Sarga 52

Verse 1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः।उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्।।2.52.1।।

Cuando la noche se tornó alba, Rāma, de ancho pecho y gran gloria, habló a Lakṣmaṇa, hijo de Sumitrā, de auspiciosas señales.

Verse 2

भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा।असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति।।2.52.2।।

Querido Lakṣmaṇa, la venerable noche ha pasado; ya es la hora del amanecer. Allí canta el ave de plumas oscuras, el cuco.

Verse 3

बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने।तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम्।।2.52.3।।

En el bosque se oyen los clamores de los pavos reales; oh amigo querido, crucemos la Jāhnavī (Gaṅgā), de corriente veloz y que va hacia el mar.

Verse 4

विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः।गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः।।2.52.4।।

Comprendiendo la instrucción de Rama, Saumitri Lakṣmaṇa—alegría de los amigos—llamó a Guha y al auriga, y luego se colocó ante su hermano.

Verse 5

स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च।स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत्।।2.52.5।।

Al oír las palabras de Rāma y aceptar su petición, el jefe niṣāda llamó de inmediato a sus ministros y habló así.

Verse 6

अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम्।सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर।।2.52.6।।

Trae pronto, en el vado sagrado, una barca fuerte y auspiciosa, provista de aparejos y de timoneles, para que el cruce sea seguro y fácil.

Verse 7

तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान्।उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत्।।2.52.7।।

Al oír aquella orden, la ilustre comitiva de ministros de Guha hizo traer una hermosa barca y comunicó a Guha que el mandato había sido cumplido.

Verse 8

ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत्।उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते।।2.52.8।।

Entonces Guha, juntando las palmas en reverencia, dijo a Rāghava: «Oh Señor, la barca está dispuesta. ¿Qué más he de hacer por Ti?»

Verse 9

तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम्।नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत।।2.52.9।।

Oh tigre entre los hombres, resplandeciente como hijo de los dioses y firme en tus votos: aquí está la barca para que cruces el río que corre hacia el mar; sube a ella, oh de santa observancia.

Verse 10

अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः।कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति।।2.52.10।।

Entonces el resplandeciente Rāma dijo a Guha estas palabras: «Por tu ayuda se ha cumplido mi propósito; embarquemos pronto».

Verse 11

ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ।जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ।।2.52.11।।

Entonces los dos Rāghavas, portando arcos, se ciñeron las aljabas y se ataron las espadas; junto con Sītā partieron hacia el Gaṅgā.

Verse 12

राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत्।किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।2.52.12।।

Acercándose a Rāma, conocedor del dharma, el auriga habló humildemente con las manos juntas: «¿Qué he de hacer?»

Verse 13

ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन।सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहिराज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः।।2.52.13।।

Entonces Rāma, hijo de Daśaratha, tocó suavemente a Sumantra con su excelsa mano derecha y dijo: «Sumantra, vuelve en seguida; permanece junto al rey y mantente siempre atento en tu servicio»

Verse 14

निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम।रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम्।।2.52.14।।

Dijo: «Regresa; hasta aquí has hecho bastante por mí. Dejando el carro, iré a pie al gran bosque.»

Verse 15

आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः।सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।2.52.15।।

Al ver que se le había concedido permiso para partir, Sumantra, el auriga, afligido por el dolor, dijo estas palabras a Rama, tigre entre los hombres, vástago de la estirpe de Ikṣvāku.

Verse 16

नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित्।तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने।।2.52.16।।

Nadie en este mundo podría sobrepasar lo que tú has emprendido: morar en el bosque como un hombre común, junto con tu hermano y tu esposa.

Verse 17

न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः।मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम्।।2.52.17।।

Si, pese a tu disciplina de continencia, tu sagrada enseñanza, tu mansedumbre y rectitud, la desgracia ha llegado a ti, entonces no creo que tales virtudes den fruto alguno.

Verse 18

सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन्।त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव।।2.52.18।।

Oh Rāghava, héroe: morando en el bosque con Vaidehī y con tu hermano, alcanzarás un destino bienaventurado, como si hubieras conquistado los tres mundos.

