Dvitiya Pada
Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā
নাৰদে সনন্দনক সৃষ্টিৰ উৎস, প্ৰলয়ৰ আশ্ৰয়, জীৱৰ উৎপত্তি, বৰ্ণবিভাগ, শুচি-অশুচি, ধৰ্ম-অধৰ্ম, আত্মাৰ স্বৰূপ আৰু মৃত্যুৰ পাছৰ গতি বিষয়ে সোধে। সনন্দনে প্ৰাচীন ইতিহাসৰূপে কয়—ভৰদ্বাজে ভৃগুক সংসাৰ-মোক্ষৰ তত্ত্ব আৰু পূজ্যও অন্তৰ্যামী পূজকো হোৱা নাৰায়ণক কেনেকৈ জানিব লাগে সোধে। ভৃগুৱে অব্যক্ত প্ৰভুৰ পৰা মহৎ-উৎপত্তি, তত্ত্বৰ বিকাশ, তেজোময় পদ্ম, তাৰ পৰা ব্ৰহ্মাৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ আৰু বিশ্বদেহ-বৰ্ণনা প্ৰকাশ কৰে। পাছত পৃথিৱী, সাগৰ, অন্ধকাৰ, জল, অগ্নি, ৰসাতল আদি সীমা-পরিমাপৰ কথা উঠে; প্ৰভু অপৰিমেয় হোৱা বাবে ‘অনন্ত’ আৰু তত্ত্বদৃষ্টিত ভূতভেদ লয় পায় বুলি কোৱা হয়। মন-সংকল্পজ সৃষ্টি, জল আৰু প্ৰাণৰ প্ৰাধান্য, আৰু ক্ৰম—জলৰ পৰা বায়ু, তাৰ পাছত অগ্নি, তাৰ পাছত ঘনীভৱনে পৃথিৱী—বৰ্ণিত। পঞ্চভূত-পঞ্চইন্দ্ৰিয় সম্বন্ধ আৰু গছতেও চেতনা আছে (শুনে, স্পৰ্শ/তাপত প্ৰতিক্ৰিয়া কৰে, সুখ-দুখ অনুভৱ কৰে) বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। শেষত ধাতুত তত্ত্বন্যাস, পঞ্চবায়ু (প্ৰাণ, অপান, ব্যান, উদান, সমান), নাড়ী, জঠৰাগ্নি আৰু যোগপথে মস্তকৰ শিখৰ/ব্ৰহ্মৰন্ধ্ৰগতি বৰ্ণিত।
Jīva–Ātman Inquiry; Kṣetrajña Doctrine; Karma-based Varṇa; Four Āśramas and Sannyāsa Discipline
ভৰদ্বাজে সন্দেহ কৰে—যদি প্ৰাণবায়ু আৰু দেহৰ উষ্ণতা (অগ্নি/তেজ)য়েই জীৱন ব্যাখ্যা হয়, তেন্তে পৃথক ‘জীৱ’ কিয়? সনন্দনৰ প্ৰসঙ্গান্তৰৰ পিছত ভৃগু কয়—প্ৰাণাদি দেহক্ৰিয়া আত্মা নহয়; স্থূল দেহ পঞ্চভূতত লীন হয়, কিন্তু দেহী কৰ্মানুসাৰে জন্ম-মৰণচক্ৰত ঘূৰে। জীৱৰ লক্ষণ সুধিলে ভৃগু অন্তঃস্থিত জ্ঞাতা, ইন্দ্ৰিয়বিষয়ৰ অনুভৱকাৰী, সুখ-দুঃখভোক্তা ‘ক্ষেত্ৰজ্ঞ’—অন্তৰ্যামী হৰিকেই দেখুৱায় আৰু সত্ত্ব-ৰজ-তম গুণে জীৱৰ বদ্ধ অৱস্থা ব্যাখ্যা কৰে। পাছত কোৱা হয়, বৰ্ণভেদ জন্মগত নহয়; কৰ্ম আৰু আচৰণভিত্তিক—ব্ৰাহ্মণাদি পৰিচয় নীতি, দম, শীলত। লোভ-ক্রোধ সংযম, সত্য, দয়া, বৈৰাগ্য মোক্ষধৰ্মৰ সহায়। শেষত চাৰ আশ্ৰম—ব্ৰহ্মচৰ্য, গৃহস্থ, বানপ্ৰস্থ, সন্ন্যাস—ৰ কৰ্তব্য, অতিথিসত্কাৰ, অহিংসা আৰু সন্ন্যাসীৰ অন্তৰাগ্নিহোত্ৰৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্মলোকপ্ৰাপ্তিলৈ বিধান বৰ্ণিত।
Uttaraloka (Northern Higher World), Dharma–Adharma Viveka, and Adhyatma-Prashna (Prelude)
