Adhyaya 248

ભગવાન અગ્નિ ધનુર્વેદનો આરંભ કરીને યુદ્ધવિજ્ઞાનને ‘ચતુષ્પાદ’ કહે છે—રથ, ગજ, અશ્વ અને પદાતિ—અને વૈદિક શિક્ષણપદ્ધતિ મુજબ શસ્ત્રપ્રયોગ ‘પંચવિધ’ છે: પ્રક્ષેપ્ય (છોડી મારવાના), પાણિમુક્ત (હાથથી ફેંકવાના), યંત્રમુક્ત (યંત્રથી છોડવાના), અમુક્ત (છોડ્યા વિના વાપરવાના) શસ્ત્રો, તથા નિઃશસ્ત્ર બાહુયુદ્ધ. પછી શસ્ત્ર–અસ્ત્રનો ભેદ અને સરળ વિધિ સામે માયા/છલ વિધિ સમજાવી યંત્રમુક્ત, પાણિમુક્ત વગેરેના ઉદાહરણો આપે છે. ત્યારબાદ કવચાદિ રક્ષાસજ્જતા, ધનુષ્ય-કેન્દ્રિત અને શૂલ-કેન્દ્રિત ક્રમબદ્ધ સંઘર્ષ, તથા શિક્ષાક્રમ—બ્રાહ્મણ ગુરુ બની ક્ષત્રિય/વૈશ્યને શીખવે; શૂદ્ર પણ તાલીમ, અભ્યાસ અને રાજસહાયક સેવામાંથી યોગ્ય બની શકે—એવું કહે છે. સમપદ, વૈશાખ, મંડલ, આલીઢ, પ્રત્યાલીઢ, વિકટ, સંપુટ જેવી સ્થિતિઓ-માપ, અને ધનુર્વિદ્યાની પ્રક્રિયા—નમસ્કાર, પ્રત્યંચા બાંધવાની જગ્યા, નાભિ/કટિ સ્થાપન, નેત્ર–કર્ણ રેખાથી લક્ષ્ય, આંગળી પકડ, ખેંચી છોડવું, અનુસરણ અને ગુણાંકન—વિસ્તારથી વર્ણવાય છે. બાણ અને ધનુષ્યના પ્રમાણો નક્કી કરીને અશ્વ, રથ અને ગજયુદ્ધમાં પણ એ જ સિદ્ધાંતો વિસ્તરાવી યુદ્ધકલા ધર્મનિયંત્રિત શાસ્ત્રશિક્ષણ છે એમ પ્રતિપાદિત થાય છે।