Sarga 71

Verses 1-2

स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः ।ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम् ॥१॥ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥२॥

ద్యుతిమంతుడైన రాఘవుడు తూర్పుముఖంగా రాజగృహం నుండి బయలుదేరి, సుదామా నదిని దర్శించి దానిని దాటాడు. తరువాత దూరతీరమున్న హ్లాదినీని, అలాగే పశ్చిమాభిముఖ ప్రవాహంతో తరంగమయమైన శతద్రూ నదిని కూడా దాటాడు.

Verses 3-4

ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान् ।शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम् ॥३॥सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम् ।अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति ॥४॥

సత్యసంధుడు, శుచియైన, శ్రీమంతుడైన భరతుడు ఐలాధానమున నదిని దాటి అపరపర్పట ప్రాంతమును చేరెను. శిలామకుర్వతీ పర్వతమును దాటి, శిలావహా నది ప్రవాహమును గమనించుచూ ఆగ్నేయ దిశగా శల్యకర్షణమునకు సాగెను; అనంతరం మహాపర్వతములను దాటి చైత్రరథమనే వనమువైపు ప్రయాణముచేసెను.

Verse 5

सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच ।उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम् ॥५॥

సరస్వతి మరియు గంగల సంగమాన్ని చేరి, వీరమత్స్య దేశానికి ఉత్తరంగా గమించి, భరతుడు భారుణ్డ అరణ్యంలో ప్రవేశించాడు।

Verse 6

वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम् ।यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा ॥६॥

పర్వతాలతో ఆవరించబడిన, హ్లాదినీ అయిన ‘కులింగా’ అనే వేగవంతమైన నదిని దాటి, తరువాత యమునను చేరి దానిని కూడా దాటి, ఆ సమయంలో సేనకు విశ్రాంతి కల్పించాడు।

Verse 7

सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः ।तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम् ॥७॥

అవయవాలను చల్లబరచి, అలసిన గుర్రాలకు విశ్రాంతి ఇచ్చి, అక్కడ స్నానం చేసి నీరు త్రాగి, నీటిని వెంట తీసుకొని వారు ముందుకు బయలుదేరారు।

Verse 8

राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम् ।भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात् ॥८॥

ఆ భాగ్యవంతమైన యువరాజు, ఉత్తమమైన రథంపై ఎక్కి, వాయుదేవుడు ఆకాశంలో ప్రయాణించినట్లుగా, ఆ విశాలమైన, అరుదుగా జనావాసాలున్న అరణ్యాన్ని దాటాడు.

Verse 9

भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम् ।उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे ॥९॥

రఘువంశజుడైన భరతుడు త్వరగా, ‘అంశుధాన’ అనే దాటుటకు కష్టమైన ఘాటున్న మహానది భాగీరథీ సమీపంలోని ప్రాగ్వట అనే ప్రసిద్ధ నగరాన్ని చేరాడు।

Verse 10

स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम् ।सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम् ॥१०॥

అతడు ప్రాగ్వట వద్ద గంగను దాటి కుటికోష్టికాకు చేరాడు. తరువాత సైన్యంతో కలిసి దానిని కూడా దాటి ధర్మవర్ధనానికి వచ్చాడు.

Verse 11

तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत् ।वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः ॥११॥

తోరణమున దక్షిణ భాగముగా ప్రయాణించి దశరథనందనుడు భరతుడు జంభూప్రస్థమును చేరెను; అనంతరం రమ్యమైన వరూథ గ్రామమునకు వెళ్లెను।

Verse 12

तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ ।उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥१२॥

ఆ రమ్యమైన వనములో కొంతసేపు నివాసము చేసి ఆయన తూర్పుముఖముగా సాగి, ప్రియక వృక్షములు ఉన్న ఉజ్జిహానా ఉద్యానమును చేరెను।

Verse 13

सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः ।अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ ॥१३॥

