Prakarana 33

Verse 635 (दोहा/सोरठा)

ग्यान निधान सुजान सुचि धरम धीर नरपाल। तुम्ह बिनु असमंजस समन को समरथ एहि काल।।291।।

gyāna-nidhāna sujāna suci dharama dhīra narapāla | tumha binu asamañjasa samana ko samaratha ehi kāla ||291||

¡Oh rey—tesoro de sabiduría, prudente, puro, firme en el dharma—sin ti, quién en esta hora podrá disipar la perplejidad del reino?

Verse 636 (चौपाई)

सुनि मुनि बचन जनक अनुरागे। लखि गति ग्यानु बिरागु बिरागे।। सिथिल सनेहँ गुनत मन माहीं। आए इहाँ कीन्ह भल नाही।। रामहि रायँ कहेउ बन जाना। कीन्ह आपु प्रिय प्रेम प्रवाना।। हम अब बन तें बनहि पठाई। प्रमुदित फिरब बिबेक बड़ाई।। तापस मुनि महिसुर सुनि देखी। भए प्रेम बस बिकल बिसेषी।। समउ समुझि धरि धीरजु राजा। चले भरत पहिं सहित समाजा।। भरत आइ आगें भइ लीन्हे। अवसर सरिस सुआसन दीन्हे।। तात भरत कह तेरहुति राऊ। तुम्हहि बिदित रघुबीर सुभाऊ।।

suni muni bacana janaka anurāge | lakhi gati gyānu birāgu birāge || sithila sanehaṁ gunata mana māhīṁ | āe ihā̃ kīnha bhala nāhī || rāmahi rāyã kaheu bana jānā | kīnha āpu priya prema pravānā || hama aba bana teṁ banahi paṭhāī | pramudita phiraba bibeka baṛāī || tāpasa muni mahisura suni dekhī | bhae prema basa bikala biseṣī || samau samujhi dhari dhīraju rājā | cale bharata paiṁ sahita samājā || bharata āi āgeṁ bhai līnhe | avasara sarisa su-āsana dīnhe || tāta bharata kaha terahuti rāū | tumhahi bidita raghubīra subhāū ||

Al escuchar las palabras de los sabios, Janaka se conmovió con amor; discerniendo el curso de los acontecimientos, su conocimiento maduró en desapego. Su afecto familiar se debilitó mientras reflexionaba interiormente: '¿Vine aquí, fue esto bien hecho o no? El rey ha enviado a Rama al bosque; ha sellado su propia voluntad como "querida", y ha hecho del amor su garantía. Ahora enviaré el bosque de vuelta al bosque: despacharé a mi hija ante Rama, y regresaré gozoso, con el discernimiento ampliado.' Al ver y escuchar esto, ascetas, sabios y brahmanes fueron vencidos por el amor, y se enternecieron especialmente. El rey, comprendiendo el momento y manteniéndose firme en la paciencia, fue con su séquito ante Bharata. Bharata vino adelante a recibirlo, y le ofreció un asiento honorable adecuado a la ocasión. 'Querido Bharata', dijo el rey, 'conoces bien la naturaleza del héroe de Raghu.'

Verse 637 (दोहा/सोरठा)

राम सत्यब्रत धरम रत सब कर सीलु सनेहु।। संकट सहत सकोच बस कहिअ जो आयसु देहु।।292।।

rāma satya-brata dharama-rata saba kara sīlu sanehu || saṅkaṭa sahata sakoca basa kahi-a jo āyasu dehu ||292||

Rama está consagrado a la verdad, entregado al dharma, suave y amoroso con todos. Y, sin embargo, contenido por el pudor en medio de esta crisis, habla: el mandato que quieras dar.

Verse 638 (चौपाई)

सुनि तन पुलकि नयन भरि बारी। बोले भरतु धीर धरि भारी।। प्रभु प्रिय पूज्य पिता सम आपू। कुलगुरु सम हित माय न बापू।। कौसिकादि मुनि सचिव समाजू। ग्यान अंबुनिधि आपुनु आजू।। सिसु सेवक आयसु अनुगामी। जानि मोहि सिख देइअ स्वामी।। एहिं समाज थल बूझब राउर। मौन मलिन मैं बोलब बाउर।। छोटे बदन कहउँ बड़ि बाता। छमब तात लखि बाम बिधाता।। आगम निगम प्रसिद्ध पुराना। सेवाधरमु कठिन जगु जाना।। स्वामि धरम स्वारथहि बिरोधू। बैरु अंध प्रेमहि न प्रबोधू।।

suni tana pulaki nayana bhari bārī | bole bharatu dhīra dhari bhārī || prabhu priya pūjya pitā sama āpū | kula-guru sama hita māya na bāpū || kausika-ādi muni saciva samājū | gyāna ambu-nidhi āpuna ājū || sisu sevaka āyasu anugāmī | jāni mohi sikha dei-a svāmī || ehiṁ samāja thala būjhaba rāura | mauna malina maiṁ bolaba bāura || choṭe badana kahauṁ baṛi bātā | chamaba tāta lakhi bāma bidhātā || āgama nigama prasiddha purānā | sevā-dharamu kaṭhina jagu jānā || svāmi dharama svārathahi birodhū | bairu aṁdha premahi na prabodhū ||

Al escuchar esto, su cuerpo se estremeció y sus ojos se llenaron de lágrimas; Bharata habló, reuniendo una compostura grave. 'Para mí sois señor, amado y venerable, como un padre; un bienhechor como el preceptor familiar, más servicial que madre o padre. Aquí están Vishvamitra y los otros sabios, ministros y toda la asamblea, hoy todos son océanos de sabiduría. Conociéndome como un niño-siervo que sigue mandatos, instruidme, mis señores. En tal consejo debo preguntaros; si guardo silencio es hosquedad, si hablo será locura. Con una persona pequeña pronuncio un asunto grande; perdonadme, señor, viendo que el destino se ha vuelto adverso. La Escritura y la tradición, y los célebres Puranas, declaran que el dharma del servicio es difícil para el mundo. El dharma del señor se opone al interés propio; la enemistad ciega no es despertar del amor.'

