું અને મત્ત પશુ-પક્ષીઓથી ભરેલું; સહસ્રો મહાવીર્ય યાતુધાનોએ તેની રક્ષા કરી હતી।
Verse 29
सहेमजाम्बूनदचक्रवालं महार्हमुक्तामणिभूषितान्तम्।परार्थ्यकालागुरुचन्दनाक्तं स रावणान्तःपुरमाविवेश।।।।
સુવર્ણ જાંબૂનદની દીવાલોની વૃત્તિથી ઘેરાયેલું, અતિમૂલ્ય મુક્તા-મણિઓથી સર્વત્ર અલંકૃત, અને પરમ ઉત્તમ કાળાગરુ તથા ચંદનના લેપથી સુગંધિત—એવું રાવણનું અંતઃપુર મહાકપિએ પ્રવેશ્યું।
Frequently Asked Questions
Hanumān conducts covert entry and intelligence gathering without indiscriminate violence—after neutralizing the city’s guardian, he prioritizes mission integrity (finding Sītā) over conquest, using stealth and restraint.
Effective power is dharma-constrained: the text frames strength as meaningful when governed by purpose, discipline, and service—Hanumān’s prowess is consistently subordinated to Rāma’s cause and moral order.
Laṅkā’s royal highway and mansion districts, the guarded rajamārga with stationed troops and spies, and the fortified royal compound—golden archway, lotus-filled moats, enclosing walls, and Rāvaṇa’s antaḥpura—are mapped as key urban nodes.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.