శాల మరియు ప్రియక వృక్షవనములను చేరి భరతుడు వేగవంతమైన అశ్వములను యోగ్యముగా కట్టించెను; అనంతరం సేనకు ఆజ్ఞలు ఇచ్చి త్వరిగా ముందుకు సాగెను।

Verses 14-15

वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम् ।अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः ॥१४॥हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत ।ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम् ॥१५॥

సర్వతీర్థమున నిలిచి ఉత్తానికా నదిని దాటి, పర్వతజాత అశ్వములతో మరెన్నో వివిధ నదులను కూడా దాటెను।

Verse 16

एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम् ।कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा ॥१६॥भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः ।

ఏకసాలమున స్థాణుమతీ నదిని, వినతమున గోమతీ నదిని దాటి, కలింగనగరమున శాలవనమును చేరెను; వాహనములు అత్యంత శ్రమించినప్పటికీ భరతుడు వేగముగా ముందుకు సాగెను।

Verse 17

वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये ॥१७॥अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्ददर्श ह ।

రాత్రివేళ అరణ్యాన్ని వేగంగా దాటి, అరుణోదయ సమయంలో మనురాజు నిర్మించిన అయోధ్యా నగరాన్ని ఆయన దర్శించాడు।

Verse 18

तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि ॥१८॥अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत् ।

మార్గంలో ఏడు రాత్రులు గడిపి, ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు ముందర అయోధ్యను చూసి సారథితో ఇలా పలికాడు।

Verses 19-20

एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ॥१९॥अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ।यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥२०॥भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता ।

హే సారథీ, దూరం నుంచే పుణ్యోధ్యానాలతో యశస్సు పొందిన ఈ అయోధ్య కనిపిస్తోంది; కానీ నాకు స్పష్టంగా ప్రతీతం కావడం లేదు। పాండుమృత్తికతో శోభించే ఈ నగరం రాజర్షులచే పరిపాలితమై, ధనవంతులతో సమృద్ధిగా నిండివుంది; యజ్ఞశీలులు, గుణసంపన్నులు, వేదపారంగతులైన బ్రాహ్మణులతో విస్తారంగా ఆవృతమై ఉంది।

Verse 21

अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान् ॥२१॥समन्तान्नरनारीणां तमद्य न श्रुणोम्यहम् ।

అయోధ్యలో పూర్వం చుట్టూ నరనారీ들의 గొప్ప కలకలం వినిపించేది; నేడు ఆ శబ్దం నాకు వినిపించడం లేదు।

Verse 22

उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः ॥२२॥समन्तात्परिधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा ।

సాయంకాలం క్రీడించి విశ్రాంతి పొందిన జనులు చుట్టూ తిరుగుతూ ఉండగా ప్రకాశించిన ఉద్యానాలు, నేడు నాకు అలా కాక భిన్నంగా కనిపిస్తున్నాయి।

Verse 23

तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः ॥२३॥अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ।

ఈ రోజు ఆ ఉద్యానవనాలు భోగాసక్తులచే విడిచిపెట్టబడి, రోదిస్తున్నట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి; ఓ సారథీ, ఈ నగరమూ నాకు అరణ్యమైపోయినట్లుగా అనిపిస్తోంది।

Verse 24

न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः ॥२४॥निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम् ।

ఇక్కడ రథాలపై గానీ, గజాలపై గానీ, అశ్వాలపై గానీ ఎక్కిన ప్రముఖులు—మునుపటిలా—బయటికి వెళ్లేవారిగానీ, లోపలికి వచ్చేవారిగానీ కనిపించడం లేదు।

Verse 25

उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च ॥२५॥जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च ।

మునుపు ఆ ఉద్యానవనాలు మత్తమైన ఆనందంతో ప్రకాశించేవి; జనుల రతి-సంయోగాల సమావేశాలకు అవి అత్యంత గుణవంతమైనవిగా, అనుకూలమైనవిగా ఉండేవి।

Verse 26

तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः ॥२६॥स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः ।

