Valmiki Ramayana Ayodhya Kanda Sarga 71 in Malayalam

Valmiki

Ayodhya KandaSarga 7147 Verses

Sarga 71

भरतस्य अयोध्याप्रत्यागमनम् — Bharata’s Return Journey and the Distant Sight of Ayodhya

अयोध्याकाण्ड

ഈ സർഗത്തിൽ ഭരതൻ രാജഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു കിഴക്കോട്ടു അയോധ്യയിലേക്കു സമീപിക്കുന്നു. വഴിയിൽ സുദാമാ, ഹ്ലാദിനീ നദികൾ കടന്ന്, തരംഗശിഖരങ്ങളോടെ വിശാലമായി പടർന്ന് പടിഞ്ഞാറോട്ടു ഒഴുകുന്ന ശതദ്രൂ നദിയെ കാണുന്നു. തുടർന്ന് ഏലാധാന, സർവതീർഥ, ലൗഹിത്യ എന്നീ പേരുള്ള സ്ഥലങ്ങളിൽ വീണ്ടും പല തീർഥങ്ങളും നദികളും കടക്കുന്നു; ഉത്താനികാ, കുടികാ, കപീവതീ മുതലായ നദികളുടെ പട്ടികയും മലജന്യ കുതിരകളും ഗജാരോഹണവും പോലുള്ള യാത്രാസാധനങ്ങളുടെ സൂചനയും ചേർന്ന് ഇത് കഥയിലെ ഒരു യാത്രാമാപ്പുപോലെ നിൽക്കുന്നു. ദൂരത്തിൽ അയോധ്യ ദൃശ്യമാകുന്നു—വെളുത്ത മണ്ണിന്റെ ശോഭയോടെ, ഉദ്യാനങ്ങളാൽ അലങ്കൃതമായി, വേദജ്ഞരായ ഋത്വിക്കുകളും ബ്രാഹ്മണരും നിറഞ്ഞ കീർത്തിമാന നഗരം. എന്നാൽ അടുത്തെത്തുമ്പോൾ ഭരതൻ വീടുകളിലും ദേവാലയങ്ങളിലും അമംഗളലക്ഷണങ്ങൾ കാണുന്നു—വീടുകൾ തൂത്തുമാറ്റാതെ അവഗണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു, വാതിലുകൾ പൂട്ടാതെ തുറന്നിരിക്കുന്നു, ധൂപ-നൈവേദ്യാദി പൂജാക്രമങ്ങൾ നിലച്ചിരിക്കുന്നു, കുടുംബങ്ങൾ വിശപ്പിലാണ്. ജനങ്ങൾ കണ്ണീരോടെ, ക്ഷീണിച്ച്, ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയതായി തോന്നുന്നു; ഇങ്ങനെ ഒരുകാലത്തെ ധർമ്മാനുഷ്ഠാനസമൃദ്ധമായ തലസ്ഥാനവും ഇപ്പോഴത്തെ ഗൃഹധർമ്മ-യജ്ഞകർമങ്ങളുടെ നിലച്ചുപോകലും തമ്മിലുള്ള വൈരുദ്ധ്യം നഗരക്ഷയത്തിലൂടെ രാജധർമ്മഭംഗം സൂചിപ്പിക്കുന്നു।

Sanskrit recitationValmiki Ramayana 2.71

Shlokas

Verse 1

स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः। ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम्।।2.71.1।। ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम्। शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः।।2.71.2।।

തേജസ്വിയായ രാഘവൻ രാജഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് കിഴക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് പുറപ്പെട്ടു. തുടർന്ന് സുദാമാ നദിയെ ദർശിച്ച് അതു കടന്നു; ഇക്ഷ്വാകുനന്ദനൻ ദൂരക്കരയുള്ള ഹ്ലാദിനിയെയും, പടിഞ്ഞാറോട്ടു (പ്രത്യക്സ്രോതസ്സായി) ഒഴുകുന്ന തരംഗശോഭിതമായ ശ്രീമാൻ ശതദ്രൂ നദിയെയും കടന്നു.

