Sarga 54
लङ्कादाहः — The Burning of Lanka (Catuḥpañcāśaḥ Sargaḥ)
सुन्दरकाण्ड
આ સર્ગમાં હનુમાનજી સીતાદર્શન અને સંદેશ-કાર્ય પૂર્ણ કરીને લંકામાં બાકી રહેલું કર્તવ્ય—દુર્ગસ્તરે દંડાત્મક પ્રદર્શન અને ભયસંચાર—નક્કી કરે છે. પૂંછડીમાં લગાડેલી અગ્નિને તેઓ શસ્ત્રરૂપે બનાવી છતેથી છતે કૂદતા પ્રહસ્ત, મહાપાર્શ્વ, વજ્રદંષ્ટ્ર, શુક, સારણ, ઇન્દ્રજિત, જંબુમાળી, સુમાળી વગેરે મુખ્ય રાક્ષસોના નિવાસો સહિત અનેક શ્રેષ્ઠ રાક્ષસ-ગૃહોને દહન કરે છે; પરંતુ ધર્મવિવેકથી વિભીષણનું ઘર અક્ષત રાખે છે—ધર્મનિષ્ઠ મૈત્રીની ઓળખરૂપે. પછી તેઓ મેરુ-મંદર સમાન, મણિ-રત્નોથી ઝગમગતું રાવણનું મુખ્ય પ્રાસાદ પહોંચીને, યુગાંત-મેઘ સમ ગર્જના કરતાં તેને પણ આગ ચાંપે છે. પવનના વેગથી જ્વાળાઓ વધુ ભભૂકે છે; સુવર્ણ જાળીઓ, મુક્તા-મણિથી શોભિત સ્તંભો અને અલંકૃત રચનાઓ ધરાશાયી થાય છે, ધાતુઓ પીગળી વહે છે. ભાગતા રાક્ષસો અને તેમના પરિવારજનોમાં ભય અને હાહાકાર ફેલાય છે. અંતે કાલાગ્નિ અને પ્રલય-ઉપમાઓથી લંકાદાહનું વૈભવ વર્ણવાય છે. રાક્ષસો વિચાર કરે છે—આ હનુમાન ઇન્દ્ર છે કે યમ, રુદ્ર, વિષ્ણુ કે સ્વયં કાળ? દેવતાઓ હનુમાનની સંયમિત છતાં પ્રચંડ પરાક્રમશક્તિની પ્રશંસા કરે છે. આ રીતે મુખ્ય આક્રમણ પહેલાં જ લંકાનું મનોબળ અને ઢાંચાગત બળ નબળું પડે છે.
Shlokas
Verse 1
वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः।।।।वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत्।
પછી કપિ, મનોભિલાષ પૂર્ણ કરીને, લંકાને નિહાળવા લાગ્યો; ઉત્સાહ વધતો ગયો અને બાકી રહેલું કાર્ય શું છે તે વિચાર્યું.
Verse 2
किन्नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम्।।।।यदेषां रक्षसां भूयः सन्तापजननं भवेत्।
“હવે અહીં મને ખરેખર શું કરવાનું બાકી રહ્યું છે? એવું શું કરું કે આ રાક્ષસોને ફરી વધુ સંતાપ ઉપજે?”
Verse 3
वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः।।।बलैकदेशः क्षपितश्शेषं दुर्गविनाशनम्।
વન તો સંપૂર્ણ રીતે ચકનાચૂર થયું; શ્રેષ્ઠ રાક્ષસો સંહારાયા. સેનાનો એક વિભાગ ક્ષય પામ્યો—હવે માત્ર દુર્ગનો વિનાશ જ બાકી રહ્યો છે.
Verse 4
दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत्सुखपरिश्रमम्।अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन् मम स्यात्सफलश्श्रमः।।।।
જો દુર્ગનો વિનાશ થાય, તો મારું કર્મ સુખદ પરિશ્રમરૂપ બનશે. આ કાર્યમાં અલ્પ પ્રયત્નથી જ મારો શ્રમ સફળ થશે.