కానీ ఇప్పుడు నేను ఆ ఉద్యానవనాలనే అన్ని వైపులా ఆనందరహితంగా చూస్తున్నాను—దారులంతా రాలిన ఆకులతో నిండిపోయి, చెట్లు కూడా విలపిస్తున్నట్లుగా ఉన్నాయి।

Verse 27

नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम् ॥२७॥संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु ।

ఇప్పటికీ మత్తమైన మృగపక్షుల అనేక మధురమైన, మృదువైన, అనురక్త స్వరాల ధ్వని వినిపించడం లేదు।

Verse 28

चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः ॥२८॥प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम् ।

చందనము, అగరు యొక్క అతుల సువాసనతో నిండినది, ధూపసుగంధముతో ఘనమైనది అయిన ఆ శ్రీమంతమైన పవనము నేడు పూర్వంలా ఎందుకు వీయడం లేదు?

Verse 29

भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः ॥२९॥किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा ।

భేరి, మృదంగ, వీణలతో కలిసి మళ్లీ మళ్లీ కొమ్ముల ఢీకొనుటవలన ఉద్భవించే ఆ నాదము నేడు ఎందుకు నిలిచిపోయింది? నగరపు కదలిక కూడా నేడు ఎందుకు దుఃఖభరితంగా ఉంది, పూర్వం ఎల్లప్పుడూ అలా కాదు కదా?

Verse 30

अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ॥३०॥निमित्तान्यमनोज्ञानितेन सीदति मे मनः ।

నేను నానావిధమైన అనిష్టకరమైన, పాపమయమైన అశుభ సూచకాలను—మనసుకు నచ్చని నిమిత్తాలను—చూస్తున్నాను; వాటివల్లనే నా మనస్సు కుంగిపోతోంది.

Verse 31

सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु ॥३१॥तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे ।

హే సూతా! నా బంధువుల విషయములో సంపూర్ణ క్షేమమనే నిశ్చయము నాకు దొరకడం దుర్లభంగా ఉంది; ఈ మోహకరమైన అనిశ్చితిలో నా హృదయం యేన కుంగిపోతున్నది.

Verse 32

विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः ॥३२॥भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् ।

విషణ్ణుడై, శ్రాంతహృదయుడై, భయాక్రాంతుడై, ఇంద్రియాలు చలించగా ఉన్న భరతుడు ఇక్ష్వాకువంశ పాలితమైన అయోధ్యాపురిలో త్వరగా ప్రవేశించాడు।

Verse 33

द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः ॥३३॥द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तै स्सहितो ययौ ।

క్లాంతమైన వాహనాలతో అతడు ‘వైజయంత’ అనే ద్వారం ద్వారా ప్రవేశించాడు। ద్వారపాలకులు లేచి ‘విజయం!’ అని పలుకుతూ అతనితో పాటు నడిచారు।

Verse 34

स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम् ॥३४॥सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः ।

అనేక ఆలోచనలతో చిత్తం చలించిపోయిన భరతుడు ద్వారపాలకులకూ అక్కడి జనులకూ ప్రతివందనం చేసి, అక్కడ క్లాంతుడైన అశ్వపతి అనే సారథితో రాఘవుడు ఇలా అన్నాడు।

Verse 35

किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ ॥३५॥अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे ।

హే నిర్దోషీ! కారణం చెప్పకుండానే నన్ను ఇంత తొందరగా ఎందుకు తీసుకొచ్చారు? నా హృదయం అశుభాన్ని అనుమానిస్తోంది; నా ధైర్యం కూడా క్షీణిస్తున్నట్లుంది।

Verse 36

श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने ॥३६॥आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्यामि सारथे ।

హే సారథీ! పూర్వకాలంలో రాజుల వినాశన సమయంలో కనిపిస్తాయని మనం విన్న ఆ సూచనలన్నిటినీ నేను ఇక్కడ చూస్తున్నాను।

Verses 37-39

सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥३७॥असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ॥३८॥अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥३९॥