Verse 19

वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः।कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः।।2.52.19।।

En verdad estamos perdidos, oh Rama, pues incluso de ti hemos sido privados; caeremos bajo el dominio de la pecaminosa Kaikeyī, herederos del sufrimiento.

Verse 20

इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा।दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम्।।2.52.20।।

Diciendo esto, Sumantra, el auriga que consideraba a Rāma como a su propio ser, al ver a Rāma alejarse a lo lejos, lloró largo tiempo, atormentado por el dolor.

Verse 21

ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम्।रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम्।।2.52.21।।

Luego, cuando sus lágrimas se apaciguaron y el auriga, tras beber agua pura, quedó sereno y purificado, Rāma le habló una y otra vez con palabras suaves y dulces.

Verse 22

इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये।यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु।।2.52.22।।

Entre los Ikṣvākus no veo amigo igual a ti. Por eso actúa de tal modo que el rey Daśaratha no se aflija por mí.

Verse 23

शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः।कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते।।2.52.23।।

Pues el señor de la tierra tiene la mente abatida por el dolor y es anciano; y además está oprimido por los impulsos de la pasión. Por eso te digo esto.

Verse 24

यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः।कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया।।2.52.24।।

Cualquier cosa, por pequeña que sea, que ordene aquel gran rey, cúmplela sin vacilar, para complacer a Kaikeyī.

Verse 25

एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः।यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते।।2.52.25।।

En verdad, por esto gobiernan los reyes los reinos: para que, en todos sus asuntos, su determinación no sea detenida por obstáculo alguno.

Verse 26

यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति।न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा।।2.52.26।।

Sumantra, obra de tal modo que el gran rey no caiga en la desesperación ni se consuma en el dolor.

Verse 27

अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम्।ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः।।2.52.27।।

Tras rendirle reverencia, dile al rey—anciano, noble, dueño de sí y no habituado al dolor—estas palabras de mi parte.

Verse 28

नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली।अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च।।2.52.28।।

No me aflijo—ni Lakṣmaṇa ni Maithilī—por haber sido apartados de Ayodhyā, ni por pensar que habremos de morar en el bosque.

Verse 29

चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः।लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान्।।2.52.29।।

Cuando se cumplan los catorce años, pronto nos verás de regreso—Lakṣmaṇa, Sītā y yo—y después, una y otra vez.

Verse 30

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे।अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः।।2.52.30।।आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम्।सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च।।2.52.31।।

Después de hablar así al rey, Sumantra, transmite una y otra vez (mi mensaje) también a mi madre, a las demás reinas reunidas y a Kaikeyī igualmente.

Verse 31

एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे।अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः।।2.52.30।।आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम्।सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च।।2.52.31।।

Dile a Kauśalyā que estamos bien; y, por palabra de Sītā, mía y del noble Lakṣmaṇa, transmite nuestras reverencias a sus pies.

Verse 32

ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय।आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे।।2.52.32।।

Y dile al gran rey que haga venir pronto a Bharata; y, cuando Bharata llegue, que sea instalado en el puesto real conforme a la decisión del rey.

Verse 33

भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च।अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति।।2.52.33।।

Abraza a Bharata e instálalo como príncipe heredero; así, la pena nacida de nuestra separación no te vencerá.

Verse 34

भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे।तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः।।2.52.34।।

Y a Bharata también se le ha de decir: tal como se comporta ante el rey, así debe conducirse ante todas las madres, sin distinción.

Verse 35

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः।तथैव देवी कौशल्या मम माता विशेषतः।।2.2.35।।

Y así como Kaikeyī y Sumitrā te son especialmente queridas, del mismo modo debe honrarse con particular consideración a la Devī Kauśalyā, mi madre.

Verse 35

यथा च तव कैकेयी सुमित्रा च विशेषतः।तथैव देवी कौशल्या मम माता विशेषतः।।2.2.35।।

Y así como Kaikeyī y Sumitrā te son especialmente queridas, del mismo modo debe honrarse con particular consideración a la Devī Kauśalyā, mi madre.

Verse 36

तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता।लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम्।।2.52.36।।

Por el amoroso deseo de nuestro padre le aguarda el principado heredero; procura, con tu conducta, que nuestro padre alcance el bien en ambos mundos.