Verse 5
यो ह्ययं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः।अस्य सन्तर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः।।।।
“મારા લાંગૂલ પર જે હવ્યવાહન અગ્નિ પ્રજ્વલિત છે, તેને તૃપ્ત કરવું યોગ્ય છે—આ શ્રેષ્ઠ ગૃહોથી.”
Verse 6
ततः प्रदीप्तलाङ्गूलस्सविद्युदिव तोयदः।भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः।।।।
પછી પ્રદીપ્ત લાંગૂલવાળો મહાકપિ લંકાના ભવનશિખરો પર વિચર્યો—જાણે વીજળીથી ચમકતો મેઘ હોય તેમ.
Verse 7
गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः।वीक्षमाणो ह्यसन्त्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः।।।।
રાક્ષસોના ઘરેથી ઘરમાં અને તેમના ઉદ્યાનો તથા ઊંચા પ્રાસાદોને નિર્ભય બની શાંત ચિત્તે નિહાળતો તે વાનર ફરતો રહ્યો.
Verse 8
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्।अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली।।।।ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्।मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम्।।।।
મહાવેગી, બળવાન અને પવન સમ વેગ ધરાવતો તે પ્રહસ્તના નિવાસ પર કૂદી પડ્યો અને ત્યાં અગ્નિ મૂકી દીધી. પછી પરાક્રમી હનુમાન મહાપાર્શ્વના બીજા મહેલ પર ઉછળી ગયો અને કાળાનલની જ્વાળાસમાન અગ્નિ પ્રગટાવી છોડી.
Verse 9
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्।अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली।।5.54.8।।ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्।मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम्।।5.54.9।।
મહાવેગી, બળવાન અને પવન સમ વેગ ધરાવતો તે પ્રહસ્તના નિવાસ પર કૂદી પડ્યો અને ત્યાં અગ્નિ મૂકી દીધી. પછી પરાક્રમી હનુમાન મહાપાર્શ્વના બીજા મહેલ પર ઉછળી ગયો અને કાળાનલની જ્વાળાસમાન અગ્નિ પ્રગટાવી છોડી.
Verse 10
वज्रदंष्ट्रस्य च तदा पुप्लुवे स महाकपिः।शुकस्य च महातेजास्सारणस्य च धीमतः।।।।
ત્યારે મહાતેજસ્વી મહાકપિ વજ્રદંષ્ટ્રના, તેમજ શુક અને ધીમાન સારણના નિવાસસ્થાનો પર કૂદીને પડ્યો.
Verse 11
तथा चेन्द्रजितो वेश्म ददाह हरियूथपः।जम्बुमाले स्सुमालेश्च ददाह भवनं ततः।।।।
એ જ રીતે હરિયૂથપે ઇન્દ્રજિતનું મહેલ દહન કર્યું; પછી જંબુમાલી અને સુમાલીનાં ભવનો પણ સળગાવી દીધાં.
Verse 12
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।।।
પછી હરિપુંગવ મહાતેજસ્વી ક્રમે ક્રમે આગળ વધતો રહ્યો અને રશ્મિકેતુ, સૂર્યશત્રુ, હ્રસ્વકર્ણ, દંષ્ટ્ર, રોમશ, યુદ્ધોન્મત્ત, મત્ત, ધ્વજગ્રીવ, ભયંકર વિદ્યુજ્જિહ્વ, હસ્તિમુખ, કરાલ, પિશાચ, શોણિતાક્ષ, કુંભકર્ણ, મકરાક્ષ, યજ્ઞશત્રુ, બ્રહ્મશત્રુ, નરાંતક, કુંભ અને દુષ્ટ નિકુંભ—એ બધાના મહેલો એક પછી એક દહન કરતો ગયો; પરંતુ વિભીષણના ગૃહને જાણબૂઝીને બચાવી રાખ્યું.