నేను గమనిస్తున్నాను—గృహస్థుల ఇళ్ళు ఊడ్చి శుభ్రం చేయబడక మలినంగా ఉన్నాయి; తలుపుల కవాటాలు కూడా అసంయతంగా ఉన్నాయి, అన్ని వైపులా పూర్వపు శ్రీ-శోభ కనుమరుగైంది. బలి-ఆది నిత్యకర్మలు జరగడం లేదు, ధూపపు మధుర సువాసన కూడా కనిపించదు. కుటుంబాలు ఆహారరహితంగా, ప్రజలు ప్రభాహీనంగా—ప్రతి ఇల్లు ఆలక్ష్మీచిహ్నితమైనట్లుగా కనిపిస్తోంది.

Verse 40

अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च ।देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम् ॥४०॥

దేవాలయాలు పుష్పమాలల శోభ లేకుండా ఉన్నాయి; వాటి ప్రాంగణాలు ఊడ్చబడలేదు, లేపనమూ చేయబడలేదు. అవి శూన్యంగా నిలిచి, పూర్వంలా ఇప్పుడు ప్రకాశించడం లేదు.

Verse 41

देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः ।माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा ॥४१॥

దేవతారాధనలు నిలిచిపోయాయి; యజ్ఞసభల వంటి సమూహాలూ ఇక కనిపించడం లేదు. పుష్పమాలల అంగడీల్లో కూడా పూర్వంలా సరుకులు మెరయడం లేదు; నేడు అలాంటి పణ్యాలు లేవు.

Verse 42

दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै ।ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः ॥४२॥

నేడు ఇక్కడ వ్యాపారులు కూడా పూర్వంలా కనిపించడం లేదు; వారి హృదయాలు ధ్యానచింతతో కలతచెంది, మనస్సు చంచలంగా ఉంది—వ్యాపారం కూలిపోవడంతో వారు ఆపబడిపోయారు.

Verses 43-44

देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा ॥४३॥मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम् ।सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे ॥४४॥

దేవాలయాలు, పవిత్ర మందిరాల వద్ద, నేను నిరుత్సాహంగా కనిపించే పక్షి సమూహాలను చూస్తున్నాను. పౌరులు, పురుషులు, స్త్రీలు దుఃఖంతో కనిపిస్తున్నారు, వారి కళ్ళు కన్నీళ్లతో నిండి ఉన్నాయి, వారి మనస్సులు దుఃఖభరిత ఆలోచనలలో మునిగి ఉన్నాయి, వారి శరీరాలు కృశించాయి, వారి స్వరాలు వేదనతో అణగారిపోయాయి.

Verse 45

इत्येवमुक्त्वा भरतस्सूतं तं दीनमानसः ।तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ ॥४५॥

ఇలా ఆ సారథితో చెప్పి, దీనమనస్సుతో ఉన్న భరతుడు అయోధ్యలో ఆ అనిష్ట సూచనలను చూసి రాజభవనానికి వెళ్లాడు।

Verse 46

तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकवाटयन्त्राम् ।दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव ॥४६॥

చౌరస్తాలు, ఇళ్లు, వీధులు శూన్యంగా ఉండి, ధూళితో ఎర్రబడిన ద్వారకపాటాల అలంకారాలతో ఉన్న, ఇంద్రపురిలా ప్రకాశించిన ఆ నగరాన్ని అలా చూసి అతడు అపార దుఃఖంతో నిండిపోయాడు।

Verse 47

बहूनि पश्यन्मनसोऽप्रियाणि यान्यन्यदा नास्य पुरे बभूवुः ।अवाक्छिरा दीनमना नहृष्टः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥४७॥

ఈ నగరంలో ఇంతకు ముందు ఎన్నడూ జరగని అనేక మనసుకు కష్టకరమైన విషయాలను చూసి, మహాత్ముడైన భరతుడు తల వంచి, మనసు క్షీణించి, ఆనందం లేకుండా తన తండ్రి వేశ్మంలోనికి ప్రవేశించాడు.