Verse 37

निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः।तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत्।।2.52.37।।

Devuelto por Rama, Sumantra, consumido por la pena, oyó todas aquellas palabras y, por afecto, habló al príncipe de los Kakutstha.

Verse 38

यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः।भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि।।2.52.38।।

Si, por afecto y sin vacilar, te hablo con familiaridad, perdona estas palabras, teniéndolas por las de un siervo devoto.

Verse 39

कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम्।तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव।।2.52.39।।

¿Cómo podré regresar a esa ciudad sin ti—Ayodhyā, que en esta separación de ti quedará como una madre trastornada por el dolor de su hijo?

Verse 40

सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः।विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी।।2.52.40।।

El pueblo, al ver entonces mi carro con Rama en él, quedará destrozado al ver el carro regresar sin Rama; la ciudad misma, por así decirlo, se partirá de dolor.

Verse 41

दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम्।सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे।।2.52.41।।

Al ver este carro vacío, la ciudad caerá en una miseria lamentable, como un ejército en el campo de batalla al que, muerto su héroe, sólo le queda el auriga.

Verse 42

दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम्।चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः।।2.52.42।।

Aunque moras lejos, el pueblo te sostiene en su mente como si estuvieras ante sus ojos. Hoy, sin duda, ayunarán, absortos únicamente en el recuerdo de ti.

Verse 43

दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने।प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम्।।2.52.43।।

Pues tú mismo lo viste, oh Rāma, cuando partiste: cómo la condición del pueblo se tornó confusa y afligida, con la mente agotada por el dolor de tu ausencia.

Verse 44

आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने।सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः।।2.52.44।।

El clamor de angustia que los ciudadanos lanzaron cuando fuiste desterrado—al verme ahora regresar con el carro, lo alzarán cien veces más.

Verse 45

अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया।नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति।।2.52.45।।

¿Qué podría yo decir a la reina Kauśalyā: «Tu hijo ha sido llevado por mí a la casa de su tío materno; no te aflijas», como si eso fuera verdad?

Verse 46

असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम्।कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः।।2.52.46।।

No puedo pronunciar palabras así, siendo falsas; y sin embargo, ¿cómo he de decir esta verdad, cuando es tan dolorosa de oír?

Verse 47

मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः।कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः।।2.52.47।।

Estos excelentes caballos—bajo mi mando y habituados a llevarte a ti y a tus compañeros—¿cómo tirarán ahora de este carro, vacío de ti?

Verse 48

तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ।वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि।।2.52.48।।

Por eso, oh intachable, no puedo ir a Ayodhyā sin ti. Concédeme permiso para seguirte en tu destierro al bosque.

Verse 49

यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि।सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया।।2.52.49।।

Si, aun cuando te lo suplico, decides sólo abandonarme, entonces, en el instante en que me dejes aquí, entraré en el fuego junto con mi carro.

Verse 50

भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते।रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव।।2.52.50।।

Oh Rāghava, cualesquiera criaturas que haya en el bosque que puedan estorbar tus austeridades, las rechazaré y las contendré con mi carro.

Verse 51

त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम्।आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम्।।2.52.51।।

Por tu gracia, antaño gocé la dicha de conducir tu carro; y por esa misma gracia, espero hallar dicha aun en la morada del bosque durante tu destierro.

Verse 52

प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः।प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः।।2.52.52।।

Sé compasivo conmigo; deseo estar a tu lado en el bosque, sin apartarme. Con afecto anhelo oír de ti: «Permanece junto a mí».

Verse 53

इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः।परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम्।।2.52.53।।

Oh héroe valiente, si estos caballos también pudieran servirte mientras moras en el bosque, alcanzarían el destino supremo.

Verse 54

तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन्।अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम्।।2.52.54।।

Viviendo en el bosque, te serviré con la cabeza inclinada. Por ello lo abandonaré todo: Ayodhya misma, incluso el cielo de los devas.

Verse 55

न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना।राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा।।2.52.55।।

Sin ti no puedo entrar en Ayodhya, como quien ha cometido malas acciones no puede entrar en la ciudad del gran Indra.