Verse 2

രാജഗൃഹത്തിൽ നിന്ന് കിഴക്കോട്ടു മുഖം തിരിച്ച് പുറപ്പെട്ട ദ്യുതിമാനായ രാഘവൻ സുദാമാ നദിയെ കണ്ടു അതു കടന്നു. തുടർന്ന് ഇക്ഷ്വാകുവംശനന്ദനൻ ദൂരപാരമുള്ള ഹ്ലാദിനിയെയും, പടിഞ്ഞാറോട്ടൊഴുകുന്ന തരംഗിണിയായ വിശാല ശതദ്രൂ നദിയെയും കടന്നു.

Verse 3

ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान्। शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम्।।2.71.3।। सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम्। अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति।।2.71.4।।

സത്യസന്ധനും ശുചിഹൃദയനും ശ്രീമാനുമായ ഭരതൻ ഐലാധാനത്തിൽ നദി കടന്ന് അപരപർപ്പട എന്ന പ്രദേശത്തെത്തി. ശിലാവഹാ നദി ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പർവ്വതം കടന്ന്, ശിലാവഹയുടെ പ്രവാഹം നിരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് അഗ്നേയ ദിശയിൽ ശല്യകർഷണത്തേക്കു നീങ്ങി; പിന്നെ മഹാശൈലങ്ങൾ പിന്നിട്ട് ചൈത്രരഥം എന്ന വനത്തേക്കു യാത്ര ചെയ്തു.

Verse 4

ഐലാധാനത്തിൽ നദി കടന്ന് അപര-പർപ്പട പ്രദേശത്തെത്തി, പാറയിൽ നിന്നുയരുന്ന നദിയെയും കടന്ന്, അഗ്നേയദിക്കിലെ ശല്യകർഷണത്തിലേക്ക് മുന്നേറി. സത്യസന്ധനും ശുചിയും ശ്രീമാനുമായ അവൻ ശിലാവഹാ നദിയുടെ പ്രവാഹം നിരീക്ഷിച്ച് മഹാശൈലങ്ങളെ അതിക്രമിച്ചു ചൈത്രരഥം എന്ന വനത്തേയ്ക്ക് പോയി.

Verse 5

सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच। उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम्।।2.71.5।।

സരസ്വതിയും ഗംഗയും സംഗമിക്കുന്ന സ്ഥലത്തെ ഒരുമിച്ച് പ്രാപിച്ച്, വീരമത്സ്യദേശത്തിന്റെ വടക്കുഭാഗം കടന്ന്, അവൻ ഭാരുണ്ഡവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 6

वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम्। यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा।।2.71.6।।

വേഗവതിയായ ‘കുലിംഗാ’ എന്ന നദിയെ—ഹ്ലാദകരവും പർവതങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായതിനെ—അവൻ കടന്നു; പിന്നെ യമുനയെ പ്രാപിച്ച് അതും തരണം ചെയ്ത് അപ്പോൾ സൈന്യത്തിന് വിശ്രമം നൽകി.

Verse 7

सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः। तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम्।।2.71.7।।

അംഗങ്ങളെ ശീതളമാക്കി, ക്ഷീണിച്ച കുതിരകളെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, അവിടെ സ്നാനം ചെയ്ത് ജലം പാനം ചെയ്തു; പിന്നെ ജലം കൈവശം എടുത്തുകൊണ്ട് അവർ വീണ്ടും പുറപ്പെട്ടു.

Verse 8

राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम्। भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात्।।2.71.8।।

Verse 9

भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम्। उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे।।2.71.9।।

രഘുകുലവംശതിലകനായ ഭരതൻ, അംശുധാന തീർത്ഥത്തിൽ കടക്കാൻ ദുഷ്കരമായ മഹാനദിയായ ഭാഗീരഥിയെ സമീപിച്ച്, പ്രസിദ്ധമായ പ്രാഗ്വട നഗരത്തിലെത്തി.