ভাৰদ্বাজে ইন্দ্ৰিয়গোচৰ নহোৱা ‘পৰলোক’ বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰিলে। মৃগু/ভৃগু হিমালয়ৰ ওপাৰে উত্তৰ দিশৰ এক পবিত্ৰ অঞ্চল বৰ্ণনা কৰে—নিৰাপদ, কামনা-পূৰণকাৰী, নিষ্পাপ-নিৰ্লোভ জনেৰে পৰিপূৰ্ণ; তাত ৰোগে পীড়া নকৰে আৰু মৃত্যু কেৱল নিৰ্ধাৰিত সময়তে আহে। ধৰ্মৰ লক্ষণ—পতিব্ৰতা-নিষ্ঠা, অহিংসা আৰু ধনত অনাসক্তি—বিশেষকৈ উল্লিখিত। তাৰ পাছত এই জগতৰ বৈষম্য আৰু দুখ (শ্ৰম, ভয়, ক্ষুধা, মোহ) কৰ্ম-নিয়মেৰে ব্যাখ্যা কৰা হয়—এই লোক কৰ্মক্ষেত্ৰ; কৰ্ম ফল হৈ উপযুক্ত গতি দিয়ে। প্ৰবঞ্চনা, চুৰি, নিন্দা, দ্ৰোহ, হিংসা, মিছা আদি কলংকে তপস্যা ক্ষয় কৰে; মিশ্ৰ ধৰ্ম-অধৰ্মে উদ্বেগ বঢ়ায়। প্ৰজাপতি, দেৱতা আৰু ঋষিসকলে শুদ্ধ তপস্যাৰে ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰে; গুৰুসেৱাত নিয়মবদ্ধ ব্ৰহ্মচাৰীয়ে লোকান্তৰৰ পথ বুজে। শেষত ধৰ্ম-অধৰ্মৰ বিবেককেই জ্ঞান বুলি ক’লে আৰু ভাৰদ্বাজে অধ্যাত্ম বিষয়ে নতুন প্ৰশ্ন আৰম্ভ কৰিলে—সৃষ্টি-প্ৰলয়-সম্পৰ্কিত, পৰম মঙ্গল আৰু সুখদায়ক বিদ্যা।
Janaka’s Quest for Liberation; Pañcaśikha’s Sāṅkhya on Renunciation, Elements, Guṇas, and the Deathless State
সূতে কয়—সনন্দনৰ মোক্ষধৰ্ম শুনি নাৰদে পুনৰ অধ্যাত্ম-উপদেশ বিচাৰে। সনন্দনে প্ৰাচীন কাহিনী কয়—মিথিলাৰ ৰজা জনক বহু গুৰুৰ মতবাদ আৰু মৃত্যুপৰ ক্ৰিয়াকাণ্ডৰ আলোচনা মাজত থাকিও আত্মতত্ত্বৰ সত্যত অচল আছিল। কপিল পৰম্পৰাত আসুৰিৰ জৰিয়তে সংযুক্ত, পৰিপক্ব বৈৰাগ্যসম্পন্ন সাংখ্য ঋষি পঞ্চশিখ মিথিলালৈ আহে। জনকে বহু আচার্যক তৰ্কত পৰাস্ত কৰে, কিন্তু পঞ্চশিখৰ উপদেশত আকৃষ্ট হৈ ‘পৰম শ্ৰেয়’ ৰূপে সাংখ্য-মোক্ষ শুনে—বৰ্ণাভিমান ত্যাগ, কৰ্মাসক্তি ক্ষয়, আৰু শেষত সম্পূৰ্ণ বৈৰাগ্য। উপদেশত অস্থিৰ ফললালসাৰ নিন্দা, প্ৰমাণ (প্ৰত্যক্ষ, শ্ৰুতি, সিদ্ধান্ত) আলোচনা, নাস্তিক/ভৌতিক মত খণ্ডন আৰু আত্মা-পুনর্জন্ম সম্পৰ্কীয় ভ্ৰান্তি নিবারণ আছে। জনকে সোধে—মৃত্যুত যদি চেতনা শেষ হয় তেন্তে জ্ঞানৰ মূল্য কি; পঞ্চশিখে পঞ্চভূত, জ্ঞানত্রয়, ইন্দ্ৰিয়, বুদ্ধি আৰু গুণ বিশ্লেষণ কৰি কয়—বিহিত কৰ্মৰ সাৰ সন্ন্যাস, আৰু সেয়াই লক্ষণহীন, শোকহীন ‘অমৃত অৱস্থা’লৈ নিয়ে। শেষত নগৰ দাহৰ সময়ত জনকে কয়—“মোৰ একোৱেই নাজ্বলে।”
Threefold Suffering, Twofold Knowledge, and the Definition of Bhagavān (Vāsudeva); Prelude to Keśidhvaja–Janaka Yoga
সূতে বৰ্ণনা কৰে—মৈথিল আত্মোপদেশৰ পাছত নাৰদে স্নেহভাৱে সনন্দনক সোধে: ত্ৰিবিধ দুখ কেনেকৈ নিবারণ কৰিব? সনন্দনে কয়—দেহধাৰী জীৱন গৰ্ভৰ পৰা বাৰ্ধক্যলৈ আধ্যাত্মিক, আধিভৌতিক, আধিদৈৱিক ক্লেশেৰে চিহ্নিত; ইয়াৰ পৰম প্ৰতিকাৰ ভগৱদ্প্ৰাপ্তি—অচঞ্চল শুদ্ধ আনন্দ। উপায় দুটা—জ্ঞান আৰু অভ্যাস; জ্ঞানো দ্বিবিধ—আগমজন্য শব্দ-ব্ৰহ্ম আৰু বিবেকজন্য পৰ-ব্ৰহ্ম; ইয়াক অথৰ্বণ শ্ৰুতিত পৰা-অপৰা বিদ্যা-বিভাগে সমৰ্থন কৰে। ‘ভগৱান’ শব্দে অক্ষৰ পৰমক বুজায়; ‘ভগ’ ছয় ঐশ্বৰ্য—ঐশ্বৰ্য, বল, যশ, শ্ৰী, জ্ঞান, বৈৰাগ্য—বুলি নিৰূপণ কৰি, ‘ভগৱান’ নাম যথাৰ্থতে বাসুদেৱৰেই বুলি স্থাপন কৰা হয়। যোগক ক্লেশ-নাশক একমাত্ৰ পথ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। শেষত কেশিধ্বজ–খাণ্ডিক্য (জনক) কাহিনিৰ ভূমিকা—ৰাজ্যবিবাদৰ পৰা প্ৰায়শ্চিত্ত, গুৰুদক্ষিণা, অনাত্মত ‘মই-মোৰ’ ৰূপ অবিদ্যাৰ উপদেশ, আৰু যোগ-আত্মজ্ঞানলৈ মুখ ঘূৰোৱা।