Verse 639 (दोहा/सोरठा)

राखि राम रुख धरमु ब्रतु पराधीन मोहि जानि। सब कें संमत सर्ब हित करिअ पेमु पहिचानि।।293।।

rākhi rāma rukha dharamu bratu parādhīna mohi jāni | saba keṁ sammata sarba hita kari-a pemu pahicāni ||293||

Teniendo ante ti la intención, el dharma y el voto de Rama—y sabiéndome sujeto a la autoridad—haz lo que todos aprueben, lo que a todos beneficie, reconociendo qué es el amor verdadero.

Verse 640 (चौपाई)

भरत बचन सुनि देखि सुभाऊ। सहित समाज सराहत राऊ।। सुगम अगम मृदु मंजु कठोरे। अरथु अमित अति आखर थोरे।। ज्यौ मुख मुकुर मुकुरु निज पानी। गहि न जाइ अस अदभुत बानी।। भूप भरत मुनि सहित समाजू। गे जहँ बिबुध कुमुद द्विजराजू।। सुनि सुधि सोच बिकल सब लोगा। मनहुँ मीनगन नव जल जोगा।। देवँ प्रथम कुलगुर गति देखी। निरखि बिदेह सनेह बिसेषी।। राम भगतिमय भरतु निहारे। सुर स्वारथी हहरि हियँ हारे।। सब कोउ राम पेममय पेखा। भउ अलेख सोच बस लेखा।।

bharata bacana suni dekhi subhāū | sahita samāja sarāhata rāū || sugama agama mṛdu mañju kaṭhore | arathu amita ati ākhara thore || jyau mukha mukura mukuru nija pānī | gahi na jāi asa adabhuta bānī || bhūpa bharata muni sahita samājū | ge jahã bibudha kumuda dvija-rājū || suni sudhi soca bikala saba logā | manahũ mīna-gana nava jala jogā || devã prathama kula-guru gati dekhī | nirakhi videha saneha biseṣī || rāma bhakti-maya bharatu nihāre | sura svārathī hahari hiyã hāre || saba kou rāma pema-maya pekhā | bhau alekha soca basa lekhā ||

Al escuchar las palabras de Bharata y ver su noble naturaleza, el rey, junto con toda la asamblea, lo alabó. Su discurso era a la vez fácil e inalcanzable, suave, dulce y sin embargo firme; su significado era inmenso aunque las palabras eran pocas. Como el rostro reflejado en un espejo, o un espejo en agua clara, tal maravillosa expresión no podía ser completamente abarcada. El rey Bharata, con los sabios y la corte reunida, fue a donde los dioses, como lirios, y el señor de los dos veces nacidos estaban presentes. Al escuchar las nuevas verdaderas, todos se estremecieron con pensamientos ansiosos, como un cardumen de peces que encuentra agua fresca. Los dioses primero observaron el movimiento del preceptor real; y al ver a Janaka, su afecto creció aún más. Al contemplar a Bharata empapado en devoción por Rama, los dioses egoístas se sobresaltaron y perdieron el ánimo. Vieron a todos empapados de amor por Rama; su temor se volvió inconmensurable, y la preocupación misma parecía convertirse en un libro de cuentas de temor.

Verse 641 (दोहा/सोरठा)

रामु सनेह सकोच बस कह ससोच सुरराज। रचहु प्रपंचहि पंच मिलि नाहिं त भयउ अकाजु।।294।।

rāmu saneha sakoca basa kaha sasoca surarāja | racahu prapañcahi pañca mili nāhi ta bhayau akāju ||294||

Atados por el amor de Rama y por su propia contención inquieta, el rey de los dioses habló con pensamiento ansioso: «Unámonos —cinco de nosotros— y tramemos un ardid; de otro modo, nuestro asunto no llegará a nada».

