Adhyaya 252
Chapter 252 — व्यवहारकथनं (Vyavahāra-kathana: On Legal Procedure)
અગ્નિ ધનુર્વેદના પ્રવાહમાં ન્યાય-વ્યવહારશાસ્ત્રનું પ્રકરણ આરંભે છે. ‘વ્યવહાર’ને નય-અનયના વિવેકરૂપે વ્યાખ્યાયિત કરી તે ચતુષ્પાદ, ચતુર્મૂલ અને ચાર નીતિ-ઉપાયોથી સિદ્ધ થતો એવો સ્તરબદ્ધ વિભાગ કરે છે. નિર્ણય ધર્મ, અદાલતી પ્રક્રિયા, આચાર/ચારિત્ર અને રાજશાસન પર આધારિત છે એમ કહી વાદી-પ્રતિવાદીના દાવો-જવાબ તથા સાક્ષીઓની કેન્દ્રિયતા પર ભાર મૂકે છે. અધ્યાયમાં અષ્ટાદશ વિવાદપદ—ઋણ, નિક્ષેપ, ભાગીદારી, દાન-પ્રત્યાહરણ, સેવા-વેતન, અસ્વામી-વિક્રય, અપ્રદાન, દોષયુક્ત ક્રય, સમયભંગ, સીમા/ભૂમિ વિવાદ, લગ્ન/સ્ત્રીધન, વારસો, સાહસ, વાક્પારુષ્ય અને દેહદંડ, જુગાર, તથા પ્રકીર્ણક—ગણીને કહે છે કે માનવકર્મથી તે શત ઉપભેદોમાં ફેલાય છે. આગળ નિષ્પક્ષ સભ્યો, વિદ્વાન બ્રાહ્મણો, લેખ્ય-પ્રમાણની રીત, પ્રતિઆરોપ/પ્રતિદાવો અને જામીન, ખોટા આરોપનો દંડ, તથા પુરાવાનો ક્રમ (દસ્તાવેજ, ભોગ/કબજો, સાક્ષી; અભાવે દિવ્ય પરીક્ષા) નિરૂપે છે. અંતે સમયમર્યાદા, સ્વામિત્વ વિરુદ્ધ ભોગ, છેતરપિંડી/બળથી થયેલા વ્યવહારની અમાન્યતા, શમનકારણો, ચોરીની ભરપાઈ અને વ્યાજના નિયમો કહી રાજાને શિસ્તબદ્ધ પ્રક્રિયા દ્વારા વ્યવસ્થાનો ગેરન્ટર ઠરાવે છે.
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
Dharma (truth-based righteousness), vyavahāra (formal procedure), caritra (customary practice), and rājaśāsana (royal ordinance).
Written documentation (likhita), possession/enjoyment (bhukti), and witnesses (sākṣi). If these are unavailable, an ordeal (divya) may be prescribed.
Vyavahāra is organized into eighteen principal titles of dispute with a hundred sub-branches, reflecting the diversity of human transactions and conflicts.
Impartiality toward friend and enemy, freedom from greed and anger, disciplined assembly conduct, and competence grounded in Śruti/Veda learning.