योगस्वरूप-धारणा-समाधि-वर्णनम् (केशिध्वजोपदेशः)
সনন্দনে কয়—নিমি-বংশত যোগ-অধিকাৰী হিচাপে প্ৰসিদ্ধ ৰজা কেশিধ্বজে ৰজা খাণ্ডিক্যক যোগৰ স্বৰূপ উপদেশ দিলে। যোগ মানে মনক সংকল্পপূৰ্বক ব্ৰহ্মত সংযোগ কৰা; বিষয়াসক্ত মন বন্ধনৰ কাৰণ, আৰু বিষয়-নিবৃত্ত মন মুক্তিৰ কাৰণ। ক্ৰমে যম-নিয়ম (পাঁচ-পাঁচ), তাৰ পাছত প্ৰাণায়াম (সবীজ/অবীজ) আৰু প্ৰত্যাহাৰ, তাৰ পাছত শুভ আলম্বনত ধাৰণা। আলম্বন উচ্চ-নীচ, সাকার-নিৰাকাৰ; ভাবনা তিনিধৰণ—ব্ৰহ্মমুখী, কৰ্মমুখী আৰু মিশ্ৰ। নিৰাকাৰক যোগশৃঙ্খলা নোহোৱাকৈ ধৰা কঠিন, সেয়ে যোগীয়ে হৰিৰ সাকার ৰূপ আৰু বিশ্বৰূপ ধ্যান কৰে, য’ত লোক-ক্রম আৰু সকলো জীৱ অন্তৰ্ভুক্ত। ধাৰণা পক্ব হৈ সমাধি হয়; ভেদজ্ঞান ক্ষয় হ’লে পৰমাত্মাৰ সৈতে অভেদ লাভ হয়। খাণ্ডিক্যই পুত্ৰক ৰাজ্য দি সন্ন্যাস লৈ বিষ্ণুত লীন হ’ল; কেশিধ্বজে নিষ্কাম কৰ্মে কৰ্ম দগ্ধ কৰি ত্ৰিতাপমুক্তি লাভ কৰিলে।
Bharata’s Attachment and the Palanquin Teaching on ‘I’ and ‘Mine’
নাৰদে কয় যে ত্ৰিতাপ-নিবাৰণৰ উপায় শুনিলেও মন অস্থিৰ; দুষ্টৰ অপমান আৰু নিষ্ঠুৰতা কেনেকৈ সহিব? সূতে সনন্দনক আনে। সনন্দনে প্ৰাচীন ইতিহাসৰূপে ঋষভবংশীয় ৰজা ভৰতৰ কাহিনী কয়—ভৰত ধৰ্মে ৰাজ্য শাসন কৰি অধোক্ষজ বাসুদেৱক ভজে আৰু শালগ্ৰামত সন্ন্যাস লৈ নিত্য পূজা‑ব্ৰত‑নিয়মত থাকে। ভয়ত গৰ্ভৱতী হৰিণীৰ গৰ্ভপাত হ’লে শাৱকক ৰক্ষা কৰি তাত আসক্ত হয়; মৃত্যুকালে তাকেই স্মৰণ কৰাত মৃগযোনিত জন্ম পায়। পূৰ্বজন্মস্মৃতিয়ে শালগ্ৰামলৈ উভতি আহি প্ৰায়শ্চিত্ত কৰি জ্ঞানযুক্ত ব্ৰাহ্মণৰূপে পুনৰ জন্ম লয়। জড়বৎ ভান কৰি লোকনিন্দা সহে আৰু সৌবীৰ ৰজাই পালকি বহিবলৈ বাধ্য কৰে। অসম বহনৰ অভিযোগত তেওঁ কৰ্তৃত্ব‑দেহাভিমান ভাঙি তত্ত্ববিচাৰ বুজায়—ভাৰ দেহাংশ আৰু পৃথিৱীৰ ওপৰত; বল‑দুৰ্বলতা গৌণ; সকলেই কৰ্মানুসাৰে গুণপ্ৰবাহত চলে; আত্মা শুদ্ধ, অবিকার, প্ৰকৃতিৰ অতীত; ‘ৰজা’ ‘বাহক’ নাম কেবল ধাৰণা; সেয়ে ‘মই’ ‘মোৰ’ ভাব তত্ত্ববিচাৰত লয় পায়।
Śreyas and Paramārtha: The Ribhu–Nidāgha Teaching on Non-Dual Self (Advaita)
সনন্দনে বৰ্ণনা কৰে—বিবেক-উপদেশ শুনি ৰজাই পুনৰ ‘পৰম শ্ৰেয়’ কি বুলি সোধে। কৰ্তৃত্ব কৰ্মে প্ৰেৰিত গুণসমূহৰ; আত্মাৰ নহয়—এই বোধ দিয়া হয়। ব্ৰাহ্মণ-গুৰুৱে শ্ৰেয়ক পুনৰ্ব্যাখ্যা কৰে—ধন, পুত্ৰ, ৰাজ্য আদি লৌকিক লক্ষ্য গৌণ; পৰমাত্মাৰ সৈতে একাত্মতা আৰু স্থিৰ আত্মধ্যানেই সত্য শ্ৰেয়। মাটি-ঘটৰ দৃষ্টান্তে ইন্ধন, ঘি, কুশ আদি নশ্বৰ বস্তুৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ যজ্ঞকর্ম নশ্বৰ বুলি দেখুৱায়; পৰমাৰ্থ অক্ষয়, গঢ়া ফল নহয়—আত্মজ্ঞানেই উপায় আৰু লক্ষ্য। তাৰ পিছত ৰিভু–নিদাঘ উপাখ্যান: অতিথি-সত্কাৰ আৰু আহাৰৰ প্ৰশ্নে ভোক-পিয়াহৰ সৈতে আত্ম-চিনাক্তকৰণ নাকচ কৰাৰ দুৱাৰ মেলে; বাস-ভ্ৰমণৰ প্ৰশ্ন সৰ্বব্যাপী পুৰুষত খাটে নে। দ্বিতীয় সাক্ষাতে ৰজা–হাতীৰ উচ্চ-নীচ ক্ৰমে ‘ওপৰ-তল’ ভেদ কল্পিত বুলি প্ৰকাশ পায়। নিদাঘে ৰিভুক গুৰু বুলি চিনে; সিদ্ধান্ত—জগত অখণ্ড, বাসুদেৱৰ স্বভাৱেই। ভেদবুদ্ধি ত্যাগ কৰি ৰজাই জাগ্ৰত স্মৃতি আৰু অদ্বৈত দৰ্শনে জীৱন্মুক্তি লাভ কৰে।
Anūcāna (True Learning), the Vedāṅgas, and Śikṣā: Svara, Sāmavedic Chant, and Gandharva Theory
সূতে কয়—সনন্দনৰ উপদেশ শুনিও নাৰদৰ অসন্তোষ নোহোৱা। তেওঁ শ্ৰীশুকৰ শিশুসদৃশ আশ্চৰ্য বৈৰাগ্য আৰু জ্ঞানসিদ্ধি কেনেকৈ হ’ল বুলি সোধে, যেন সাধাৰণতে প্ৰয়োজনীয় জ্যেষ্ঠসেৱা নকৰাকৈয়ে লাভ হৈছে। সনন্দনে ‘মহত্ত্ব’ বয়স বা সামাজিক চিহ্নত নহয়, সত্য বিদ্যাত (অনূচানত্বত) বুলি ব্যাখ্যা কৰি কয়—গুৰুৰ সান্নিধ্যত নিয়মিত অধ্যয়নেই প্ৰকৃত পাণ্ডিত্য জন্মায়; অগণিত গ্ৰন্থপাঠে নহয়। তেওঁ ছয় বেদাঙ্গ আৰু চাৰিটা বেদৰ উল্লেখ কৰে। তাৰ পিছত ‘শিক্ষা’ শাস্ত্ৰত স্বৰৰ (উচ্চাৰণ-স্বর) প্ৰাধান্য, গানৰ ভেদ, স্বৰ-সঞ্চৰণ, আৰু ভুল স্বৰ/অক্ষৰ-বিভাগে হোৱা অনর্থ—ইন্দ্ৰশত্রু প্ৰসঙ্গৰে—দেখুৱায়। পাছত সামবেদীয় গীত আৰু গান্ধৰ্ব সঙ্গীতৰ স্বৰ, গ্ৰাম, মূর্ছনা, ৰাগ, কণ্ঠগুণ-দোষ, ৰুচি, স্বৰৰ ৰঙ-সম্পর্ক, সামস্বর আৰু সঙ্গীত-পরিভাষাৰ মিল বৰ্ণনা কৰি শেষত পশুপক্ষীৰ ধ্বনিসমূহৰ সৈতে স্বৰৰ প্ৰাকৃতিক সাদৃশ্য স্থাপন কৰে।
Kalpa-Lakṣaṇa and Gṛhya-Kalpa: Classifications, Purifications, Implements, and Spatial Rite-Design
নাৰদে ঋষিসকলক কল্পক বৈদিক “বিধি-গ্ৰন্থ” হিচাপে সুশৃঙ্খলভাৱে বুজাই দিয়ে—নক্ষত্ৰ-কল্প (নক্ষত্ৰদেৱতা), আঙ্গিৰস-কল্প (ষট্কৰ্ম/অভিচাৰ ক্ৰিয়া), আৰু শান্তি-কল্প (দৈৱ, ভৌম আৰু আকাশীয় অমঙ্গল-লক্ষণৰ শমন)। তাৰ পিছত গৃহ্য-কল্পত গৃহযজ্ঞৰ ব্যৱহাৰিক বিধান: ওঁকাৰ আৰু মঙ্গল শব্দৰ প্ৰাধান্য; কুশ/দৰ্ভ সংগ্ৰহ-প্ৰয়োগ; অহিংসা-ৰক্ষা (পৰিসমূহন); গোময়লেপন আৰু জলপ্ৰোক্ষণে শুদ্ধি; অগ্নি আনি প্ৰতিষ্ঠা; স্থান-বিন্যাস (দক্ষিণে বিপদ; ব্ৰহ্মা-স্থাপন; পাত্ৰ উত্তৰ/পশ্চিমে; যজমান পূৰ্বমুখ); সহায়ক নিৰ্বাচন (নিজ শাখাৰ দুজন ব্ৰহ্মচাৰী; পুৰোহিত উপলব্ধি অনুসাৰে); আৰু অঙ্গুলি-মাপে আঙুঠি, স্ৰুৱ, পাত্ৰ, দূৰত্ব আৰু “পূৰ্ণ পাত্ৰ” মানদণ্ড। শেষত উপকৰণৰ দেৱতাত্মক অৰ্থ (স্ৰুৱত ছয় দেৱতা) আৰু আহুতিৰ দেহ-সম্বন্ধ বৰ্ণনা কৰি আচাৰক বিশ্বাৰ্থৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।
Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa
সনন্দন নাৰদক বেদ-ব্যাখ্যাৰ ‘মুখ’স্বৰূপ ব্যাকৰণৰ সংক্ষিপ্ত পাঠ্যসূচী জনায়। তেওঁ সুপ্/তিঙ্-প্ৰত্যয়ান্তক ‘পদ’ আৰু ‘প্ৰাতিপদিক’ৰ সংজ্ঞা দিয়ে; সাত বিভক্তিৰ সৈতে কাৰকৰ সম্পৰ্ক (কৰ্ম, কৰণ, সম্প্ৰদান, অপাদান, সম্বন্ধ/ষষ্ঠী, অধিকৰণ) দেখুৱায় আৰু ৰক্ষাৰ্থ প্ৰসঙ্গত অপাদানৰ বিশেষ প্ৰয়োগ, অব্যয়ৰ দ্বাৰা দ্বিতীয়া-পঞ্চমীৰ নিয়মভেদ আদি ব্যতিক্ৰমো উল্লেখ কৰে। ‘উপ’ আদি উপসৰ্গৰ অৰ্থ আৰু নমঃ, স্বস্তি, স্বাহা আদি শব্দৰ সৈতে চতুৰ্থী-প্ৰয়োগ বৰ্ণিত হয়। তাৰপিছত ক্ৰিয়াপ্ৰকৰণত পুৰুষ, পৰস্মৈপদ/আত্মনেপদ, দহ লকাৰৰ ব্যৱহাৰ (মা স্ম + লুঙ্, আশীৰ্বাদত লোট্/লিঙ্, পৰোক্ষ ভূতত লিট্, ভবিষ্যতে লৃট্/লৃঙ্), গণ, ণিজ্, সন্নন্ত, যঙ্-লুক আদি ধাতু-প্ৰক্ৰিয়া, কৰ্তৃত্ব আৰু সকৰ্মক-অকৰ্মক ভাব আলোচনা হয়। শেষত সমাসভেদ (অব্যয়ীভাব, তৎপুৰুষ, কৰ্মধাৰয়, বহুব্ৰীহি), তদ্ধিত প্ৰত্যয় আৰু শব্দতালিকা দি, ৰাম–কৃষ্ণ আদি সংযুক্ত দিৱ্যনামত একে ব্ৰহ্মৰ একে ভক্তিপূজাৰ একত্ব প্ৰতিপাদন কৰা হয়।
Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy
এই অধ্যায়ত সনন্দনে নাৰদক নিৰুক্ত নামৰ বেদাঙ্গ-বিদ্যা উপদেশ দিয়ে, যি ধাতু আৰু শব্দ-গঠনৰ ওপৰত আধাৰিত। অধিক অক্ষৰ যোগ, বৰ্ণ-বিপৰ্যয়, বিকৃতি আৰু লোপ আদি দেখা ‘দোষ’সমূহ স্বীকৃত ব্যাকৰণীয় ক্ৰিয়াৰে কেনেকৈ ব্যাখ্যা হয়, হাঁস/সিংহ আদি উদাহৰণে দেখুৱাইছে। সংযোগ, প্লুত স্বৰ, নাসিক্য/অনুস্বাৰ আৰু ছন্দৰ সাক্ষ্যসহ পাঠ-পরম্পৰাৰ নিয়ম উল্লেখ আছে; বাহুলক (প্ৰচলিত ব্যৱহাৰ) আৰু বাজসনেয়ী শাখাৰ বিশেষ ৰূপসমূহো প্ৰমাণ মানা হৈছে। তাৰ পিছত পৰস্মৈপদ-আত্মনেপদ বণ্টন, গণ-তালিকা, উদাত্ত-অনুদাত্ত-স্বরিত স্বৰনিয়ম, ধাতুৰ সূচী আৰু ইৎ, কিট্, ণি, টোঙ আদি চিহ্নৰ ঘন প্ৰযুক্তিগত বিৱৰণ আহে। উপসংহাৰত কোৱা হৈছে—প্ৰকৃতি-প্ৰত্যয়, আদেশ, লোপ, আগম আৰু শুদ্ধ পাঠ-विश্লেষণৰ দ্বাৰাই ৰূপ-নিৰ্ণয় আৰু নিঘণ্টু/শব্দকোষ-নিৰ্ণয় হয়, যদিও বিষয়টো ব্যৱহাৰত প্ৰায় অনন্ত।
Jyotiṣa-śāstra Saṅgraha: Threefold Division, Gaṇita Methods, Muhūrta, and Planetary Reckoning
সনন্দন নাৰদক কয় যে জ্যোতিষ ব্ৰহ্মা-উপদিষ্ট বিদ্যা, যি ধৰ্মকাৰ্যত সিদ্ধি আনে। তেওঁ জ্যোতিষৰ ত্ৰিবিভাগ—গণিত, জাতক, সংহিতা—উল্লেখ কৰি গণিতত ক্ৰিয়া, গ্ৰহৰ যথাৰ্থ অৱস্থান, গ্ৰহণ, মূল-ভগ্নাংশ-ত্রৈৰাশিক, ক্ষেত্ৰ-চক্ৰ জ্যামিতি, জ্যা-ত্রিজ্যা গণনা আৰু শঙ্কুৰে দিশ নিৰ্ণয় বৰ্ণনা কৰে। যুগ-মন্বন্তৰ মান, মাহ-বার, অধিকমাস, তিথিক্ষয়/আয়াম আৰু যোগগণনাৰে পঞ্জিকা-সম্পৰ্কো দেখুৱায়। সংহিতা-মুহূর্তত শকুন-নিমিত্ত, গৰ্ভাধানৰ পৰা উপনয়নলৈ সংস্কাৰ, যাত্ৰা/গৃহ-লক্ষণ, সংক্রান্তি, গোচৰ, চন্দ্ৰবল, ৰাহু আদি নিৰ্বাচনী তত্ত্ব আহে। শেষত জ্যা, ক্রান্তি, পাত, যুতি-কাল আৰু গ্ৰহণ-মাপৰ বিধি কৈ ৰাশি-সঞ্জ্ঞা আৰু বিস্তৃত জাতকৰ দিশে আগবাঢ়ে।
Jyotiṣa-saṅgraha: Varga-vibhāga, Bala-nirṇaya, Garbha-phala, Āyuḥ-gaṇanā