Verse 10

स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम्। सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम्।।2.71.10।।

പ്രാഗ്വടത്തിൽ ഗംഗയെ കടന്ന് അദ്ദേഹം കുടികോഷ്ഠികയിൽ എത്തി. തുടർന്ന് സൈന്യസഹിതം അതും കടന്ന് ധർമവർധനത്തിലേക്ക് എത്തിച്ചേർന്നു.

Verse 11

तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत्। वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः।।2.71.11।।

തോരണത്തിന്റെ തെക്കേ പകുതിയിലൂടെ കടന്ന് ദശരഥനന്ദനൻ ഭരതൻ ജാംഭൂപ്രസ്ഥത്തെത്തി; പിന്നെ മനോഹരമായ വരുൂഥ എന്ന ഗ്രാമത്തിലേക്കും പോയി.

Verse 12

तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ। उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः।।2.71.12।।

അവിടെ മനോഹരമായ വനത്തിൽ താമസിച്ച് അവൻ കിഴക്കോട്ടു മുന്നേറി; പ്രിയകാ വൃക്ഷങ്ങൾ വളരുന്ന ഉജ്ജിഹാനയുടെ ഉദ്യാനത്തിലെത്തി.

Verse 13

सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः। अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ।।2.71.13।।

ശാലയും പ്രിയകയും നിറഞ്ഞ തോട്ടങ്ങൾ കണ്ടെത്തി ഭരതൻ വേഗമേറിയ കുതിരകളെ കെട്ടി; സൈന്യത്തെ നിർദ്ദേശിച്ച് അവൻ അതിവേഗം മുന്നേറി.

Verse 14

वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम्। अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः।।2.71.14।। हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत। ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम्।।2.71.15।।

സർവതീർഥത്തിൽ താമസിച്ച്, ഉത്താനികാ നദിയും മറ്റു പലവിധ നദികളും പർവ്വതത്തിൽ വളർന്ന കുതിരകളുടെ സഹായത്തോടെ കടന്നു. പിന്നെ ആനപ്പുറത്ത് കയറി, മനുഷ്യവ്യാഘ്രൻ കുടികാ നദി താണ്ടി; ലൗഹിത്യദേശത്ത് കപീവതീ നദിയും കടന്നു.

Verse 15

സർവതീർഥത്തിൽ വാസം ചെയ്ത്, ഉത്താനികാ നദിയെയും മറ്റു പല നദികളെയും പർവ്വതജന്യ കുതിരകളാൽ കടന്നു. പിന്നെ ആനപ്പുറത്ത് കയറി കുടികാ നദി താണ്ടി; മനുഷ്യവ്യാഘ്രനായ അവൻ ലൗഹിത്യദേശത്ത് കപീവതീ നദിയെയും കടന്നു.

Verse 16

एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम्। कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा।।2.71.16।। भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः।

ഏകസാലയിൽ സ്ഥാണുമതീ നദിയും വിനതയിൽ ഗോമതീ നദിയും കടന്ന്; പിന്നെ കലിംഗനഗരത്തിലെ ശാലവനം എത്തി. വാഹനങ്ങൾ അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ചിരുന്നിട്ടും ഭരതൻ വേഗത്തിൽ മുന്നേറി.

Verse 17

वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये।।2.71.17।। अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्ददर्श ह।

രാത്രിയിൽ വനത്തിലൂടെ വേഗത്തിൽ കടന്ന്, അരുണോദയത്തിൽ മനുരാജാവ് നിർമ്മിച്ച അയോധ്യാനഗരിയെ അവൻ ദർശിച്ചു.