Verse 56

वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः।यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः।।2.52.56।।

Éste es mi anhelo más querido: cuando se cumpla tu destierro en el bosque, que pueda llevarte de nuevo a la ciudad en este mismo carro.

Verse 57

चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने।क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा।।2.52.57।।

Si estoy contigo en el bosque, esos catorce años pasarán como un instante; de otro modo, se sentirán como cien años.

Verse 58

भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि।भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि।।2.52.58।।

Oh tú, tierno con los servidores, permanezco en el camino que sigues, hijo de mi señor. Soy tu siervo devoto, firme en mi deber: no me abandones.

Verse 59

एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः।रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत्।।2.52.59।।

Así, mientras Sumantra suplicaba una y otra vez de muchas maneras, Rama, compasivo con sus servidores, le dijo estas palabras.

Verse 60

जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल।शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः।।2.52.60।।

Conozco tu suprema devoción hacia mí, oh servidor fiel, amante de tu señor. Escucha ahora el propósito por el cual te envío desde aquí de regreso a la ciudad.

Verse 61

नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी।कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः।।2.52.61।।

Cuando mi madre menor, Kaikeyī, te vea regresar a Ayodhyā, quedará convencida: «Rāma ha ido en verdad al bosque».

Verse 62

परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि।राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम्।।2.52.62।।

Pues cuando la reina quede plenamente satisfecha de que he partido al destierro del bosque, ya no sospechará del rey justo, pensando: «Es un mentiroso».

Verse 63

एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी।भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात्।।2.52.63।।

Éste es mi primer voto: que mi madre menor alcance el próspero reino de su hijo, protegido y gobernado por Bharata.

Verse 64

मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज।सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा।।2.52.64।।

Por mi bien —y también por el del rey— vuelve a la ciudad con el carro; y, tal como se te ha ordenado, transmite a cada cual los mensajes exactamente como fueron dados.

Verse 65

इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः।गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत्।।2.52.65।।

Dicho esto al auriga y consolándolo una y otra vez, el infatigable Rama habló luego a Guha con palabras fundadas en la razón.

Verse 66

नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने।आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः।।2.52.66।।

«Guha, ahora no es digno para mí morar en este bosque frecuentado por la gente. Debo habitar en un āśrama, donde pueda observarse debidamente la disciplina prescrita de esa vida.»

Verse 67

सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम्।हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च।।2.52.67।।जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय।

«Habiendo asumido la disciplina ascética —ornamento de los tapasvines—, buscando el bien de mi padre y también el de Sītā y Lakṣmaṇa, partiré con el cabello enmarañado. Tráeme el látex del banyán (nyagrodha).»

Verse 68

तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत्।।2.52.68।।लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः।

Guha trajo con presteza aquel látex del baniano para el príncipe; y con él, Rama se hizo las trenzas enmarañadas, y también a Lakshmana.

Verse 69

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत्।।2.52.69।।तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ।आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।2.52.70।।

Rama, de largos brazos, tigre entre los hombres, asumió el estado de llevar el cabello enmarañado. Entonces los dos hermanos, Rama y Lakshmana, vestidos con corteza y con coronas de jata, resplandecían como dos rishis.

Verse 70

दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत्।।2.52.69।।तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ।आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।।2.52.70।।

Entonces los dos hermanos, Rama y Lakshmana—vestidos con ropas de corteza y coronados con trenzas de cabellos enmarañados—resplandecían como rishis.

Verse 71

ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः।व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत्।।2.52.71।।

Después, siguiendo junto con Lakshmana el sendero vaikhānasa de disciplina ascética, Rama—habiendo asumido el voto sagrado—habló a su amigo Guha.

Verse 72

अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा।भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम्।।2.52.72।।

«Guha, mantente vigilante respecto del ejército, del tesoro, de las fortalezas y también de las provincias; pues un reino—según se sostiene—es de las cosas más difíciles de custodiar.»

Verse 73

ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः।जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः।।2.52.73।।

Entonces, el deleite de la estirpe de Ikshvaku, tras despedirse cortésmente de Guha, partió con presteza, sereno de ánimo, junto con su esposa y con Lakshmana.

