Sarga 71

Verse 1

 स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।

Raghukul ke yeh rajkumar ne Rajgriha se nikal ke poorab ki taraf chalna shuru kiya. Phir unhone Sudama nadi ko dekha aur paar kiya. Uske baad Hladini nadi bhi paar ki, jo bahut badi thi. Phir Shatadru nadi aayi, jismein lahrein thi aur paani ulta bah raha tha. Woh bhi paar kar liya.

Verse 2

स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।

Ailadhana nadi paar karke, Apara-parpata ilaake tak pahuncha. Pahad se nikli nadi bhi paar ki, phir northeast ki taraf Salya-karshan gaya. Apna waada nibhaya, dil saaf rakha. Shilavaha nadi dekhi aur bade pahad bhi paar kar diye, phir Caitraratha jungle ki taraf nikal liya.

Verse 3

ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।

Bharata ne Ailadhana ke paas nadi paar ki. Phir Aparaparapata naam ki jagah pahuncha. Uske baad us nadi ka naam tha Shilavaha, uske paas se guzra. Phir usne pahad paar kiya aur Chaitraratha van ki taraf chala gaya. Woh raaste mein us nadi ko dekhta raha.

Verse 4

ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।

Bharata ne apna vrat rakha, dil saaf tha, chamak raha tha. Woh Shilavaha nadi ke paas se guzra. Bade pahadon ko peeche chhoda, Chaitraratha jungle ki taraf chala gaya.

Verse 5

सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच। उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम्।।2.71.5।।

Bharat ne Saraswati aur Ganga ka sangam kiya. Phir woh Viramatsya ke ilaake ke uttar taraf se guzra. Wahan se woh Bharund van mein gaya. Yeh rasta usne apni yatra mein liya.

Verse 6

वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम्। यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा।।2.71.6।।

Woh Yamuna ke paas gaya. Nadi tez chal rahi thi aur pahad se gheri hui thi. Usne apni sena ko wahin roka aur unhe aaram karne bola. Phir aage badhne ki sochi.

Verse 7

सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः। तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम्।।2.71.7।।

Ghodon ko thanda karke rest diya, jab thak gaye the. Wahan nahake paani piya, phir paani leke aage nikal gaye.

Verse 8

राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम्। भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात्।।2.71.8।।

Bharat bade jungle mein gaye jahan koi nahi rehta tha. Apni gaadi se aise guzare jaise hawa aasman mein ja rahi ho.

Verse 9

भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम्। उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे।।2.71.9।।

Raghuvansh ke beta Bharat jaldi se Pragvat shahar pahunche. Wahan Ganga ji badi nadi thi, use paar karna mushkil tha.

Verse 10

स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम्। सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम्।।2.71.10।।

Phir unhone Ganga nadi ko Pragvat ke paas se paar kiya. Wahan se Kutikoshthika pahunche. Apni sena ke saath usko bhi paar kiya. Phir Dharmavardhana naam ki jagah pahunche.

Verse 11

तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत्। वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः।।2.71.11।।

Dasharath ke bete ne Torana ka dakshin hissa paas kiya. Phir woh Jambhuprastha pahunche. Uske baad woh Varutha gaon chale gaye. Yeh gaon bahut achha tha.

Verse 12

तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ। उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः।।2.71.12।।

Us achhe jungle mein thoda ruke. Phir aage badh ke purab ki taraf gaye. Wahan Ujjihana ka bagh tha. Usme priyaka ped the.

Verse 13

सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः। अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ।।2.71.13।।

Sal aur priyaka ke pedon ke paas pahunche. Bharat ne tez ghode jode. Apni sena ko aage badhne bola. Phir jaldi se nikal pade.

Verse 14

वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।

Sarvatirth mein ruke. Phir Uttanika nadi paar ki. Pahadi ghodon se kai aur nadiyan bhi paar kiyan. Haathi pe baith ke Kutika nadi bhi paar ki. Lauhitya mein Kapivati nadi bhi paar kar li.

Verse 15

वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।

Sarvatirtha mein ruk ke, woh Uttanika nadi paar ki. Bahut saari nadiyan bhi paar ki, pahad ke ghode use kiye. Haathi pe baith ke Kutika nadi paar ki. Woh sher jaisa aadmi Lohitya mein Kapivati nadi bhi paar kar gaya.

Verse 16

एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम्। कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा।।2.71.16।। भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः।

Eksal mein Sthanumati nadi paar ki. Vinata mein Gomati nadi paar ki. Kalinganagar ke sal jungle mein pahunche. Ghode aur haathi thak chuke the. Phir bhi Bharat jaldi se aage badh rahe the.