Verse 13
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
પછી હરિપુંગવ મહાતેજસ્વી ક્રમે ક્રમે આગળ વધતો રહ્યો અને રશ્મિકેતુ, સૂર્યશત્રુ, હ્રસ્વકર્ણ, દંષ્ટ્ર, રોમશ, યુદ્ધોન્મત્ત, મત્ત, ધ્વજગ્રીવ, ભયંકર વિદ્યુજ્જિહ્વ, હસ્તિમુખ, કરાલ, પિશાચ, શોણિતાક્ષ, કુંભકર્ણ, મકરાક્ષ, યજ્ઞશત્રુ, બ્રહ્મશત્રુ, નરાંતક, કુંભ અને દુષ્ટ નિકુંભ—એ બધાના મહેલો એક પછી એક દહન કરતો ગયો; પરંતુ વિભીષણના ગૃહને જાણબૂઝીને બચાવી રાખ્યું.
Verse 14
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
પછી હરિપુંગવ મહાતેજસ્વી ક્રમે ક્રમે આગળ વધતો રહ્યો અને રશ્મિકેતુ, સૂર્યશત્રુ, હ્રસ્વકર્ણ, દંષ્ટ્ર, રોમશ, યુદ્ધોન્મત્ત, મત્ત, ધ્વજગ્રીવ, ભયંકર વિદ્યુજ્જિહ્વ, હસ્તિમુખ, કરાલ, પિશાચ, શોણિતાક્ષ, કુંભકર્ણ, મકરાક્ષ, યજ્ઞશત્રુ, બ્રહ્મશત્રુ, નરાંતક, કુંભ અને દુષ્ટ નિકુંભ—એ બધાના મહેલો એક પછી એક દહન કરતો ગયો; પરંતુ વિભીષણના ગૃહને જાણબૂઝીને બચાવી રાખ્યું.
Verse 15
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
પછી હરિપુંગવ મહાતેજસ્વી ક્રમે ક્રમે આગળ વધતો રહ્યો અને રશ્મિકેતુ, સૂર્યશત્રુ, હ્રસ્વકર્ણ, દંષ્ટ્ર, રોમશ, યુદ્ધોન્મત્ત, મત્ત, ધ્વજગ્રીવ, ભયંકર વિદ્યુજ્જિહ્વ, હસ્તિમુખ, કરાલ, પિશાચ, શોણિતાક્ષ, કુંભકર્ણ, મકરાક્ષ, યજ્ઞશત્રુ, બ્રહ્મશત્રુ, નરાંતક, કુંભ અને દુષ્ટ નિકુંભ—એ બધાના મહેલો એક પછી એક દહન કરતો ગયો; પરંતુ વિભીષણના ગૃહને જાણબૂઝીને બચાવી રાખ્યું.
Verse 16
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
પછી હરિપુંગવ મહાતેજસ્વી ક્રમે ક્રમે આગળ વધતો રહ્યો અને રશ્મિકેતુ, સૂર્યશત્રુ, હ્રસ્વકર્ણ, દંષ્ટ્ર, રોમશ, યુદ્ધોન્મત્ત, મત્ત, ધ્વજગ્રીવ, ભયંકર વિદ્યુજ્જિહ્વ, હસ્તિમુખ, કરાલ, પિશાચ, શોણિતાક્ષ, કુંભકર્ણ, મકરાક્ષ, યજ્ઞશત્રુ, બ્રહ્મશત્રુ, નરાંતક, કુંભ અને દુષ્ટ નિકુંભ—એ બધાના મહેલો એક પછી એક દહન કરતો ગયો; પરંતુ વિભીષણના ગૃહને જાણબૂઝીને બચાવી રાખ્યું.
