Śuka’s Yoga-ascent, the Echo of ‘Bhoḥ’, and the Vaikuṇṭha Vision
সূতে বৰ্ণনা কৰে—তৃপ্ত হ’লেও আকাঙ্ক্ষাৰে নাৰদে শুকসদৃশ ব্ৰহ্মজ্ঞ ব্ৰাহ্মণ ঋষিক সোধে, মোক্ষ-পৰায়ণ মুক্ত ভক্তসকল ক’ত বাস কৰে? ঋষিয়ে শুকদেৱৰ মুক্তিলাভৰ আদৰ্শ কাহিনী কয়—শাস্ত্ৰবিধিৰে স্থিৰ হৈ শুকে ক্ৰমযোগে অন্তৰ্চেতনাৰ ক্ৰমস্থাপন কৰে, পৰম নিস্তব্ধ আসনত বহি আসক্তি ত্যাগ কৰে আৰু যোগবলত ঊৰ্ধ্বগতি লাভ কৰে। দেৱতা আৰু দিব্যসত্ত্বাই তেওঁক সন্মান কৰে; ব্যাসে ‘শুক’ বুলি মাতিলে শুকে সৰ্বব্যাপী ভাৱে কেৱল ‘ভোঃ’ একাক্ষৰে উত্তৰ দিয়ে, আৰু পৰ্বতগুহাত দীঘল প্ৰতিধ্বনি বাজি থাকে। তেওঁ ৰজ-তম ত্যাগ কৰি, পাছত সত্ত্বকো অতিক্ৰম কৰি নিৰ্গুণ অৱস্থাত প্ৰতিষ্ঠিত হয়; শ্বেতদ্বীপ আৰু বৈকুণ্ঠত গৈ চতুৰ্ভুজ নাৰায়ণৰ দৰ্শন কৰে আৰু অৱতাৰ-ব্যূহসমন্বিত স্তোত্ৰ অৰ্পণ কৰে। ভগৱানে তেওঁৰ সিদ্ধি নিশ্চিত কৰে, দুষ্প্ৰাপ্য ভক্তিৰ প্ৰশংসা কৰে আৰু ব্যাসক সান্ত্বনা দিবলৈ উভতি যাবলৈ আদেশ দিয়ে; নৰ-নাৰায়ণৰ উপদেশক ব্যাসৰ ভাগৱত ৰচনাৰ সৈতে সংযোগ কৰে। শেষত কোৱা হয়, এই মুক্তিসাধনাৰ শ্ৰৱণ-কিীৰ্তনে হৰিভক্তি বৃদ্ধি কৰে।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एतच्छ्रृत्वा तु वचनं नारदो भगवानृषिः । पुनः पप्रच्छ तं विप्र शुकाभिपतनं मुनिम् ॥ १ ॥
সূত ক’লে—এই বাক্য শুনি ভগৱান ঋষি নাৰদে পুনৰায় শুকভাব প্ৰাপ্ত সেই ব্ৰাহ্মণ মুনিক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 2
नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं त्वयाऽतिकरुणात्मना । यच्छ्रृत्वा मानसं मेऽद्य शांतिमग्र्यामुपागतम् ॥ २ ॥
নাৰদ ক’লে—হে ভগৱন! আপুনি অতি কৰুণাস্বৰূপ; আপুনি সকলো কথা ব্যাখ্যা কৰিলে। সেয়া শুনি আজি মোৰ মন পৰম শান্তি লাভ কৰিলে।
Verse 3
पुनश्च मोक्षशास्त्रं मे त्वमादिश महामुने । नहि सम्पूर्णतामेति तृष्णा कृष्णगुणार्णवे ॥ ३ ॥
পুনৰায়, হে মহামুনি! মোক মোক্ষশাস্ত্ৰ উপদেশ দিয়ক; কিয়নো শ্ৰীকৃষ্ণৰ গুণসমুদ্ৰত মোৰ তৃষ্ণা কেতিয়াও পূৰ্ণ নহয়।
Verse 4
ये तु संसारनिर्मुक्ता मोक्ष शास्त्रपरायणाः । कुत्र ते निवसंतीह संशयो मे महानयम् ॥ ४ ॥
যিসকল সংসাৰমুক্ত আৰু মোক্ষশাস্ত্ৰত পৰায়ণ, তেওঁলোকে ইয়াত ক’ত বাস কৰে? এইটো মোৰ মহা সংশয়।
Verse 5
तं छिन्धि सुमहाभागत्वत्तो नान्यो विदांवरः । सनं. उ । धारयामास चात्मानं यथाशास्त्रं महामुनिः ॥ ५ ॥