এই অধ্যায়ত সনন্দন মুনিয়ে নাৰদক ঘন জ্যোতিষ-সংগ্ৰহ উপদেশ দিয়ে। সময়ৰ ‘অংগ’সমূহৰ বিশ্বতাত্ত্বিক বিন্যাসৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ৰাশি-স্বামিত্ব আৰু হোরা, দ্ৰেষ্কাণ, পঞ্চাংশ, ত্ৰিংশাংশ, নবাংশ, দ্বাদশাংশ আদি বিভাগ ব্যাখ্যা কৰি ষড়্বৰ্গক ফল-নিৰ্ণয়ৰ ভিত্তি স্থাপন কৰে। ৰাশিসমূহক দিন/ৰাতি উদয়, লিংগ, চৰ-স্থিৰ-উভয়, দিশাস্থিতি অনুসাৰে ভাগ কৰে; আৰু ভাবসমূহক কেন্দ্ৰ, পণফৰ, আপোক্লিম; ত্ৰিক আৰু ৰিহ্ফ গোটত সাজি স্থান অনুসাৰে বল, পৰাধীনতা বা ক্ষয় সূচায়। গ্ৰহৰ বৰ্ণ, স্বভাৱ, বৰ্ণাধিপত্য, ৰাজসভাৰ পদ (ৰাজা/মন্ত্রী/সেনাপতি) আৰু স্থান, দিগ্, চেষ্ট, কাল-বল বৰ্ণিত। পাছত গৰ্ভাধান-গৰ্ভলক্ষণ, সন্তানৰ লিংগ, যমজ সূচনা, ভ্ৰূণদোষ আৰু মাতৃবিপদ-যোগ কোৱা হৈছে। শেষত আয়ু-নিৰ্ণয়ত যোগজ, পাইণ্ড আৰু নিসৰ্গ ভেদসহ বছৰ-মাহ-দিনৰ গণনা-পদ্ধতি আৰু আয়ু বিপন্ন হ’লে শান্তি-সংস্কাৰাদি ধৰ্মময় প্ৰতিকাৰ নিৰ্দেশিত।
Graha–Ketu–Utpāta Lakṣaṇas: Solar/Lunar Omens, Comets, Eclipses, and Calendar Rules
এই অধ্যায়ত সনন্দনে ঋষি/ৰাজাক সূৰ্য, চন্দ্ৰ, গ্ৰহ আৰু কেতুৰ দ্বাৰা কাল-জ্ঞান আৰু শুভাশুভ নিমিত্ত পঢ়াৰ বিধি উপদেশ দিয়ে। চৈত্ৰৰ পৰা সংক্রান্তিৰ ক্ৰম, চৈত্ৰ-শুক্ল প্ৰতিপদাৰ বাৰ-প্ৰাধান্য আৰু গ্ৰহসমূহৰ শুভতাৰ ক্ৰম বৰ্ণিত। সূৰ্যলক্ষণত বিম্বৰূপ, ধূমৰাশি, পৰিৱেষ/বৃত্ত, ঋতুভেদে অস্বাভাৱিক বৰ্ণ আৰু তাৰ ফলস্বৰূপ যুদ্ধ, ৰজামৃত্যু, অনাবৃষ্টি, দুৰ্ভিক্ষ, মহামাৰী আদি উল্লেখ আছে। চন্দ্ৰলক্ষণত ‘শৃংগ’ অৱস্থান, বিপৰীত উদয়, দক্ষিণগামী নক্ষত্ৰদোষ, আৰু ‘ঘটোষ্ণ’ আদি চিহ্নক ৰাশি-অস্ত্ৰ সংকেতৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। মঙ্গল-বুধৰ বক্ৰী/উদয় অৱস্থা নক্ষত্ৰানুসাৰে বৰষুণ, শস্য, বৃত্তি আৰু জনসুৰক্ষাত প্ৰভাৱ; বৃহস্পতিৰ বক্ৰী বৰ্ণ আৰু দিনত দৰ্শন সংকটসূচক বুলি কোৱা হৈছে। শুক্ৰৰ বীথিকাগতি আৰু সংযোগনিয়ম, আৰু শনিৰ কিছুমান নক্ষত্ৰত গমন হিতকাৰী বৰ্ণিত। পাছত কেতুৰ প্ৰকাৰ—পুচ্ছদৈৰ্ঘ্য, ৰং, আকাৰ, দিশ—আৰু ফল ব্যৱস্থিত। শেষত নটা কালমান, যাত্ৰা-বিবাহ-ব্ৰত আদিৰ বাছনি নিয়ম, ৬০ বছৰৰ বৃহস্পতি-চক্ৰ আৰু যুগাধিপতি, উত্তৰায়ণ/দক্ষিণায়ণ কৰ্মযোগ্যতা, মাসনাম, তিথিশ্ৰেণী (নন্দা/ভদ্ৰা/জয়া/ৰিক্তা/পূৰ্ণা), দ্বিপুষ্কৰাদি দোষশান্তি আৰু সংস্কাৰ-কৃষিৰ বাবে নক্ষত্ৰবিভাগ দিয়া হৈছে।
Chandas: Varṇa-gaṇas, Guru-Laghu, Vṛtta-bheda, and Prastāra Procedures
এই অধ্যায়ত সনন্দনে নাৰদক ছন্দঃশাস্ত্ৰৰ উপদেশ দিয়ে। তেওঁ ছন্দক বৈদিক আৰু লৌকিক বুলি ভাগ কৰি, মাত্রা-ভিত্তিক আৰু বৰ্ণ-ভিত্তিক বিশ্লেষণৰ ভেদ বুজাই দিয়ে। ম, য, ৰ, স, ত, জ, ভ, ন—গণচিহ্ন আৰু গুৰু-লঘুৰ নিয়ম ব্যাখ্যা কৰা হৈছে; যুক্তব্যঞ্জন, বিসৰ্গ আৰু অনুস্বাৰে অক্ষৰৰ ভাৰ (গুৰুত্ব) কেনেকৈ সলনি হয় সেয়াও কোৱা হৈছে। পাদ আৰু যতি (বিৰাম) নিৰূপণ কৰি পাদসমতাৰ আধাৰত সম, অৰ্ধসম আৰু বিষম বৃত্তভেদ দেখুওৱা হয়। ১ৰ পৰা ২৬ অক্ষৰলৈ পাদগণনা, দণ্ডকৰ বিভিন্ন ৰূপ, আৰু গায়ত্ৰী পৰা অতিজগতি পৰ্যন্ত প্ৰধান বৈদিক ছন্দৰ উল্লেখ আছে। শেষত প্ৰস্তাৰ, নষ্টাঙ্ক উদ্ধাৰ, উদ্দিষ্ট পদ্ধতি আৰু সংখ্যা/অধ্বন গণনা বৰ্ণনা কৰি, এইবোৰক বৈদিক ছন্দৰ লক্ষণ বুলি কোৱা হয় আৰু আগলৈ নামভেদ অধিক ক’ব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয়।