Verse 17
तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः।गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह स महाकपिः।।।।
એ મહાયશસ્વી મહાકપિ એક પછી એક મહામૂલ્યવાન ભવનોમાં પ્રવેશી, સમૃદ્ધ રાક્ષસોના ગૃહસ્થ વૈભવને દહન કરી નાખ્યો।।
Verse 18
सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान्।आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम्।।।।
બધાં નિવાસસ્થાનોને વટાવી, વીર્યવાન અને શ્રીમાન તે વાનર પછી રાક્ષસેન્દ્ર રાવણના નિવેશન સુધી પહોંચી ગયો।।
Verse 19
ततस्तस्मिन्गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते।मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गळशोभिते।।।।प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम्।ननाद हनुमान्वीरो युगान्तजलदो यथा।।।।
ત્યારે તે ઉત્તમ મહેલમાં—નાનાવિધ રત્નોથી અલંકૃત, મેરુ અને મંદર સમાન, સર્વ મંગલ શોભાથી દીપ્ત—
Verse 20
ततस्तस्मिन्गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते।मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गळशोभिते।।5.54.19।।प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम्।ननाद हनुमान्वीरो युगान्तजलदो यथा।।5.54.20।।
લાંગૂલના અગ્રે સ્થિર કરાયેલો પ્રજ્વલિત અગ્નિ ઉછાળી, વીર હનુમાન યુગાંતના મેઘની ગર્જના સમાન નાદ કર્યો.
Verse 21
श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः।कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः।।।।
પવનના સંયોગથી મહાબલવાન અગ્નિ અતિ વેગે પ્રચંડ થયો; કાલાગ્નિ સમાન જ્વલિત થઈ વધુ ને વધુ વધતો ગયો.
Verse 22
प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मस्वचारयत्।अभूच्छ्वसनसंयोगादतिवेगो हुताशनः।।।।
પવને તે પ્રજ્વલિત અગ્નિને તે ઘરોમાં સર્વત્ર ફેરવ્યો; પવનસંયોગથી હુતાશન અતિ વેગે વ્યાપવા લાગ્યો.
Verse 23
तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च।भवनान्यवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च।।।।
સુવર્ણ જાળીઓવાળા અને મુક્તા-મણિથી જડિત, વિશાળ અને રત્નસમૃદ્ધ તે મહાન ભવનો તૂટી ને ધરાશાયી થયા.
Verse 24
संजज्ञे तुमुलश्शब्दो राक्षसानां प्रधावताम्।स्वगृहस्य परित्राणे भग्नोत्साहोर्जितश्रियाम्।।।।नूनमेषोऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति।
રાક્ષસો પોતાના ઘરો બચાવવા દોડ્યા ત્યારે ભયંકર કોલાહલ ઊઠ્યો; તેમની હિંમત તૂટી ગઈ અને સંચિત વૈભવ પણ ખંડિત થયું. તેઓ ચીસ પાડતા—“નિશ્ચયે આ તો અગ્નિદેવ જ કપિરૂપે આવ્યો છે—હાય!”
Verse 25
क्रन्दन्त्यस्सहसा पेतुः स्तनन्धयधराः स्त्रियः।।।।काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्मेभ्यो मुक्तमूर्धजाः।पतन्त्यो रेजिरेऽभ्रेभ्यस्सौदामन्य इवाम्बरात्।।।।
રડતાં રડતાં, સ્તનપાન કરાવતા શિશુઓને ધારણ કરેલી કેટલીક સ્ત્રીઓ અચાનક અગ્નિથી ઘેરાયેલા મહેલોમાંથી કૂદી પડી; ભયથી તેમના વાળ છૂટા પડી ગયા. પડતી વખતે તેઓ આકાશના વાદળોમાંથી ઝરતી વીજળી જેવી ઝળહળી ઊઠી.
Verse 26
क्रन्दन्त्यस्सहसा पेतुः स्तनन्धयधराः स्त्रियः।।5.54.25।।काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्मेभ्यो मुक्तमूर्धजाः।पतन्त्यो रेजिरेऽभ्रेभ्यस्सौदामन्य इवाम्बरात्।।5.54.26।।
રડતાં રડતાં, સ્તનપાન કરાવતા શિશુઓને ધારણ કરેલી કેટલીક સ્ત્રીઓ અચાનક કૂદી પડી; વાળ છૂટા પડેલા, તેઓ અગ્નિથી વળાયેલા મહેલોમાંથી ઝંપલાવી. પડતી વખતે તેઓ આકાશના વાદળસમૂહમાંથી ઉતરતી વીજળી જેવી ચમકી ઊઠી.