Verse 74

स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः।तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत्।।2.52.74।।

Pero al ver el príncipe de Ikṣvāku la barca en la orilla del río, deseoso de cruzar la Gaṅgā de rauda corriente, dijo estas palabras a Lakṣmaṇa.

Verse 75

आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः।सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम्।।2.52.75।।

«Oh tigre entre los hombres, sube despacio a esta barca ya dispuesta; y haz embarcar a Sītā, la de noble ánimo, sosteniéndola firmemente del travesaño.»

Verse 76

स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन्।आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः।।2.52.76।।

Al oír la orden de su hermano y sin oponerse en nada, el dueño de sí, Lakṣmaṇa, hizo subir primero a Maithilī (Sītā) y luego subió él mismo.

Verse 77

अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः।ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत्।।2.52.77।।

Entonces el resplandeciente Rāma, el hermano mayor de Lakṣmaṇa, subió él mismo a la barca. Después, Guha, señor de los Niṣādas, instó a sus parientes a ponerse a la obra.

Verse 78

राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः।ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः।।2.52.78।।

También Rāghava, de gran esplendor, una vez subido a aquella barca, recitó en voz queda fórmulas auspiciosas para su propia protección, propias tanto de un brāhmaṇa como de un kṣatriya.

Verse 79

आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया।प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः।।2.52.79।।

Tras sorber agua conforme a la norma de las Escrituras, él—junto con Sītā—se inclinó ante aquel río; y Lakṣmaṇa también, de resplandor inconmensurable, lleno de gozo y devoción, rindió reverente homenaje.

Verse 80

अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम्।आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान्।।2.52.80।।

Tras dar licencia a Sumantra y a Guha con sus hombres, Rāma subió a la barca e instó a los barqueros a avanzar.

Verse 81

ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता।शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात्।।2.52.81

Entonces aquella barca—bien afirmada por hábiles timoneles y empujada por el veloz ímpetu de fuertes remos—cruzó pronto las aguas.

Verse 82

मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता।वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत्।।2.52.82।।

Al llegar al centro de la Bhāgīrathī, Vaidehī—Sītā, la intachable—juntó las palmas y habló al río con estas palabras.

Verse 83

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।।चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।।ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।

“Oh Gaṅgā, bajo tu amparo, este hijo del sabio Mahārāja Daśaratha cumplirá aquel mandato. Tras morar en el bosque los catorce años completos, regresará de nuevo—con su hermano y conmigo. Entonces, oh bienaventurada Diosa Gaṅgā, cuando yo haya vuelto a salvo, te rendiré culto con alegría, oh colmadora de todos los deseos.”

Verse 84

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।।चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।।ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।

“Oh Gaṅgā, bajo tu amparo, este hijo del sabio Mahārāja Daśaratha cumplirá aquel mandato. Tras morar en el bosque los catorce años completos, regresará de nuevo—con su hermano y conmigo. Entonces, oh bienaventurada Diosa Gaṅgā, cuando yo haya vuelto a salvo, te rendiré culto con alegría, oh colmadora de todos los deseos.”

Verse 85

पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः।निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः।।2.52.83।।चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने।भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति।।2.52.84।।ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता।यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी।।2.52.85।।

“Oh Gaṅgā, bajo tu amparo, este hijo del sabio Mahārāja Daśaratha cumplirá aquel mandato. Tras morar en el bosque los catorce años completos, regresará de nuevo—con su hermano y conmigo. Entonces, oh bienaventurada Diosa Gaṅgā, cuando yo haya vuelto a salvo, te rendiré culto con alegría, oh colmadora de todos los deseos.”

Verse 86

त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे।भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे।।2.52.86।।

“Pues tú, oh Diosa, eres Tripathagā, la que fluye por los tres mundos; contemplas el mundo de Brahmā, y en este mundo mortal eres vista como la consorte del Rey del Océano.”

Verse 87

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने।प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते।।2.52.87।।गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम्।ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया।।2.52.88।।

“Por eso, oh Diosa, me inclino ante ti y te alabo, oh hermosa. Cuando el tigre entre los hombres regrese con buen augurio y recobre su reino, daré a los brāhmaṇas cien mil vacas, vestiduras y alimento exquisito, con el propósito de hacer lo que te sea grato.”