Verse 642 (चौपाई)

सुरन्ह सुमिरि सारदा सराही। देबि देव सरनागत पाही।। फेरि भरत मति करि निज माया। पालु बिबुध कुल करि छल छाया।। बिबुध बिनय सुनि देबि सयानी। बोली सुर स्वारथ जड़ जानी।। मो सन कहहु भरत मति फेरू। लोचन सहस न सूझ सुमेरू।। बिधि हरि हर माया बड़ि भारी। सोउ न भरत मति सकइ निहारी।। सो मति मोहि कहत करु भोरी। चंदिनि कर कि चंडकर चोरी।। भरत हृदयँ सिय राम निवासू। तहँ कि तिमिर जहँ तरनि प्रकासू।। अस कहि सारद गइ बिधि लोका। बिबुध बिकल निसि मानहुँ कोका।।

suranha sumiri sāradā sarāhī | debi deva saranāgata pāhī || pheri bharata mati kari nija māyā | pālu bibudha kula kari chala chāyā || bibudha binaya suni debi sayānī | bolī sura svāratha jaṛa jānī || mo sana kahahu bharata mati pherū | locana sahasa na sūjha sumerū || bidhi hari hara māyā baṛi bhārī | sou na bharata mati sakai nihārī || so mati mohi kahata karu bhorī | caṁdinī kara ki caṇḍakara corī || bharata hṛdayã siya rāma nivāsū | tahã ki timira jahã tarani prakāsū || asa kahi sāradā gai bidhi lokā | bibudha bikala nisi mānahũ kokā ||

Recordando a Sarasvati, los dioses la alabaron: 'Diosa, protegemos que hemos tomado refugio.' 'Volved la mente de Bharata atrás con vuestro propio poder; salvad la raza de los dioses proyectando una sombra de engaño.' Al escuchar su súplica, la sabia diosa habló, sabiendo que los dioses eran torpes por interés propio: 'Decidme, ¿cómo debería yo trastornar la resolución de Bharata? Incluso con mil ojos, uno no puede ver apropiadamente el Sumeru. La maya de Brahma, Vishnu y Shiva es sumamente pesada; incluso ellos no pueden percibir la mente de Bharata. Pedirme eso es pura locura, como robar la luz de la luna con la mano, o despojar al sol resplandeciente. En el corazón de Bharata moran Sita y Rama; donde brilla el sol, ¿cómo puede haber oscuridad?' Así diciendo, Sarasvati partió al reino de Brahma; y los dioses, conmovidos, pasaron la noche como aves que se lamentan.

Verse 643 (दोहा/सोरठा)

सुर स्वारथी मलीन मन कीन्ह कुमंत्र कुठाटु।। रचि प्रपंच माया प्रबल भय भ्रम अरति उचाटु।।295।।

sura svārathī malīna mana kīnha kumantra kuṭhāṭu | raci prapañca māyā prabala bhaya bhrama arati ucāṭu ||295||

Los dioses, movidos por interés, con la mente ya impura, urdieron consejo torcido y maligno. Tejieron una maquinación —una māyā fortalecida— que engendraba temor, confusión, aflicción y desasosiego sin reposo.

Verse 644 (चौपाई)

करि कुचालि सोचत सुरराजू। भरत हाथ सबु काजु अकाजू।। गए जनकु रघुनाथ समीपा। सनमाने सब रबिकुल दीपा।। समय समाज धरम अबिरोधा। बोले तब रघुबंस पुरोधा।। जनक भरत संबादु सुनाई। भरत कहाउति कही सुहाई।। तात राम जस आयसु देहू। सो सबु करै मोर मत एहू।। सुनि रघुनाथ जोरि जुग पानी। बोले सत्य सरल मृदु बानी।। बिद्यमान आपुनि मिथिलेसू। मोर कहब सब भाँति भदेसू।। राउर राय रजायसु होई। राउरि सपथ सही सिर सोई।।

kari kucāli socata surarājū | bharata hātha sabu kāju akāju || gae janaku raghunātha samīpā | sanamāne saba rabikula dīpā || samaya samāja dharama abirodhā | bole taba raghubaṁsa purodhā || janaka bharata saṁbādu sunāī | bharata kahāuti kahī suhāī || tāta rāma jasa āyasu dehū | so sabu karai mora mata ehū || suni raghunātha jori juga pānī | bole satya sarala mṛdu bānī || bidyamāna āpuni mithilesū | mora kahaba saba bhā̃ti bhadesū || rāura rāya rajāyasu hoī | rāuri sapatha sahī sira soī ||

Tras dar un paso torcido, el rey de los dioses seguía cavilando: en manos de Bharata estaba todo desenlace —lo recto o lo errado, el triunfo o el fracaso—. Janaka se acercó a Raghunatha, y la lámpara de la estirpe solar honró a todos con el debido respeto. Cuando el tiempo, la asamblea y el dharma quedaron sin estorbo, habló entonces el sacerdote del linaje de Raghu. Refirió el diálogo con Bharata y repitió el mensaje apropiado de Bharata: «Padre, concede el mandato que juzgues conveniente; mi sentir es éste: lo cumpliré todo». Al oírlo, Raghunatha juntó las manos y dijo palabras veraces, sencillas y suaves: «Mientras está presente tu propio señor de Mithila, sería impropio que yo hable en todo. Tu consejo mismo será el mandato; por tu juramento —sobre mi cabeza—, así será».

Verse 645 (छंद)

रघुराउ सिथिल सनेहँ साधु समाज मुनि मिथिला धनी। मन महुँ सराहत भरत भायप भगति की महिमा घनी।। भरतहि प्रसंसत बिबुध बरषत सुमन मानस मलिन से। तुलसी बिकल सब लोग सुनि सकुचे निसागम नलिन से।।

raghurāu sithila sanehã sādhu-samāja muni mithilā-dhanī | mana mahũ sarāhata bharata bhāyapa bhagati kī mahimā ghanī || bharatahi prasaṃsata bibudha baraṣata sumana mānasa malina se | tulasī bikala saba loga suni sakuce nisā-gama nalina se ||

El tierno amor de Rama aflojó su abrazo, mientras la asamblea de santos —sabios y Janaka, señor de Mithila— seguía alabando en su interior la densa grandeza de la devoción fraterna de Bharata. Cuando todos ensalzaban a Bharata, los dioses hicieron llover flores; pero los corazones, nublados de pena, permanecían sombríos. Al oírlo todo, dice Tulsi, la ciudad entera tembló y se encogió —como los lotos ante la llegada de la luna—.