Śuka’s Origin, Mastery of Śāstra, and Testing at Janaka’s Court
নাৰদে সনন্দনক শুকৰ উৎপত্তি বিষয়ে সুধিলে। সনন্দনে ক’লে—মেৰু পৰ্বতৰ কৰ্ণিকাৰ বনত ব্যাসে কঠোৰ তপস্যা কৰোঁতে মহাদেৱ দিৱ্য গণসহ প্ৰকট হৈ শুদ্ধি আৰু ব্ৰহ্মতেজৰ বৰ দিলে। অৰণিৰে অগ্নি মথন কৰাৰ সময়ত ঘৃতাচী অপ্সৰা টিয়াৰ ৰূপ ধৰি ক্ষণিক ব্যাসৰ চিত্ত বিচলিত কৰে; অৰণি-সম্পৰ্কৰ পৰাই দীপ্তিমান শুক জন্মে—জন্মতেই বেদজ্ঞানসম্পন্ন। দেৱতাসকলে আনন্দোৎসৱ কৰে; শুকে দীক্ষা আৰু দিৱ্যদৰ্শন লাভ কৰে। তেওঁ বেদ, বেদাঙ্গ, ইতিহাস, যোগ আৰু সাংখ্য অধ্যয়ন কৰে। মোক্ষতত্ত্বৰ শেষ স্পষ্টতাৰ বাবে ব্যাসে তেওঁক ৰজা জনকৰ ওচৰলৈ পঠায় আৰু পথে শক্তি-প্ৰদৰ্শন আৰু অহংকাৰ ত্যাগ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। মিথিলাত ৰাজভোগ আৰু গণিকাৰ পৰীক্ষাতো শুক ধ্যাননিষ্ঠ থাকে, সন্ধ্যা কৰে আৰু সমত্ব ৰক্ষা কৰে।
Janaka Instructs Śuka: Āśrama-Sequence, Guru-Dependence, and Marks of Liberation
সনন্দনে এক ৰাজোপদেশৰ সংলাপ বৰ্ণনা কৰে। ৰজা জনকে শুকদেৱক অৰ্ঘ্য‑পাদ্য, আসন‑দান, গোধন আৰু মন্ত্রপূজাৰে সন্মান কৰি উদ্দেশ্য সোধে। শুক ব্যাসৰ আজ্ঞাৰে আহি—প্ৰবৃত্তি‑নিবৃত্তি, ব্ৰাহ্মণধৰ্ম, মোক্ষৰ স্বৰূপ আৰু মুক্তি জ্ঞান/তপস্যাৰে হয় নে—এই বিষয়ে নিৰ্ণয় বিচাৰে। জনকে ক্ৰমে কয়: উপনয়নৰ পিছত ব্ৰহ্মচৰ্যত বেদাধ্যয়ন, তপ আৰু নিয়মাচাৰ; গুৰুৰ অনুমতিত সমাৱর্তন কৰি গৃহস্থাশ্ৰমত অগ্নিধাৰণসহ যজ্ঞকর্ম; তাৰ পিছত বনপ্ৰস্থ; শেষত অগ্নিক অন্তৰত স্থাপন কৰি ব্ৰহ্মাশ্ৰম/সন্ন্যাসত আসক্তি‑দ্বন্দ্বৰহিত হৈ স্থিত হওঁ। গুৰুসঙ্গৰ অনিবার্যতা সন্দৰ্ভত জনকে কয়—জ্ঞান নাও, গুৰুৱে পাৰ কৰায়; সিদ্ধি পালে উপায় ত্যাগ হয়। বহু জন্মৰ পুণ্যৰ ফলত শীঘ্ৰ মোক্ষ সম্ভৱ আৰু যযাতিৰ মোক্ষশ্লোক—অন্তৰ্জ্যোতি, নিৰ্ভয়তা, অহিংসা, সমতা, ইন্দ্ৰিয়সংযম, শুদ্ধ বুদ্ধি—উল্লেখিত। জনকে শুকৰ দৃঢ় বৈৰাগ্য চিনে সমাপ্ত কৰে; শুক আত্মদৰ্শনত স্থিৰ হৈ উত্তৰ দিশে ব্যাসৰ ওচৰলৈ উভতি গৈ সংলাপ জনায়, আৰু বৈদিক শিষ্যসকলে পৰম্পৰা আৰু কৰ্মসেৱা চলাই যায়।
Anadhyaya and the Winds: From Vedic Recitation Protocol to Sanatkumara’s Moksha-Upadesha