Verse 88

सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने।प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते।।2.52.87।।गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम्।ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया।।2.52.88।।

“Por eso, oh Diosa, me inclino ante ti y te alabo, oh hermosa. Cuando el tigre entre los hombres regrese con buen augurio y recobre su reino, daré a los brāhmaṇas cien mil vacas, vestiduras y alimento exquisito, con el propósito de hacer lo que te sea grato.”

Verse 89

सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च।यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता।।2.52.89।।

“Oh Diosa, cuando vuelva de nuevo a la ciudad (Ayodhyā), purificado y disciplinado, te rendiré culto con mil vasijas de surā y con ofrendas de alimento cocido preparado con carne.”

Verse 90

यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि।तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च।।2.52.90।।

Adoraré a todas las deidades que moran en tus riberas, y también los vados sagrados y los santuarios vinculados a ti.

Verse 91

पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः।अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे।।2.52.91।।

Oh inmaculada, que el poderoso de brazos, el irreprochable Rāma—reunido conmigo y con su hermano—entre de nuevo en Ayodhyā tras la vida en el bosque.

Verse 92

तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता।दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत्।।2.52.92।।

Mientras la intachable Sītā hablaba así a Gaṅgā, la barca llegó con rapidez a la ribera del sur, un desembarco auspicioso.

Verse 93

तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः।प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः।।2.52.93।।

Al llegar a la orilla y dejar la barca, Rāma—el mejor de los hombres, domador de enemigos—prosiguió su camino junto con su hermano y con Vaidehī (Sītā).

Verse 94

अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम्।भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा।।2.52.94।।

Entonces el de los poderosos brazos, Rāma, dijo a Lakṣmaṇa, acrecentador del gozo de Sumitrā: «Mantente vigilante para la protección, ya sea entre la gente o aun en lugares solitarios».

Verse 95

अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने।अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु।।.2.52.95।।

Ciertamente debe mantenerse la protección en este bosque solitario, no visto y desconocido. Ve delante, oh hijo de Sumitrā; que Sītā te siga.

Verse 96

पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन्।अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ।।2.52.96।।

Yo caminaré detrás, protegiéndote a ti y a Sītā. Aquí debemos velar por la protección mutua, oh el mejor de los hombres.

Verse 97

न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया।अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति।।2.52.97।।

Aún no ha quedado atrás ninguna tarea verdaderamente difícil; desde hoy, Vaidehī conocerá las penalidades de la vida en el bosque.

Verse 98

प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम्।विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति।।2.52.98।।

Hoy entrará en un bosque sin concurrencia de gente, desprovisto de campos y jardines, áspero y difícil de transitar, quebrado por barrancos y abruptas caídas.

Verse 99

श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः।अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः।।2.52.99।।

Al oír las palabras de Rāma, Lakṣmaṇa partió al frente; y Rāghava, gozo del linaje de Raghu, caminó detrás de Sītā.

Verse 100

गतं तु गङ्गापरपारमाशुरामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य।अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टिर्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी।।2.52.100।।

Sumantra siguió contemplando a Rāma mientras éste alcanzaba con presteza la otra orilla del Gaṅgā; y sólo cuando la gran distancia le obligó a apartar la mirada, el afligido—quebrado por el dolor—rompió en llanto.

Verse 101

स लोकपालप्रतिमप्रभाववांस्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम्।ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनःक्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत्।।2.52.101।।

Tras cruzar aquel gran río, él—magnánimo, dador de dones, resplandeciente como un guardián del mundo—llegó poco a poco a la tierra de los Vatsas, próspera y engalanada con hermosas cosechas, y su gente estaba gozosa.

Verse 102

तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान्वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम्।आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौवासाय काले ययतुर्वनस्पतिम्।।2.52.102।।

Allí, hambrientos, los dos dieron muerte a cuatro grandes bestias: un jabalí, un antílope ṛśya, un ciervo moteado y un gran ciervo ruru. Tomando pronto la carne pura, al caer la tarde fueron a un árbol para su morada nocturna.