Verse 646 (दोहा/सोरठा)

देखि दुखारी दीन दुहु समाज नर नारि सब। मघवा महा मलीन मुए मारि मंगल चहत।।301।।

dekhi dukhārī dīna duhu samāja nara nāri saba | maghavā mahā malīna mue māri maṅgala cahata ||301||

Viendo a hombres y mujeres, en todo círculo, desdichados y abatidos, Indra —hondamente manchado— aún buscaba un «final auspicioso», como quien golpea a un muerto.

Verse 647 (चौपाई)

कपट कुचालि सीवँ सुरराजू। पर अकाज प्रिय आपन काजू।। काक समान पाकरिपु रीती। छली मलीन कतहुँ न प्रतीती।। प्रथम कुमत करि कपटु सँकेला। सो उचाटु सब कें सिर मेला।। सुरमायाँ सब लोग बिमोहे। राम प्रेम अतिसय न बिछोहे।। भय उचाट बस मन थिर नाहीं। छन बन रुचि छन सदन सोहाहीं।। दुबिध मनोगति प्रजा दुखारी। सरित सिंधु संगम जनु बारी।। दुचित कतहुँ परितोषु न लहहीं। एक एक सन मरमु न कहहीं।। लखि हियँ हँसि कह कृपानिधानू। सरिस स्वान मघवान जुबानू।।

kapaṭa kucāli sīvã surarājū | para akāja priya āpana kājū || kāka samāna pākari-pu rītī | chalī malīna katahũ na pratītī || prathama kumata kari kapaṭu sãkelā | so ucāṭu saba kẽ sira melā || sura-māyā̃ saba loga bimohe | rāma prema atisaya na bichohe || bhaya ucāṭa basa mana thira nāhī̃ | chana bana ruci chana sadana sohāhī̃ || dubidha manogati prajā dukhārī | sarita siṃdhu saṅgama janu bārī || ducita katahũ paritoṣu na lahahī̃ | eka eka sana maramu na kahahī̃ || lakhi hiyã hãsi kaha kṛpānidhānū | sarisa svāna maghavāna jubānū ||

Indra, retorcido con engaño, bajo la mirada conocedora de Shiva, amaba el daño ajeno y su propia ventaja. Como un cuervo en costumbre, el camino del matador de serpientes era traicionero; manchado y fraudulento, no era confiable en ninguna parte. Primero reunió engaño con consejo perverso, y arrojó inquietud sobre la cabeza de todos. Por la ilusión celestial todo el pueblo fue confundido, pero su amor por Rama no fue completamente cortado. El temor y la agitación mantenían la mente sin firmeza: ahora el bosque parecía agradable, ahora el hogar. El pueblo, dividido en dos y afligido, era como aguas en el encuentro de río y mar. En tal confusión no hallaban contentamiento en ninguna parte; ni podían contar su corazón el uno al otro. Al ver esto, el Señor Compasivo sonrió interiormente y dijo: 'La lengua de Indra es como la de un perro.'

Verse 648 (दोहा/सोरठा)

भरतु जनकु मुनिजन सचिव साधु सचेत बिहाइ। लागि देवमाया सबहि जथाजोगु जनु पाइ।।302।।

bharatu janaku munijana saciva sādhu saceta bihāi | lāgi deva-māyā sabahi jathājogu janu pāi ||302||

Bharata, Janaka, los sabios, los ministros y los santos —dejando a un lado su vigilancia— fueron todos apresados por la ilusión divina, como si cada cual la recibiera según su medida.

Verse 649 (चौपाई)

कृपासिंधु लखि लोग दुखारे। निज सनेहँ सुरपति छल भारे।। सभा राउ गुर महिसुर मंत्री। भरत भगति सब कै मति जंत्री।। रामहि चितवत चित्र लिखे से। सकुचत बोलत बचन सिखे से।। भरत प्रीति नति बिनय बड़ाई। सुनत सुखद बरनत कठिनाई।। जासु बिलोकि भगति लवलेसू। प्रेम मगन मुनिगन मिथिलेसू।। महिमा तासु कहै किमि तुलसी। भगति सुभायँ सुमति हियँ हुलसी।। आपु छोटि महिमा बड़ि जानी। कबिकुल कानि मानि सकुचानी।। कहि न सकति गुन रुचि अधिकाई। मति गति बाल बचन की नाई।।

kṛpāsiṃdhu lakhi loga dukhāre | nija sanehã surapati chala bhāre || sabhā rāu guru mahisura maṃtrī | bharata bhagati saba kai mati jaṃtrī || rāmahi citavata citra likhe se | sakucata bolata bacana sikhe se || bharata prīti nati binaya baṛāī | sunata sukhada baranata kaṭhināī || jāsu biloki bhagati lava-lesū | prema magana muni-gana mithileśū || mahimā tāsu kahai kimi tulasī | bhagati subhāyã sumati hiyã hulāsī || āpu choṭi mahimā baṛi jānī | kabikula kāni māni sakucānī || kahi na sakati guna ruci adhikāī | mati gati bāla bacana kī nāī ||