Verse 18

तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि।।2.71.18।। अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत्।

പാതയിൽ ഏഴ് രാത്രികൾ കഴിച്ചുകൂട്ടിയ ആ പുരുഷവ്യാഘ്രൻ, മുന്നിൽ അയോധ്യയെ കണ്ടിട്ട് സാരഥിയോട് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 19

एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी।।2.71.19।। अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका। यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः।।2.71.20।। भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता।

ഹേ സാരഥേ, ദൂരത്തിൽ നിന്ന് അയോധ്യ ദൃശ്യമാകുന്നു—പുണ്യോദ്യാനങ്ങൾക്കായി പ്രസിദ്ധയും യശസ്വിനിയും; എങ്കിലും എനിക്ക് അത് വ്യക്തമായി പ്രതീതമാകുന്നില്ല. പാണ്ഡുമൃത്തികയുടെ വെളുപ്പിൽ ശോഭിക്കുന്ന ആ നഗരം രാജർഷിമാർ പരിപാലിക്കുന്നു; സമ്പന്നരാൽ സമൃദ്ധമായി നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; യജ്ഞകർമ്മങ്ങളിൽ നിപുണരും ഗുണസമ്പന്നരുമായ വേദപാരഗ ബ്രാഹ്മണന്മാരാൽ ധാരാളമായി ആകീർണ്ണമാണ്.

Verse 20

സാരഥേ, ദൂരത്തിൽ നിന്ന് അയോധ്യ ദൃശ്യമാകുന്നു—പുണ്യോദ്യാനങ്ങളാൽ ശോഭിതയും യശസ്വിനിയുമായെങ്കിലും ഈ അകലത്തിൽ എനിക്ക് അത്ര വ്യക്തമായി തോന്നുന്നില്ല. പാണ്ഡുമൃത്തികപോലെ വെളുത്ത മണ്ണുള്ള ആ നഗരം ധനികരാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഗുണസമ്പന്നരും യജ്ഞകർമ്മനിപുണരുമായ വേദപാരംഗത ബ്രാഹ്മണന്മാരും യജ്വാക്കളും അവിടെ സമൃദ്ധമാണ്; രാജർഷിമാർ അതിനെ പരിരക്ഷിക്കുന്നു.

Verse 21

अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान्।।2.71.21।। समन्तान्नरनारीणां तमद्य न श्रुणोम्यहम्।

അയോധ്യയിൽ മുമ്പ് എല്ലാടവും പുരുഷന്മാരുടെയും സ്ത്രീകളുടെയും മഹത്തും തുമുലവുമായ ശബ്ദം കേൾക്കുമായിരുന്നു; ഇന്ന് ആ ശബ്ദം ഞാൻ കേൾക്കുന്നില്ല.

Verse 22

उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः।।2.71.22।। समन्तात्परिधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा।

സായാഹ്നത്തിൽ കളിച്ചു വിശ്രമിച്ച ശേഷം ചുറ്റുമെങ്ങും നടന്നു സഞ്ചരിക്കുന്ന ജനങ്ങളാൽ പ്രകാശിച്ചിരുന്ന ഉദ്യാനങ്ങൾ, ഇന്ന് എനിക്ക് മറ്റെവിധം—ആ പരിചിത ജീവന്തതയില്ലാതെ—തോന്നുന്നു.

Verse 23

तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः।।2.71.23।। अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे।

ഇന്ന് കാമാസക്തർ ഉപേക്ഷിച്ച ആ ഉദ്യാനങ്ങൾ കരയുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു; ഹേ സാരഥേ, ഈ പുരി എനിക്ക് അരണ്യമായിത്തീർന്നതുപോലെ പ്രതീതിയാകുന്നു.

Verse 24

न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः।।2.71.24।। निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम्।

ഇവിടെ ഇന്ന് വാഹനങ്ങളിലോ ആനകളിലോ കുതിരകളിലോ കയറി, മുമ്പുപോലെ നഗരത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠപുരുഷന്മാർ പുറത്തേക്കു പോകുന്നതോ അകത്തേക്കു വരുന്നതോ കാണപ്പെടുന്നില്ല.

Verse 25

उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च।।2.71.25।। जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च।

മുമ്പ് ആ ഉദ്യാനങ്ങൾ ഉന്മത്തമായ ആനന്ദത്തിൽ തിളങ്ങി; ജനങ്ങളുടെ രതി-സംഗമങ്ങൾക്കു അത്യന്തം യോജ്യമായ ഗുണസമ്പന്നങ്ങളായിരുന്നു.