Verse 27
वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहितान्।विचित्रान्भवनाद्धातून् स्यन्दमानान्ददर्श सः।।।।
તેને દહન પામતા મહેલોમાંથી વહેતા દ્રવિત ધાતુઓના પ્રવાહો દેખાયા—વજ્ર, વિદ્રુમ, વૈદૂર્ય, મુક્તા અને રજત સાથે મિશ્રિત, અનેકવર્ણી; જે ઓઝરતાં અને ટપકતાં નીચે વહી રહ્યા હતા.
Verse 28
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा।हनूमान् राक्षसेन्दाणां विशस्तानां न तृप्यति।।।।
જેમ અગ્નિ સૂકા કાઠાં અને તૃણથી કદી તૃપ્ત થતો નથી, તેમ હનુમાન રાક્ષસેન્દ્રોને સંહાર્યા પછી પણ તૃપ્ત ન થયો.
Verse 29
क्वचित्किंशुकसङ्काशाः क्वचिच्छाल्मलिसन्निभाः।।।।क्वचित्कुङ्कुमसङ्काशाश्शिखा वह्नेश्चकाशिरे।
ક્યાંક અગ્નિશિખાઓ કિંચુકના પુષ્પ જેવી ઝળહળી, ક્યાંક શાલ્મલી સમી દેખાઈ, અને ક્યાંક કેસર જેવી—નગરમાં અનેક વર્ણે પ્રજ્વલિત થઈ.
Verse 30
हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना।लङ्कापुरं प्रदग्धं तद्रुद्रेण त्रिपुरं यथा।।।।
વેગશાળી મહાત્મા વાનર હનુમાન દ્વારા લંકાપુર દગ્ધ થયું—જેમ રુદ્રે ત્રિપુરને ભસ્મ કર્યું હતું તેમ.
Verse 31
ततस्तु लङ्कापुरपर्वताग्रे समुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः।प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तो हनूमता वेगवता विसृष्टः।।।।
પછી લંકાનગરીના પર્વતશિખર પર ભયંકર પરાક્રમી અગ્નિ ઊઠ્યો; વેગશાળી હનુમાન દ્વારા વિસર્જિત તે અગ્નિ પ્રદીપ્ત થઈ, જ્વાલામય મકુટવલય સમે ચારે તરફ પ્રસરી ગયો.
Verse 32
युगान्तकालानलतुल्यवेग स्समारुतोऽग्निर्ववृधे दिविस्पृक्।विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो रक्षश्शरीराज्यसमर्पतार्चिः।।।।
પવનથી પ્રેરિત તે અગ્નિ યુગાંતકાળના પ્રલયાનલ સમ વેગે વધ્યો અને આકાશસ્પર્શી થયો. ભવનોમાં ચોંટીને તેની નિર્ધૂમ કિરણમય જ્વાલા રાક્ષસદેહોના મેદ અને તેલથી પોષાઈ વધુ પ્રજ્વલિત થઈ.
Verse 33
आदित्यकोटीसदृशस्सुतेजा लङ्कां समस्तां परिवार्य तिष्ठन्।शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढैर्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः।।।।
કરોડો સૂર્ય સમ તેજસ્વી મહાન અગ્નિ સમગ્ર લંકાને ચારે તરફથી ઘેરી ઊભો રહ્યો. અનેક વજ્રઘાત સમ ગર્જનાઓથી તે એવો પ્રજ્વલિત થયો કે જાણે જગતનું આવરણ જ ભેદી નાખે.
Verse 34
तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः।निर्वाणधूमाकुलराजयश्च नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः।।।।
ત્યાં આકાશમાં અતિ પ્રચંડ રીતે વધેલો અગ્નિ કર્કશ તેજે પ્રજ્વલિત થયો, જાણે કિંચુકના લાલ પુષ્પોની મકુટધારી હોય. અને નિર્વાણ થતી જ્વાળાઓના ધુમાડાથી ઘન અને રેખાયુક્ત વાદળો નીલ કમળ સમ ઝળહળ્યા.