Verse 17

वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये।।2.71.17।। अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्ददर्श ह।

Raat mein jaldi-jaldi jungle paar kiya. Suraj nikalte hi Ayodhya dikh gayi. Yeh shehar Manu raja ne banaya tha.

Verse 18

तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि।।2.71.18।। अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत्।

Saath raat raste mein bitaaye. Ab Ayodhya saamne aa gayi. Suta se baat ki.

Verse 19

एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।

Suta, Ayodhya dikh rahi hai. Pehle yahan bahut acche baag the. Ab saaf nahi dikh rahi. Yeh shehar raja rishiyon ne sambhala hai. Yahan pandit aur Veda jane wale rehte hain. Ameer log bhi bahut hain.

Verse 20

एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।

Yeh Ayodhya shehar dikhta hai door se. Mitti peeli hai, punya wala bag hai isme. Yahan raja-log raj karte hain. Brahmin log rehte hain, yajna karte hain, achche gun wale, Ved jaan-te hain. Dhan wale log bhare hain, raja rishi log iski hifazat karte hain.

Verse 21

अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान्।।2.71.21।। समन्तान्नरनारीणां तमद्य न श्रुणोम्यहम्।

Pehle Ayodhya mein bahut shor hota tha. Auratein aur mard sab gaate rehte the. Aaj koi awaaz nahi sun rahi.

Verse 22

उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः।।2.71.22।। समन्तात्परिधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा।

Pehle shaam ko baagon mein log ghoomte the. Woh sab ujala lagta tha. Ab sab khamosh hai. Pehle jaisa maza nahi hai.

Verse 23

तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः।।2.71.23।। अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे।

Woh baagh aaj khaali padh gaye hain, log nehi aate. Aisa lagta hai jaise woh ro rahe hain. Aur yeh sheher, saarathi, mujhe jungle jaisa lag raha hai.

Verse 24

न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः।।2.71.24।। निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम्।

Ab yahan koi bade aadmi nehi dikhte. Na gaadi mein jaate hain, na haathi pe, na ghode pe. Pehle log aate jaate the, ab sab khaali hai.

Verse 25

उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च।।2.71.25।। जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च।

Pehle yeh baagh kitne achhe lagte the. Log khush rehte the, masti karte the. Milte the, pyaar karte the, sab achha tha.

Verse 26

तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः।।2.71.26।। स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः।

Ab main dekhta hoon toh baagh udaas lag rahe hain. Patte gir gaye hain raaste mein. Ped aise ro rahe hain jaise koi dukhi ho.

Verse 27

नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम्।।2.71.27।। संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु।

Ab na jaanwaron ki awaaz aati hai, na pakshiyon ki. Pehle subah subah kitna achha gaate the, madhur awaaz hoti thi. Ab sab khamosh hai.

Verse 28

चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः।।2.71.28।। प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम्।

Aaj hawa kyun nahi chal rahi jaise pehle chalti thi? Pehle chandan aur agaru ki mahak aati thi, dhuaan bhi mehka tha. Aisa lagta tha jaise koi aur hi khushbu hawa mein ghuli ho.

Verse 29

भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः।।2.71.29।। किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा।

Aaj awaaz kyun band ho gayi hai? Pehle bheri, dhol, veena sab bajte the, unki awaaz goonjti thi. Shehar mein sab udaas lag raha hai, pehle aisa kabhi nahi tha.

Verse 30

अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च।।2.71.30।। निमित्तान्यमनोज्ञानितेन सीदति मे मनः।

Mujhe raaste mein bahut saari buri nishaniyan dikh rahi hain. Yeh sab achhi nahi lag rahi, mann udaas ho raha hai. In sabko dekh ke mera dil darr raha hai.

Verse 31

सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु।।2.71.31।। तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे।

Sarathi, mujhe apne logon ke baare mein koi tasalli nahi mil rahi. Sab kuch anjaan lag raha hai, mann ghabrata hua hai. Mera dil doob raha hai jaise koi uth hi na paaye.

Verse 32

विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः।।2.71.32।। भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम्।

Bharat ka dil bohat thak chuka tha. Woh ghabra raha tha, uske senses hil rahe the. Jaldi se Ayodhya mein aa gaya, jo Ikshvaku logon ki city hai.

Verse 33

द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः।।2.71.33।। द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तै स्सहितो ययौ।

Uske ghode aur rath bohat thak chuke the. Woh Vaijayanta dwaar se andar aaya. Darwaze ke guard uth ke bhaage. Unhone chillake kaha, Vijay! Phir woh Bharat ke saath saath chale gaye.