Verse 26

तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः।।2.71.26।। स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः।

എന്നാൽ ഇപ്പോൾ ഞാൻ അതേ ഉദ്യാനങ്ങളെ എല്ലാടവും ആനന്ദരഹിതമായി കാണുന്നു—പാതകളിൽ വീണ ഇലകൾ പടർന്നിരിക്കുന്നു; വൃക്ഷങ്ങൾ പോലും വിലപിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.

Verse 27

नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम्।।2.71.27।। संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु।

ഇപ്പോഴും മദോന്മത്തമായ മൃഗപക്ഷികളുടെ അനവധി മധുരവും രാഗഭരിതവും മൃദുവുമായ നാദങ്ങൾ കേൾക്കപ്പെടുന്നില്ല—അരുണോദയത്തിന്റെ രക്തിമപ്രകാശത്തിൽ അവ കലകലമായി മുഴങ്ങുമായിരുന്നു.

Verse 28

चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः।।2.71.28।। प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम्।

ചന്ദനവും അഗരുമും കലർന്ന, ധൂപത്തിന്റെ ഘനസൗരഭ്യത്തിൽ മദിച്ച അതുല്യമായ ശുഭവായു—ഇന്ന് മുമ്പുപോലെ എന്തുകൊണ്ട് വീശുന്നില്ല?

Verse 29

भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः।।2.71.29।। किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा।

ഭേരി, മൃദംഗം, വീണ എന്നിവയോടൊപ്പം കൊമ്പുകളുടെ ആവർത്തിച്ച കൂട്ടിയിടിയിൽ നിന്നുയർന്നിരുന്ന ഗംഭീരനാദം—ഇന്ന് എന്തുകൊണ്ട് നിലച്ചു? മുമ്പ് സദാ ഉത്സാഹമായിരുന്ന നഗരഗതി ഇന്ന് എന്തുകൊണ്ട് ദീനമായി തോന്നുന്നു?

Verse 30

अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च।।2.71.30।। निमित्तान्यमनोज्ञानितेन सीदति मे मनः।

അനിഷ്ടവും പാപകരവുമായ പലവിധ അപശകുനങ്ങൾ—മനസ്സിന് അസഹ്യമായ ലക്ഷണങ്ങൾ—ഞാൻ കാണുന്നു; അതുകൊണ്ട് എന്റെ മനസ്സ് ദുഃഖത്തിൽ താഴ്ന്നുപോകുന്നു.

Verse 31

सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु।।2.71.31।। तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे।

ഹേ സൂതാ, എന്റെ ബന്ധുക്കളുടെ കാര്യത്തിൽ എങ്ങനെയും ക്ഷേമത്തിന്റെ ഉറപ്പ് എനിക്കു ലഭിക്കുന്നില്ല; ഈ മോഹജനകമായ അനിശ്ചിതത്വത്തിൽ എന്റെ ഹൃദയം തന്നെ താഴ്ന്നുപോകുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.

Verse 32

विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः।।2.71.32।। भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम्।

വിഷണ്ണനും ക്ഷീണിച്ച ഹൃദയവുമുള്ളവനായി, ഭീതനും ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ അസ്ഥിരമായവനുമായി ഭരതൻ ഇക്ഷ്വാകുവംശം ഭരിച്ച അയോധ്യാനഗരിയിൽ വേഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 33

द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः।।2.71.33।। द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तै स्सहितो ययौ।

ക്ഷീണിച്ച വാഹനങ്ങളോടുകൂടെ അവൻ വൈജയന്തദ്വാരത്തിലൂടെ പ്രവേശിച്ചു; ദ്വാരപാലകർ എഴുന്നേറ്റ് ‘ജയം!’ എന്നു വിളിച്ച് അവനോടൊപ്പം മുന്നോട്ട് നടന്നു.