El Océano de Misericordia, viendo al pueblo en aflicción, percibió cuán pesadamente el engaño de Indra había obrado sobre su propio afecto. En la corte, rey, preceptor, brahmanes, ministros, la devoción de Bharata se convirtió en el instrumento que estabilizó toda mente. Todos mantenían la mirada en Rama como si estuviera pintado en un cuadro; hablaban con palabras aprendidas, pero con modesta vacilación. El amor, la humildad y la súplica reverente de Bharata, dulces al oír, eran difíciles de describir. Al mero ver un rastro de tal devoción, los sabios y Janaka, señor de Mithila, se ahogaban en amor. ¿Cómo puede Tulsi contar esa grandeza? Por naturaleza la devoción hace florecer el sano entendimiento en el corazón. Conociéndose pequeño y la gloria grande, el poeta, por escrúpulo del oficio, se retrae; no puede hablar de esas excelencias amadas, su ingenio como el habla de un niño.

Verse 650 (दोहा/सोरठा)

भरत बिमल जसु बिमल बिधु सुमति चकोरकुमारि। उदित बिमल जन हृदय नभ एकटक रही निहारि।।303।।

bharata bimala jasū bimala bidhū sumati cakorakumāri | udita bimala jana hṛdaya nabha ekaṭaka rahī nihāri ||303||

La fama inmaculada de Bharata es como la luna sin mancha; y la Recta Comprensión, cual joven chakor, fija en ella la mirada sin parpadear, cuando se alza en el cielo claro del corazón de los devotos.

Verse 651 (चौपाई)

भरत सुभाउ न सुगम निगमहूँ। लघु मति चापलता कबि छमहूँ।। कहत सुनत सति भाउ भरत को। सीय राम पद होइ न रत को।। सुमिरत भरतहि प्रेमु राम को। जेहि न सुलभ तेहि सरिस बाम को।। देखि दयाल दसा सबही की। राम सुजान जानि जन जी की।। धरम धुरीन धीर नय नागर। सत्य सनेह सील सुख सागर।। देसु काल लखि समउ समाजू। नीति प्रीति पालक रघुराजू।। बोले बचन बानि सरबसु से। हित परिनाम सुनत ससि रसु से।। तात भरत तुम्ह धरम धुरीना। लोक बेद बिद प्रेम प्रबीना।।

bharata subhāu na sugama nigama-hū̃ | laghu mati cāpalatā kabi chamahū̃ || kahata sunata sati bhāu bharata ko | sīya rāma pada hoi na rata ko || sumirata bharatahi premu rāma ko | jehi na sulabha tehi sarisa bāma ko || dekhi dayāla dasā sabahī kī | rāma sujāna jāni jana jī kī || dharama dhurīna dhīra naya nāgara | satya saneha sīla sukha sāgara || desu kāla lakhi samau samājū | nīti prīti pālaka raghurājū || bole bacana bāni sarabasu se | hita parināma sunata sasi rasu se || tāta bharata tumha dharama dhurīnā | loka beda bida prema prabīnā ||

La naturaleza de Bharata no es fácilmente comprendida ni siquiera por los Vedas; ¿cómo podría un poeta de pequeño ingenio y mente inconstante hacerle justicia? Al hablar de él, al escuchar de él, el sentimiento verdadero por los pies de Sita y Rama no puede menos que despertar. Recordando a Bharata, el amor de Rama crece: tal ser es raro, y nadie podría ser su igual. El compasivo Rama, conociendo los corazones de su pueblo, vio la condición de todos. Firme, cargando el peso del dharma, diestro en conducta sabia, un océano de verdad, afecto, dulzura y gozo, Raghu-raja, discerniendo tierra, tiempo, ocasión y asamblea, habló palabras como si fueran su mismo todo: su resultado era bienestar, su audición fresca como néctar de luna. 'Querido Bharata, eres un verdadero pilar del dharma, versado en las costumbres y los Vedas, y consumado en el amor.'

Verse 652 (दोहा/सोरठा)

करम बचन मानस बिमल तुम्ह समान तुम्ह तात। गुर समाज लघु बंधु गुन कुसमयँ किमि कहि जात।।304।।

karama bacana mānasa bimala tumha samāna tumha tāta | gura samāja laghu bandhu guna kusamayã kimi kahi jāta ||304||

En obra, palabra y pensamiento eres puro, amado mío, como tu propio ser (sin doblez ni discordancia). Pero ¿cómo podrían decirse dignamente, en una crisis tan a destiempo, las virtudes del consejo de los mayores y de un hermano menor?

