Adhyaya 249
Chapter 249 — धनुर्वेदकथनम् (Exposition of Dhanurveda): Archery Procedure, Target-Training, and Yogic Restraint
ભગવાન અગ્નિ ધર્માધારિત પૂર્વકર્મો અને સાધન-તૈયારીથી ધનુર્વેદનું ઉપદેશ આરંભે છે—ધનુષ્ય યોગ્ય પૂર્ણ પ્રમાણમાં બનાવી શુદ્ધ કરીને યજ્ઞસંદર્ભમાં સ્થાપિત કરવું. પછી ધનુર્ધર બાણ લે, તૂણીરની પટ્ટી જમણી બાજુ બાંધે, જમણા હાથથી બાણ ખેંચતાં લક્ષ્ય પર નજર સ્થિર રાખે, ડાબા હાથથી ધનુષ્ય ઊંચકે અને સિંહકર્ણ વગેરે ઉપકરણથી બાણને દૃઢ રીતે સંધાન કરે. મન નિરાશ ન થાય, લક્ષ્યમાં એકાગ્ર રહે; જમણા પાર्श્વના યોગ્ય ચિહ્ન પરથી જ મોચન કરવું. અભ્યાસમાં સોળ અંગુલનું ચંદ્રક જેવા માપેલા લક્ષ્યચિહ્નો, મોચન પછી નિયંત્રણ-અભ્યાસ (ઉલ્કા-શિક્ષા), તેમજ નેત્રચિહ્ન, ચોરસ લક્ષ્ય, વળીને/ફરીને શોટ, ચાલતા લક્ષ્ય પર શોટ, નીચા-ઊંચા ભેદન વગેરે ક્રમે વર્ણવ્યા છે. લક્ષ્યોને દૃઢ, દુષ્કર અને ચિત્ર-દુષ્કર એમ વર્ગીકૃત કરી જમણી-ડાબી બંને બાજુથી અભ્યાસ અને લક્ષ્યનું સ્થિર સ્થાપન નિર્ધારિત છે. અંતે કર્મયોગવિધિને યોગશિક્ષા સાથે જોડીને મન, દૃષ્ટિ અને યમજય દ્વારા શસ્ત્રવિદ્યાને આત્મસંયમ સાથે એકરૂપ કરાય છે.
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
A stepwise biomechanics-and-gear protocol: right-side quiver binding, drawing the arrow with the right hand while maintaining target-lock, lifting the bow with the left, firm nocking (puṅkha on guṇa) aided by the siṃhakarṇa implement, measured target marks (e.g., candraka of sixteen aṅgulas), and progressive drills including ulkā-śikṣā control after release.
It frames martial training as karma-yoga in practice: mental steadiness, disciplined gaze, correct method, and the conquest of yama are treated as integral to proficiency, making worldly skill (bhukti) a vehicle for dharmic self-mastery that supports spiritual refinement (mukti-orientation).