Verse 34

स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम्।।2.71.34।। सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः।

എന്നാൽ ഒരൊറ്റ ചിന്തയിൽ നിലക്കാത്ത മനസ്സുള്ള ഭരതൻ ദ്വാരപാലകരെയും അവിടെയുള്ള ജനങ്ങളെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്തു; പിന്നെ അവിടെ ക്ഷീണിച്ചിരുന്ന അശ്വപതി എന്ന സൂതനോടു രാഘവൻ സംസാരിച്ചു.

Verse 35

किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ।।2.71.35।। अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे।

ഹേ നിർദോഷനേ, കാരണം പറയാതെ എന്നെ ഇങ്ങനെ അതിവേഗം എന്തിന് കൊണ്ടുവന്നു? എന്റെ ഹൃദയം അശുഭം സംശയിക്കുന്നു; എന്റെ ധൈര്യവും ശീലവും വീഴുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.

Verse 36

श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने।।2.71.36।। आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्यामि सारथे।

ഹേ സാരഥേ, മുൻകാലങ്ങളിൽ രാജാവിന്റെ നാശസമയത്ത് ഉണ്ടാകുമെന്നു ഞങ്ങൾ കേട്ടിരുന്ന അതേ ലക്ഷണങ്ങൾ എല്ലാം ഞാൻ ഇപ്പോൾ ഇവിടെ കാണുന്നു.

Verse 37

सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये।।2.71.37।। असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः। बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च।।2.71.38।। अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च। अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम्।।2.71.39।।

ഗൃഹസ്ഥരുടെ വീടുകൾ തൂത്തുവാരാതെ മലിനമായിരിക്കുന്നതും, വാതിലുകൾ നിയന്ത്രണമില്ലാതെ തുറന്നുകിടക്കുന്നതും, എല്ലാടവും മുൻപുണ്ടായിരുന്ന ശ്രീ-ശോഭ മാഞ്ഞുപോയിരിക്കുന്നതും ഞാൻ കാണുന്നു. ബലി-കർമ്മങ്ങൾ നടക്കുന്നില്ല; ധൂപത്തിന്റെ സുഖകരമായ സുഗന്ധാനന്ദവും ഇല്ല. കുടുംബങ്ങൾ അന്നമില്ലാത്തവരായി, ജനങ്ങൾ പ്രഭാഹീനരായി തോന്നുന്നു—ഓരോ വീടും അലക്ഷ്മിയുടെ അടയാളം ധരിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 38

ഗൃഹസ്ഥരുടെ വീടുകൾ തൂത്തുവൃത്തിയാക്കാതെ വിട്ടിരിക്കുന്നതു ഞാൻ കാണുന്നു; അവ മലിനവും കരടുമായിരിക്കുന്നു. വാതിലുകൾ പൂട്ടാതെയുണ്ട്; എല്ലായിടത്തും ശ്രീഹീനത തോന്നുന്നു. ബലികർമ്മം നടക്കുന്നില്ല; ധൂപത്തിന്റെ മധുരസൗരഭ്യവും ആനന്ദവും ഇല്ല. കുടുംബങ്ങൾ അന്നമില്ലാതെ, ജനങ്ങൾ പ്രഭാഹീനരായി; ഗൃഹങ്ങൾ അലക്ഷ്മിയുടെ അടയാളം ധരിച്ചതുപോലെ എനിക്ക് ദൃശ്യമാകുന്നു.

Verse 39

Verse 40

अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च। देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम्।।2.71.40।।

ദേവാലയങ്ങളിൽ മാലകളുടെ ശോഭ ഇല്ല; പ്രാകാരങ്ങൾ അശുദ്ധമായി—തൂത്തുവാരാതെയും ലേപിക്കാതെയും—കിടക്കുന്നു. ദേവാഗാരങ്ങൾ ശൂന്യമായി നിൽക്കുന്നു; മുൻപുപോലെ ഇനി പ്രകാശിക്കുന്നില്ല.