হে সুমহাভাগ! মোৰ সেই সংশয় ছেদন কৰক; আপোনাৰ বাহিৰে বিদ্বানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আন কেও নাই। এইদৰে কৈ মহামুনিয়ে শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে নিজ মন স্থিৰ কৰিলে।
Verse 6
पादात्प्रभृति गात्रेषु क्रमेण क्रमयोगवित् । ततः स प्राङ्मुखो विद्वानादित्येन विरोचिते ॥ ६ ॥
পদৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গত ক্ৰমে ক্ৰমে, ক্ৰমযোগ-বিদ্ সাধকে নিজৰ চেতনাক বিন্যস্ত কৰিব। তাৰ পাছত সেই বিদ্বান সাধক পূৰ্বমুখ হৈ আদিত্যৰ প্ৰভাত এই সাধনা কৰিব।
Verse 7
पाणिपादं समाधाय विनीतवदुपाविशत् । न तत्र पक्षिसंघातो न शब्दो न च दर्शनम् ॥ ७ ॥
হাত-পা গুটাই সি বিনীতভাৱে বহিল। তাত ন পখীৰ জাক আছিল, ন কোনো শব্দ, ন দেখিবলৈ একো আছিল।
Verse 8
यत्र वैयासकिर्द्धाम्नि योक्तुं समुपचक्रमे । स ददर्श तदात्मानं सर्वसंगविनिःसृतः ॥ ८ ॥
য’ত বৈয়াসকি নিজৰ অন্তৰ্ধামত যোগত যুক্ত হ’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে, তাত সি নিজৰেই আত্মস্বৰূপ দৰ্শন কৰিলে—সকলো আসক্তি-সঙ্গৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত হৈ।
Verse 9
प्रजहास ततो हासं शुकः सम्प्रेक्ष्य भास्करम् । स पुनर्योगमास्थाय मोक्षमार्गोपलब्धये ॥ ९ ॥
তেতিয়া শুকে ভাস্কৰক চাই উচ্চহাস্য কৰিলে। তাৰ পাছত মোক্ষমাৰ্গ উপলব্ধিৰ বাবে পুনৰ যোগৰ আশ্ৰয় লৈ সাধনাত প্ৰবৃত্ত হ’ল।
Verse 10
महायोगीश्वरो भूत्वा सोऽत्यक्रामद्विहायसम् । अंतरीक्षचरः श्रीमान्व्यासपुत्रः सुनिश्चितः ॥ १० ॥
মহাযোগীশ্বৰ হৈ সি বিস্তৃত আকাশ অতিক্ৰম কৰিলে। অন্তৰীক্ষত বিচৰণ কৰা শ্ৰীমান ব্যাসপুত্ৰ দৃঢ় সংকল্পে আগবাঢ়িল।
Verse 11
तमुंद्यंतं द्विजश्रेष्टं वैनतेयसमद्युतिम् । ददृशुः सर्वभूतानि मनोमारुतरंहसम् ॥ ११ ॥
সকলো প্ৰাণীয়ে উদীয়মান সেই দ্বিজশ্ৰেষ্ঠক দেখিলে—বৈনতেয় (গৰুড়) সদৃশ দীপ্তিমান, আৰু মন আৰু বায়ুৰ বেগৰ দৰে অতি দ্ৰুত।
Verse 12
यथाशक्ति यथान्यायं पूजयांचक्रिरे तथा । पुष्प वर्षैश्च दिव्यैस्तमवचक्रुर्दिवौकसः ॥ १२ ॥
তাৰ পাছত সকলোৱে নিজৰ সামৰ্থ্য আৰু বিধি অনুসাৰে তেওঁৰ পূজা কৰিলে; আৰু দিৱ্যলোকবাসীয়ে তেওঁৰ ওপৰত দিৱ্য পুষ্পবৃষ্টি বৰ্ষণ কৰিলে।
Verse 13
तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे गंधर्वाप्सरसां गणाः । ऋषयश्चैव संसिद्धाः कोऽयं सिद्धिमुपागतः ॥ १३ ॥
তাঁক দেখি গন্ধৰ্ব-অপ্সৰাৰ সকলো গণ বিস্মিত হ’ল; সিদ্ধ ঋষিসকলেও ক’লে—“এ কোন, যিয়ে এনে সিদ্ধি লাভ কৰিছে?”