Verse 653 (चौपाई)

जानहु तात तरनि कुल रीती। सत्यसंध पितु कीरति प्रीती।। समउ समाजु लाज गुरुजन की। उदासीन हित अनहित मन की।। तुम्हहि बिदित सबही कर करमू। आपन मोर परम हित धरमू।। मोहि सब भाँति भरोस तुम्हारा। तदपि कहउँ अवसर अनुसारा।। तात तात बिनु बात हमारी। केवल गुरुकुल कृपाँ सँभारी।। नतरु प्रजा परिजन परिवारू। हमहि सहित सबु होत खुआरू।। जौं बिनु अवसर अथवँ दिनेसू। जग केहि कहहु न होइ कलेसू।। तस उतपातु तात बिधि कीन्हा। मुनि मिथिलेस राखि सबु लीन्हा।।

jānahu tāta tarani kula rītī | satya-sandha pitu kīrati prītī || samau samāju lāja gurujana kī | udāsīna hita anhita mana kī || tumhahi bidita sabahī kara karamū | āpana mora parama hita dharamū || mohi saba bhाँti bharosa tumhārā | tadapi kahaũ avasara anusārā || tāta tāta binu bāta hamārī | kevala gurukula kṛpā̃ sãbhārī || nataru prajā parijana parivārū | hamahi sahita sabu hota khuārū || jaũ binu avasara athavā̃ dinesū | jaga kehi kahahu na hoi kalesū || tasa utapātu tāta bidhi kīnhā | muni mithilesa rākhi sabu līnhā ||

Sabe, querido Bharata, la norma de la estirpe solar: tu padre estaba consagrado a la verdad y amaba su buen nombre. Mira el tiempo y la asamblea; guarda el honor de los mayores; mantén la mente ecuánime al sopesar provecho y daño. Conoces las obras de todos; tu bien supremo es el dharma—también el mío. En todo confío en ti; y aun así hablo como lo exige la ocasión. Sin ti, hermano amado, nuestra posición se sostendría sólo por la gracia de la casa del gurú; de otro modo, el pueblo, los parientes y los hogares—junto conmigo—quedarían arruinados. Si se obra fuera de tiempo, aun el mismo Sol… ¿quién en el mundo escapa al trastorno? Tal vuelco dispuso la Providencia, pero los sabios y el rey Janaka lo contuvieron todo.

Verse 654 (दोहा/सोरठा)

राज काज सब लाज पति धरम धरनि धन धाम। गुर प्रभाउ पालिहि सबहि भल होइहि परिनाम।।305।।

rāja kāja saba lāja pati dharama dharani dhana dhāma | gura prabhāu pālihi sabahi bhala hoi hi parināma ||305||

Los asuntos del reino, todo honor, el señorío que sostiene el dharma, la firmeza de la tierra, la riqueza y el hogar: por la fuerza sustentadora del gurú todo será mantenido, y el desenlace será propicio.

Verse 655 (चौपाई)

राजधरम सरबसु एतनोई। जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।। बंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती। बिनु अधार मन तोषु न साँती।। भरत सील गुर सचिव समाजू। सकुच सनेह बिबस रघुराजू।। प्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं। सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।। चरनपीठ करुनानिधान के। जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।। संपुट भरत सनेह रतन के। आखर जुग जुन जीव जतन के।। कुल कपाट कर कुसल करम के। बिमल नयन सेवा सुधरम के।। भरत मुदित अवलंब लहे तें। अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।

rājadharma sarbasu etanoī | jimi mana māhā̃ manoratha goī || bandhu prabodhu kīnha bahu bhā̃tī | binu adhāra mana toṣu na sā̃tī || bharata sīla guru saciva samājū | sakuca saneha bibasa raghurājū || prabhu kari kṛpā pā̃varī̃ dīnhī̃ | sādara bharata sīsa dhari līnhī̃ || caraṇapīṭha karuṇānidhāna ke | janu juga jāmika prajā prāna ke || saṃpuṭa bharata saneha ratana ke | ākhara juga juna jīva jatana ke || kula kapāṭa kara kusala karama ke | bimala nayana sevā sudharama ke || bharata mudita avalaṃba lahe tẽ | asa sukha jasa siya rāmu rahe tẽ ||

Todo el deber del rey es solo esto: que el propósito interior del gobernante sea como una mente bien gobernada. Rama aconsejó a su hermano de muchas maneras; pues sin un verdadero apoyo, el corazón no halla contentamiento ni paz. Al ver el carácter de Bharata, los ancianos y los ministros, Raghuraja se sintió vencido por un amor tierno y modesto. Entonces, con compasión, el Señor le entregó Sus pies; y Bharata los elevó reverentemente a su cabeza. Esos pies del Tesoro de misericordia se convirtieron, por así decirlo, en el soporte del mundo y en la vida misma del pueblo. Fueron el cofre de joyas del amor de Bharata, y las dos sílabas por las cuales los seres vivos se esfuerzan en avanzar. Fueron el portal protector de la familia para las acciones auspiciosas, y el servicio de ojos puros del deber inmaculado. Bharata se regocijó al hallar tal refugio, tal felicidad y gloria como la que poseen Sita y Rama.

Verse 656 (दोहा/सोरठा)

मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ। लोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।316।।

māgeu bidā pranāmu kari rāma liye ura lāi | loga ucāṭe amarapati kuṭila kuavasaru pāi ||316||

Pidió licencia, se postró, y Rama lo estrechó contra Su pecho. El pueblo quedó inquieto, mientras el señor de los dioses—con torcido designio—halló una ocasión inoportuna.