Verse 35
वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा साक्षाद्यमो वा वरुणोऽनिलो वा।रुद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो न वानरोऽयं स्वयमेव कालः।।।।
“શું આ વજ્રધારી મહેન્દ્ર, ત્રિદશોના ઈશ્વર ઇન્દ્ર છે? કે સાક્ષાત યમ? કે વરુણ, કે પવન? કે રુદ્ર—અગ્નિ—સૂર્ય—ધનદ—અથવા સોમ? આ તો કોઈ સામાન્ય વાનર નથી; શું સ્વયં કાળ જ છે?”
Verse 36
किं ब्रह्मणस्सर्वपितामहस्य सर्वस्य धातुश्चतुराननस्य।इहाऽऽगतो वानररूपधारी रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः।।।।
“શું આ સર્વપિતામહ, સર્વના ધાતા ચતુર્મુખ બ્રહ્માનો ક્રોધ છે, જે વાનરરૂપ ધારણ કરીને અહીં આવ્યો છે અને રાક્ષસોના સંહાર માટે ઉદ્યત છે?”
Verse 37
किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य रक्षोविनाशाय परं सुतेजः।अनन्तमव्यक्तमचिन्त्यमेकं स्वमायया साम्प्रतमागतं वा।।।।
શું આ તો વૈષ્ણવ પરમ તેજ છે કે જે કપિરૂપ ધારણ કરી રાક્ષસોના વિનાશ માટે આવ્યું છે? અનંત, અવ્યક્ત, અચિંત્ય, એકમાત્ર—સ્વમાયાથી હવે અહીં પ્રગટ થયું હોય એમ.
Verse 38
इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे।सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य।।।।
આ રીતે ત્યાં ભેગા થયેલા અનેક વિશિષ્ટ રાક્ષસોએ કહ્યું. પ્રાણીઓ, ઘરો અને વૃક્ષો સહિત સહસાએ દગ્ધ થયેલી એ નગરીને જોઈ તેઓ ભયાક્રાંત થઈ પરામર્શ કરવા લાગ્યા.
Verse 39
ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा सराक्षसा साश्वरथा सनागा।सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम्।।।।
પછી લંકા સહસાએ પ્રજ્વલિત થઈ—રાક્ષસો સહિત, ઘોડા-રથો સહિત, હાથીઓ સહિત; પક્ષીઓના ઝુંડ, પશુઓ અને વૃક્ષો સહિત—દીન બની ઘોર ગર્જના સમોવડો કલરવ કરીને રડતી હોય એમ લાગી.
Verse 40
हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र हा जीवितं भोगयुतं सुपुण्यम्।रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भि श्शब्दः कृतो घोरतरस्सुभीमः।।।।
“હા તાત! હા પુત્રક! હા કાન્ત! હા મિત્ર! હાય—ભોગ અને પુણ્યથી યુક્ત આ જીવન નાશ પામ્યું!” એમ રાક્ષસો અનેક રીતે રડતા બોલ્યા; તેથી અતિ ઘોર, ભયાનક કલરવ ઊઠ્યો.
Verse 41
हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधाहनूमतः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का।।।।
અગ્નિની જ્વાળાઓથી આવૃત, વીરોએ હણાઈ ગયેલી અને સૈન્ય પીછેહઠ કરેલું—હનુમાનના ક્રોધબળથી પરાભૂત લંકા જાણે શાપથી આઘાત પામી હોય તેમ દેખાઈ.
Verse 42
स सम्भ्रमत्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम्।ददर्श लङ्कां हनुमान्महामनाः स्वयम्भूकोपोपहतामिवावनिम्।।।।
મહામનસ્વી હનુમાનએ લંકાને જોઈ—રાક્ષસો ગભરાયેલા, ભયભીત અને વિષણ્ણ; પ્રચંડ તેજસ્વી અગ્નિજ્વાળાઓથી ચિહ્નિત—જાણે પ્રલયકાળે સ્વયંભૂ (બ્રહ્મા)ના કોપથી પૃથ્વી આઘાત પામી હોય તેવી.