সনন্দনে বৰ্ণনা কৰে—ব্যাসে শুকক লগত লৈ ধ্যানত বহে; এক অশৰীৰী বাণীয়ে ব্ৰহ্ম-শব্দ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে বেদ-স্বাধ্যায় কৰিবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। দীঘল পাঠৰ মাজতে ভয়ংকৰ বতাহ উঠে; ব্যাসে অনধ্যায় (পাঠ স্থগিত) ঘোষণা কৰে। শুকৰ প্ৰশ্নত ব্যাসে দেব-পথ আৰু পিতৃ-পথৰ প্ৰবৃত্তি, লগতে বিভিন্ন বায়ু/প্ৰাণৰ বিশ্বকাৰ্য (মেঘ গঠন, বৰষুণ বহন, জ্যোতিষ্কৰ উদয়, প্ৰাণ-শাসন, আৰু পৰিবহৰ মৃত্যু-প্ৰেৰণা) ব্যাখ্যা কৰে। তীব্ৰ বতাহত বেদপাঠ কিয় নিষিদ্ধ সেয়া কৈ ব্যাসে দিব্য গঙ্গালৈ যায় আৰু শুকক স্বাধ্যায়ত নিয়োজিত কৰে। শুকে স্বাধ্যায় চলাই থাকোঁতে সনৎকুমাৰে একান্তে আহি মোক্ষধৰ্ম উপদেশ দিয়ে—জ্ঞান পৰম, আসক্তিতকৈ বৈৰাগ্য শ্ৰেয়, অহিংসা-দয়া-ক্ষমা, কাম-ক্রোধ সংযম, আৰু বন্ধনৰ দৃষ্টান্ত (ৰেশমকীটৰ কোষ, বিবেকৰ নাও)। শেষত কৰ্ম-সংসাৰ বিশ্লেষণ আৰু সংযম-নিবৃত্তিৰে মুক্তি কোৱা হৈছে।
Śokanivāraṇa: Non-brooding, Impermanence, Contentment, and Śuka’s Renunciation
সনৎকুমাৰে শোক-নিবাৰণৰ ব্যৱহাৰিক মোক্ষধৰ্ম বুজাই দিয়ে—দৈনন্দিন সুখ-দুখে মোহগ্ৰস্তক ধৰি লয়, কিন্তু জ্ঞানী অচল থাকে। শোকৰ মূল আসক্তি: অতীত বিষয়ত পুনঃপুন চিন্তা, য’ত টান ত’ত দোষ বিচৰা, আৰু ক্ষতি-মৃত্যুৰ ওপৰত বাৰে বাৰে বিলাপ। উপায়—ইচ্ছাকৃত অনুচিন্তা (ৰুমিনেশন) ত্যাগ, মানসিক শোক (জ্ঞানে দূৰ কৰিবলগীয়া) আৰু দেহৰোগ (ঔষধে চিকিৎস্য) পৃথক কৰা, আৰু জীৱন, যৌৱন, ধন, স্বাস্থ্য, সঙ্গ-সাথৰ অনিত্যতা স্পষ্ট ধ্যান কৰা। তাৰ পিছত কৰ্ম-বাস্তৱতা—ফল অসম, চেষ্টা সীমিত, কাল-ৰোগ-মৃত্যুৱে সকলোকে বোৱাই নিয়ে; সেয়ে সন্তোষেই সত্য ধন। ইন্দ্ৰিয়সংযম, ব্যসনমুক্তি, স্তুতি-নিন্দাত সমতা, আৰু স্বভাৱানুগ স্থিৰ প্ৰয়াস বিধেয়। শেষত সনৎকুমাৰ বিদায় লয়; শুক বুজি ব্যাসৰ ওচৰলৈ গৈ কৈলাসলৈ প্ৰস্থান কৰে; ব্যাসৰ শোকে উপদেশ উজ্জ্বল কৰে, আৰু শুকৰ স্বাধীনতা মুক্তিৰ দৃষ্টান্ত হয়।
Śuka’s Yoga-ascent, the Echo of ‘Bhoḥ’, and the Vaikuṇṭha Vision
সূতে বৰ্ণনা কৰে—তৃপ্ত হ’লেও আকাঙ্ক্ষাৰে নাৰদে শুকসদৃশ ব্ৰহ্মজ্ঞ ব্ৰাহ্মণ ঋষিক সোধে, মোক্ষ-পৰায়ণ মুক্ত ভক্তসকল ক’ত বাস কৰে? ঋষিয়ে শুকদেৱৰ মুক্তিলাভৰ আদৰ্শ কাহিনী কয়—শাস্ত্ৰবিধিৰে স্থিৰ হৈ শুকে ক্ৰমযোগে অন্তৰ্চেতনাৰ ক্ৰমস্থাপন কৰে, পৰম নিস্তব্ধ আসনত বহি আসক্তি ত্যাগ কৰে আৰু যোগবলত ঊৰ্ধ্বগতি লাভ কৰে। দেৱতা আৰু দিব্যসত্ত্বাই তেওঁক সন্মান কৰে; ব্যাসে ‘শুক’ বুলি মাতিলে শুকে সৰ্বব্যাপী ভাৱে কেৱল ‘ভোঃ’ একাক্ষৰে উত্তৰ দিয়ে, আৰু পৰ্বতগুহাত দীঘল প্ৰতিধ্বনি বাজি থাকে। তেওঁ ৰজ-তম ত্যাগ কৰি, পাছত সত্ত্বকো অতিক্ৰম কৰি নিৰ্গুণ অৱস্থাত প্ৰতিষ্ঠিত হয়; শ্বেতদ্বীপ আৰু বৈকুণ্ঠত গৈ চতুৰ্ভুজ নাৰায়ণৰ দৰ্শন কৰে আৰু অৱতাৰ-ব্যূহসমন্বিত স্তোত্ৰ অৰ্পণ কৰে। ভগৱানে তেওঁৰ সিদ্ধি নিশ্চিত কৰে, দুষ্প্ৰাপ্য ভক্তিৰ প্ৰশংসা কৰে আৰু ব্যাসক সান্ত্বনা দিবলৈ উভতি যাবলৈ আদেশ দিয়ে; নৰ-নাৰায়ণৰ উপদেশক ব্যাসৰ ভাগৱত ৰচনাৰ সৈতে সংযোগ কৰে। শেষত কোৱা হয়, এই মুক্তিসাধনাৰ শ্ৰৱণ-কিীৰ্তনে হৰিভক্তি বৃদ্ধি কৰে।