Verse 657 (चौपाई)

सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी। अवधि आस सम जीवनि जी की।। नतरु लखन सिय सम बियोगा। हहरि मरत सब लोग कुरोगा।। रामकृपाँ अवरेब सुधारी। बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।। भेंटत भुज भरि भाइ भरत सो। राम प्रेम रसु कहि न परत सो।। तन मन बचन उमग अनुरागा। धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।। बारिज लोचन मोचत बारी। देखि दसा सुर सभा दुखारी।। मुनिगन गुर धुर धीर जनक से। ग्यान अनल मन कसें कनक से।। जे बिरंचि निरलेप उपाए। पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।

so kucāli saba kahã bhai nīkī | avadhi āsa sama jīvani jī kī || nataru lakhana siya sama biyogā | hahari marata saba loga kurogā || rāmakṛpā̃ avareba sudhārī | bibudha dhāri bhai guṇada gohārī || bhẽṭata bhuja bhari bhāi bharata so | rāma prema rasu kahi na parata so || tana mana bacana umaga anurāgā | dhīra dhuraṃdhara dhīraju tyāgā || bārija locana mocata bārī | dekhi dasā sura sabhā dukhārī || munigana guru dhura dhīra janaka se | gyāna anala mana kasẽ kanaka se || je birañci nirlepa upāe | paduma patra jimi jaga jala jāe ||

Ese giro adverso resultó bueno para todos; la esperanza misma es el límite por el cual se vive la vida. De otro modo, en la separación de Lakshman y Sita, todo el pueblo habría llorado y muerto de una enfermedad grave. Por la gracia de Rama el desorden fue corregido; incluso los dioses tomaron forma, alabando la Mina de virtudes. Cuando Bharata encontró a su hermano y lo abrazó, el néctar del amor de Rama no puede expresarse con palabras. El amor brotó a través del cuerpo, la mente y el habla; incluso el más firme de los constantes perdió la compostura. El Señor de ojos de loto derramó lágrimas; al ver esto, la asamblea de dioses se entristeció. Sabios, ancianos y el sumamente firme Janaka, probados por el fuego del conocimiento, fueron como oro en la piedra de toque. Incluso aquellos que Brahma había creado sin mancha permanecieron, como hojas de loto entre las aguas del mundo.

Verse 658 (दोहा/सोरठा)

तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार। भए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।317।।

teu biloki raghubara bharata prīti anūpa apāra | bhae magana mana tana bacana sahita birāga bicāra ||317||

Ellos también, al contemplar el amor sin par e ilimitado entre Raghubara y Bharata, quedaron absortos—mente, cuerpo y palabra—en pensamientos de desapego y discernimiento reflexivo.

Verse 659 (चौपाई)

जहाँ जनक गुर मति भोरी। प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।। बरनत रघुबर भरत बियोगू। सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।। सो सकोच रसु अकथ सुबानी। समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।। भेंटि भरत रघुबर समुझाए। पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।। सेवक सचिव भरत रुख पाई। निज निज काज लगे सब जाई।। सुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा। लगे चलन के साजन साजा।। प्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई। चले सीस धरि राम रजाई।। मुनि तापस बनदेव निहोरी। सब सनमानि बहोरि बहोरी।।

jahā̃ janaka guru mati bhorī | prākṛta prīti kahata baṛi khorī || baranata raghubara bharata biyogū | suni kaṭhora kabi jānihi logū || so sakoca rasu akatha subānī | samau sanehu sumiri sakucānī || bhẽṭi bharata raghubara samujhāe | puni ripudavanu haraṣi hiyã lāe || sevaka saciva bharata rukha pāī | nija nija kāja lage saba jāī || suni dārun dukhu duhū̃ samājā | lage calana ke sājana sājā || prabhu pada paduma bandi dou bhāī | cale sīsa dhari rāma rajāī || muni tāpasa banadeva nihorī | saba sanamāni bahori bahorī ||

Donde yo, el maestro de Janaka, soy tan simple, es una gran falta hablar de mero afecto mundano. Al describir la separación de Raghubara y Bharata, la gente considerará al poeta de corazón duro al escucharlo. Ese rasa de modesto recato está más allá del habla; al recordar ese tiempo y ese amor, las palabras mismas se vuelven tímidas. Habiendo encontrado a Bharata, Raghubara lo aconsejó, y luego el Vencedor de enemigos lo llevó de nuevo a su corazón con gozo. Los servidores y ministros, leyendo la intención de Bharata, cada uno se fue a su propio deber. Al escuchar el terrible dolor de ambos lados, comenzaron los preparativos para la partida. Los dos hermanos se inclinaron ante los pies de loto del Señor y partieron, llevando el mandato de Rama sobre sus cabezas. Saludaron a sabios, ascetas y deidades del bosque, honrando a todos una y otra vez.

Verse 660 (दोहा/सोरठा)

लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि। चले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।318।।

lakhanahi bheṇṭi pranāmu kari sir dhari siya pada dhūri | cale sa-prema asīsa suni sakala su-maṅgala mūri ||318||

Al encontrarse con Lakshmana, se postró; y poniendo sobre su cabeza el polvo de los pies de Sita, se puso en camino. Oyendo bendiciones amorosas, siguió adelante—él, que es la viva encarnación de todo bien auspicioso.