Verse 43
भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसङ्कुलं हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे।दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं तस्थौ हनूमान्पवनात्मजः कपिः।।।।
પાદપરત્નોથી સમૃદ્ધ વનને ભાંગી, યુદ્ધમાં મહાબળવાન રાક્ષસોને હણી, અને ગૃહરત્નમાળાથી શોભિત તે નગરીને દગ્ધ કરી—પવનાત્મજ કપિ હનુમાન અડગ ઊભો રહ્યો.
Verse 44
त्रिकूटशृङ्गाग्रतले विचित्रे प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः।प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली व्यराजताऽऽदित्य इवांशुमाली।।।।
ત્રિકૂટના શિખરાગ્રના અદ્ભુત તળ પર સ્થિત વાનરરાજોમાં સિંહ સમ હનુમાન, પ્રજ્વલિત પૂંછડીથી અગ્નિમાળા ધારણ કરી, કિરણમાળાથી ઘેરાયેલા તેજસ્વી આદિત્ય સમ શોભતો હતો.
Verse 45
स राक्षसांस्तान्सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत्।विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा।।।।
અਨੇક રાક્ષસોને સંહાર કરી, બહુ વૃક્ષોથી ભરેલા તે વનને ભાંગી, અને રક્ષોભવનોમાં અગ્નિ પ્રસારી, મહાત્મા હનુમાન મનથી શ્રીરામ તરફ જ ગયો—અંતરમાં તેમને જ શોધતો.
Verse 46
ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं महाबलं मारुततुल्यवेगम्।महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे।।।।
પછી દેવગણ સૌએ તેને સ્તુતિ કરી—વાનરવીરોમાં અગ્રણી, મહાબળવાન, પવન સમ વેગવાળો, મહામતિ, અને વાયુપુત્ર શ્રેષ્ઠ હનુમાનને.
Verse 47
भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे।दग्ध्वा लङ्कापुरीं रम्यां रराज स महाकपिः।।।।
વનને ભાંગી, યુદ્ધમાં રાક્ષસોને સંહાર કરી, અને રમણીય લંકાપુરીને દગ્ધ કરી, તે મહાતેજસ્વી મહાકપિ હનુમાન વિજયભાવે દીપ્તિમાન થયો.
Verse 48
तत्र देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः।दृष्ट्वा लङ्कां प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः।।।।
ત્યાં દેવો ગંધર્વો સહિત, સિદ્ધો અને પરમર્ષિઓ—દગ્ધ થતી લંકાને જોઈ પરમ આશ્ચર્યમાં પડી ગયા.
Verse 49
तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनुमन्तं महाकपिम्।कालाग्निरिति सञ्चिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः।।।।
તે વાનરશ્રેષ્ઠ મહાકપિ હનુમાનને જોઈને, ‘આ તો કાળાગ્નિ છે’ એમ વિચારી ત્યાં સર્વ પ્રાણીઓ કંપી ઉઠ્યાં.
Verse 50
देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः।भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम्।।।।
ત્યાં સર્વ દેવો અને મુનિપુંગવો, તેમજ ગંધર્વ, વિદ્યાધર, નાગ, યક્ષ અને અન્ય મહાન ભૂતો—સૌએ અતુલ્યરૂપ પરમ આનંદ અનુભવ્યો.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanumān’s use of destructive force after completing reconnaissance: he chooses to burn Laṅkā’s strategic residences to weaken the enemy, yet spares Vibhīṣaṇa’s house. The episode frames ethical discrimination in warfare—harm directed toward hostile infrastructure while protecting a dharmic ally.
Purposeful action must remain governed by dharma even when power is overwhelming. Hanumān’s “remaining work” is not vengeance but mission-completion: he applies force as deterrence and proof of capability, while maintaining moral boundaries (non-random targeting, ally protection, and task-orientation).
Laṅkā’s palace-topography is emphasized: rooftops and mansions, the city’s citadel-like structure, and the Trikūṭa mountain peak where Hanumān is later depicted as resplendent. The chief landmark is Rāvaṇa’s gem-adorned palace likened to Meru and Mandara, anchoring the city’s political-sacral center.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.