Verse 41

देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः। माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा।।2.71.41।।

ദേവതാരാധനകൾ നിലച്ചിരിക്കുന്നു; യജ്ഞത്തിനായുള്ള പതിവ് ഗോഷ്ഠികളും ഇനി കാണപ്പെടുന്നില്ല. മാലവിപണികളും, ഒരുകാലത്ത് സാധനങ്ങളാൽ തിളങ്ങിയവ, ഇന്ന് മുൻപുപോലെ ചരക്കുകൾ കാണിക്കുന്നില്ല.

Verse 42

दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै। ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः।।2.71.42।।

ഇന്ന് ഇവിടെ വ്യാപാരികളും മുൻപുപോലെ കാണപ്പെടുന്നില്ല; അവരുടെ ഹൃദയം ചിന്തയിൽ വിറയുന്നു, മനസ്സ് ചിതറുന്നു, വ്യാപാരം തകർന്നതിനാൽ അവർ തടഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു.

Verse 43

देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा।।2.71.43।। मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम्। सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे।।2.71.44।।

ദേവാലയങ്ങളിലും ചൈത്യസ്ഥാനങ്ങളിലും പക്ഷികളുടെ കൂട്ടങ്ങളും പോലും ദീനമായി തോന്നുന്നു.

Verse 44

നഗരത്തിൽ ഞാൻ ജനങ്ങളെ—സ്ത്രീപുരുഷന്മാരെ ഒരുപോലെ—മലിനരായി, കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞവരായി, ദീനരായി, ക്ഷീണിതരായി കാണുന്നു; അവർ ഉത്കണ്ഠയോടെ ദുഃഖചിന്തയിൽ ലീനരാണ്.

Verse 45

इत्येवमुक्त्वा भरतस्सूतं तं दीनमानसः। तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ।।2.71.45।।

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ദീനമനസ്സനായ ഭരതൻ ആ സാരഥിയോട് സംസാരിച്ചു; അയോധ്യയിൽ ആ അനിഷ്ടലക്ഷണങ്ങൾ കണ്ട ശേഷം രാജഗൃഹത്തിലേക്കു പോയി.

Verse 46

तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकवाटयन्त्राम्। दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव।।2.71.46।।

ഇന്ദ്രപുരംപോലെ ദീപ്തമായിരുന്ന ആ നഗരിയെ—ഇപ്പോൾ ശൂന്യമായ ചത്വരങ്ങളും വീടുകളും വഴികളും, പൊടിയാൽ ചുവന്ന വാതിൽകവാടോപകരണങ്ങളുമുള്ളതായി—കണ്ട്, അവൻ ദുഃഖത്തിൽ പൂർണ്ണമായി മുങ്ങിപ്പോയി.

Verse 47

മനസ്സിനെ വേദനിപ്പിക്കുന്ന, തന്റെ നഗരത്തിൽ മുമ്പൊരിക്കലും ഉണ്ടായിട്ടില്ലാത്ത അനേകം ദൃശ്യങ്ങൾ കണ്ട മഹാത്മാവായ ഭരതൻ തലകുനിച്ച്, ദീനനായി, ആനന്ദരഹിതനായി, പിതാവിന്റെ രാജമന്ദിരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Voices in this sarga

Bharata
Sārathi (charioteer)

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

Rather than a courtroom-like dilemma, the chapter presents an ethical diagnostic action: Bharata reads the city’s disrupted household and ritual routines as evidence of moral-political rupture, implying that governance and dharma are measurable through civic well-being and maintained rites.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter’s dialogue?

The sarga teaches that social auspiciousness (śrī) is not merely aesthetic but ethical: when leadership falters and communal grief dominates, ordinary dharmic practices—cleanliness, offerings, incense, hospitality, and emotional steadiness—collapse, revealing the interdependence of polity, ritual, and inner resilience.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Geographically, the sarga highlights a chain of rivers and regions—Sudāmā, Hlādinī, Śatadrū, Uttānikā, Kuṭikā, Kapīvatī; locales such as Rājagṛha, Elādhāna, Sarvatīrtha, and Lauhitya—while culturally it foregrounds Ayodhyā’s temples/caityas, Veda-versed brāhmaṇas and sacrificers, and the visible absence of domestic-ritual markers (oblations and incense).