Verse 661 (चौपाई)

सानुज राम नृपहि सिर नाई। कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।। देव दया बस बड़ दुखु पायउ। सहित समाज काननहिं आयउ।। पुर पगु धारिअ देइ असीसा। कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।। मुनि महिदेव साधु सनमाने। बिदा किए हरि हर सम जाने।। सासु समीप गए दोउ भाई। फिरे बंदि पग आसिष पाई।। कौसिक बामदेव जाबाली। पुरजन परिजन सचिव सुचाली।। जथा जोगु करि बिनय प्रनामा। बिदा किए सब सानुज रामा।। नारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे। सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।

s-anuja rāma nṛpahi sir nāī | kīnhi bahuta bidhi binaya baṛāī || deva dayā basa baṛa dukhu pāyu | sahita samāja kānanahiṃ āyu || pura pagu dhāri-a dei asīsā | kīnha dhīra dhari gavanu mahīsā || muni mahideva sādhu sanamāne | bidā kiye hari hara sama jāne || sāsu samīpa gae dou bhāī | phire bandi paga āsiṣa pāī || kausika bāmadeva jāvālī | purajana parijana saciva sucālī || jathā jogu kari binaya pranāmā | bidā kiye saba s-anuja rāmā || nāri puruṣa laghu madhya baṛere | saba sanamāni kṛpānidhi phere ||

Rama, con su hermano menor, inclinó su cabeza ante el rey y de muchas maneras hizo humilde súplica. Por la ordenanza de la compasión divina había encontrado gran dolor, y con su compañía se dirigió al bosque. Poniendo el pie fuera de la ciudad, recibió bendiciones; el señor de los hombres, serenando su corazón, comenzó su viaje. A sabios, venerables hombres santos y santos los honró, despidiéndolos con licencia, considerándolos dignos como Hari y Hara. Los dos hermanos se acercaron a las reinas madres y regresaron tras inclinarse a sus pies y recibir bendiciones. Kaushika, Vamadeva, Jabali, ciudadanos, parientes, ministros de buena conducta, cada uno, como correspondía, lo saludó con humildad; y todos fueron enviados de vuelta por Rama con su hermano. Mujeres y hombres, los jóvenes, los medianos y los grandes, mostrando honor a todos, el océano de compasión se volvió para proseguir su camino.

Verse 662 (दोहा/सोरठा)

भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि। बिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।319।।

bharata mātu pada bandi prabhu suci sanehaṃ mili bheṇṭi | bidā kīnha saji pālakī sakuca soca saba meṭi ||319||

Postrándose a los pies de la madre de Bharata, el Señor la encontró con afecto puro. Se despidió; el palanquín quedó dispuesto, y se disiparon por completo su pudor y sus pensamientos inquietos.

Verse 663 (चौपाई)

परिजन मातु पितहि मिलि सीता। फिरी प्रानप्रिय प्रेम पुनीता।। करि प्रनामु भेंटी सब सासू। प्रीति कहत कबि हियँ न हुलासू।। सुनि सिख अभिमत आसिष पाई। रही सीय दुहु प्रीति समाई।। रघुपति पटु पालकीं मगाईं। करि प्रबोधु सब मातु चढ़ाई।। बार बार हिलि मिलि दुहु भाई। सम सनेहँ जननी पहुँचाई।। साजि बाजि गज बाहन नाना। भरत भूप दल कीन्ह पयाना।। हृदयँ रामु सिय लखन समेता। चले जाहिं सब लोग अचेता।। बसह बाजि गज पसु हियँ हारें। चले जाहिं परबस मन मारें।।

parijana mātu pitahi mili sītā | phirī prānapriya prema punītā || kari pranāmu bheṇṭī saba sāsū | prīti kahata kavi hiyaṃ na hulāsū || suni sikha abhimata āsiṣa pāī | rahī sīya duhu prīti samāī || raghupati paṭu pālakīṃ magāīṃ | kari prabodhu saba mātu caṛhāī || bāra bāra hili mili duhu bhāī | sama sanehaṃ jananī pahuṃcāī || sāji bāji gaja bāhana nānā | bharata bhūpa dala kīnha payānā || hṛdayaṃ rāmu siya lakhana sametā | cale jāhiṃ saba loga acetā || basaha bāji gaja pasu hiyaṃ hāre | cale jāhiṃ parabasa mana māre ||

Sītā se encontró con los suyos, con madres y padres, y volvió—más querida que la vida—con su amor santificado. Inclinándose, saludó a todas las reinas-madres; al hablar de ese amor, el corazón del poeta no halla término a su deleite. Oyendo consejos y recibiendo bendiciones entrañables, Sītā permaneció sumergida en amor por ambas familias. Raghupati mandó traer palanquines y, tras consolarlas con dulzura, hizo sentar a todas las madres. Una y otra vez los dos hermanos se encontraron y se abrazaron, y con igual afecto escoltaron a las madres. Con pompa, música, elefantes y diversas monturas, el rey Bharata partió con su séquito. Con Rāma, Sītā y Lakṣmaṇa en el corazón, el pueblo avanzaba como aturdido; aun las bestias—caballos y elefantes—se desalentaban, caminando sin fuerzas, con el ánimo abatido.

Verse 664 (दोहा/सोरठा)

गुर गुरतिय पद बंदि प्रभु सीता लखन समेत। फिरे हरष बिसमय सहित आए परन निकेत।।320।।

guru guratiya pada bandi prabhu sītā lakhana sameta | phire haraṣa bisamaya sahita āe parana niketa ||320||

Postrándose a los pies del Gurú y de la esposa del Gurú, el Señor—junto con Sītā y Lakṣmaṇa—emprendió el regreso; y, mezclados el gozo y el asombro, llegaron a la choza hecha de hojas.