Verse 34

स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम्।।2.71.34।। सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः।

Bharat ka mann ek jagah nahi tik raha tha. Usne darwaze ke guard aur logon ko namaste kiya. Phir usne apne thake hue saarthi Ashvapati se baat ki.

Verse 35

किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ।।2.71.35।। अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे।

Bhai, mujhe jaldi mein bina bataye kyun laaya gaya? Mera dil kah raha hai kuch bura hone wala hai. Main khud apne aap pe control kho raha hoon.

Verse 36

श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने।।2.71.36।। आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्यामि सारथे।

Hey saarthi, humne suna tha ki jab raja ki maut aati hai toh aise signs dikhte hain. Woh saare signs ab mujhe yahan dikh rahe hain.

Verse 37

सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।

Main dekh raha hoon ki ghar saaf nahi hain, bilkul gande ho chuke hain. Darwaze kisi ke nahi hain, pehle jo chamak thi woh sab gayab ho gayi. Puja ke kaam band ho chuke hain, dhoom bhi nahi uthti. Logon ke ghar mein khana nahi paka, logon chehre par chamak nahi hai. Lagta hai ghar pe buri nazar pad gayi hai.

Verse 38

सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।

Main dekh raha hoon ki ghar saaf nahi hain, bilkul gande hain. Darwaze khule pade hain, koi lock nahi. Har taraf lagta hai ki khushi gayab hai. Koi puja nahi ho rahi, dhoom bhi nahi jal raha. Ghar wale bhi khana nahi kha pa rahe. Logon ke chehre pe ujaas nahi hai. Lakshmi ji ka saath nahi dikhta in gharo mein.

Verse 39

सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।

Ghar saaf nahi hain, bilkul gande lag rahe hain. Darwaze khule hain, koi sambhal nahi raha. Lagta hai ab koi ameer nahi raha. Na koi bali hai na dhoom ki khushbu. Ghar wale bhi bhuke hain, logon mein wo chamak nahi hai. Main dekh raha hoon ki Lakshmi ji in gharo se chale gayi hain.

Verse 40

अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च। देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम्।।2.71.40।।

Mandiron mein phoolon ki mala nahi hai, saaf nahi lag rahe. Mandir ke aangan jhadoo bhi nahi lage hain. Mandir khaali khade hain, pehle jaisi chamak bilkul nahi hai.

Verse 41

देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः। माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा।।2.71.41।।

Bhagwan ko bhog lagan band ho gaya hai. Yagya ke liye log ek jagah nahi aate. Phoolon ki dukanon mein bhi maal nahi hai, pehle jaisa kuch nahi dikhta.

Verse 42

दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै। ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः।।2.71.42।।

Dukan wale bhi nahi dikhte jo pehle the. Sabke dil mein ghabrahat hai, kaam bhi chhuta hua hai. Dhyaan kahin aur hai, business chhuta pada hai.

Verse 43

देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।

Mandiron aur chhoti chhoti puja ke jagah par pakshi bhi udaas lag rahe hain. Logon ki aankhon mein aansoo hain, chehra bura lag raha hai. Aur main shehar mein logon ko dekh raha hoon, aurat mard sab chinta mein hain.

Verse 44

देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।

Mandiro mein aur jagah-jagah pakshi bhi udas baithe hain. Logon ki aankhein aansoo se bhari hain. Sab log duble-patle ho gaye hain. Dil se udaas hain, bas chintha mein doobey hain. Aur main dekh raha hoon shehar ki auraton aur mardon ko, sab ro rahe hain.

Verse 45

इत्येवमुक्त्वा भरतस्सूतं तं दीनमानसः। तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ।।2.71.45।।

Bharat ne apne saarthi se yeh sab keh diya. Uska dil bojhela ho gaya tha. Usne Ayodhya mein jo bura cheezein dekhi thi, woh pehle kabhi nahi hui thi. Phir woh seedha raja ke mahal ki taraf chala gaya.

Verse 46

तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकवाटयन्त्राम्। दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव।।2.71.46।।

Jab usne shehar ko dekha, woh pehle jaisa nahi tha. Raste, makan, sab khali pade the. Dhool ke maare darwaze lal ho gaye the. Yeh shehar pehle Indra ki nagri jaisa chamakta tha. Ab dekh ke uska dil bhar aaya.

Verse 47

Shehar mein jo haal tha, woh dekh ke Bharat ka dil toot gaya. Log dukhi the, aankhon mein aansu the. Yeh sab dekh ke woh bahut dukhi ho gaya. Usne socha ki kya ho gaya hai is shehar ko.