Verse 14
ततोऽसौ स्वाह्रयं तेभ्यः कथयामास नारद । उवाच च महातेजास्तानृषीन्संप्रहर्षितः ॥ १४ ॥
তাৰ পাছত নাৰদে তেওঁলোকক নিজৰ অভিজ্ঞতা আৰু বৃত্তান্ত ক’লে; সেই মহাতেজস্বী মুনি পৰম হৰ্ষে সেই ঋষিসকলক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 15
पिता यद्यनुगच्छेन्मां क्रोशमानः शुकेति वै । तस्मै प्रतिवचोदेयं भवद्भिस्तु समाहितैः ॥ १५ ॥
যদি মোৰ পিতা ‘হে শুক!’ বুলি চিঞৰি মোক অনুসৰণ কৰি আহে, তেন্তে তোমালোকে সমাহিতচিত্তে তেওঁক যথোচিত উত্তৰ দিবা।
Verse 16
बाढमुक्तस्ततस्तैस्तु लोकान्हित्वा चतुर्विधान् । तमो ह्यष्टविधं त्यक्त्वा जहौ पञ्चविधं रजः ॥ १६ ॥
সেই বন্ধনসমূহৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত হৈ তেওঁ চতুৰ্বিধ লোক ত্যাগ কৰিলে; অষ্টবিধ তম (অন্ধকাৰ) পৰিত্যাগ কৰি পাছত পঞ্চবিধ ৰজ (উদ্বেগ-আবেগ)ো ত্যাগ কৰিলে।
Verse 17
ततः सत्वं जहौ धीमांस्तदद्भुतमिवाभवत् । ततस्तस्मिन्पदे नित्ये निर्गुणे लिंगपूजिते ॥ १७ ॥
তাৰপিছত সেই ধীমান্ সত্ত্বকেও ত্যাগ কৰিলে; সেয়া অদ্ভুত যেন লাগিল। তাৰপিছত লিঙ্গপূজাৰে পূজিত নিত্য নিৰ্গুণ পদত তেওঁ প্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।
Verse 18
ततः स श्रृङ्गेऽप्रतिमे हिमवन्मेरुसन्निभे । संश्लिष्टे श्वेतपीते च रुक्मरूप्यमये शुभे ॥ १८ ॥
তাৰপিছত তেওঁ হিমবান আৰু মেরুৰ সদৃশ এক অতুলনীয় শৃংগত উপনীত হ’ল—শুভ, ঘন আৰু সুসংযুক্ত, শ্বেত-হলুদ বৰ্ণৰ, যেন সোণ-ৰূপে নিৰ্মিত।
Verse 19
शतयोजनविस्तारे तिर्यागूर्द्ध्च नारद । सोऽविशंकेन मनसा तथैवाभ्यपतच्छुकः ॥ १९ ॥
হে নাৰদ, শত যোজন বিস্তাৰত—আড়াআড়ি আৰু ঊৰ্ধ্বলৈ—সেই শুক পাখি সন্দেহহীন মনে তেনেকৈয়ে জাঁপ মাৰি (উৰি) গ’ল।
Verse 20
ते श्रृङ्गेऽत्यंतसंश्लिष्टे सहसैव द्विधाकृते । अदृश्येतां द्विजश्रेष्ट तदद्भुतमिवाभवत् ॥ २० ॥
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, অত্যন্ত সংলগ্ন সেই দুটা শৃংগ হঠাৎ দু’ভাগ হোৱাত সিহঁত দৃষ্টিৰ পৰা অদৃশ্য হৈ গ’ল; সেয়া সঁচাকৈ অদ্ভুত যেন লাগিল।
Verse 21
ततः पर्वतश्रृंगाभ्यां सहसैव विनिःसृतः । न च प्रतिजघानास्य स गतिं पर्वतोत्तमः ॥ २१ ॥
তাৰ পিছত তেওঁ সহসাই দুটা পৰ্বতশৃংগৰ মাজৰ পৰা ওলাই আহিল। সেই শ্ৰেষ্ঠ পৰ্বতেও তেওঁৰ আগবঢ়া গতি ন ৰোধ কৰিব পাৰিলে, ন প্ৰতিঘাত কৰিব পাৰিলে।
Verse 22
ततो मंदाकिनीं दिव्या मुपरिष्टादभिव्रजन् । शुको ददर्श धर्मात्मा पुष्पितद्रुमकाननम् ॥ २२ ॥
তাৰ পিছত দিব্য মন্দাকিনীৰ ওপৰেৰে আগবঢ়ি ধৰ্মাত্মা শুকে ফুলে ভৰা গছ-গছনীৰে পৰিপূৰ্ণ এক কানন-উপবন দেখিলে।
Verse 23
तस्यां क्रीडासु निरताः स्नांति चैवाप्सरोगणाः । निराकारं तु साकाराददृशुस्तं विवाससः ॥ २३ ॥
তাত ক্ৰীড়াত নিমগ্ন অপ্সৰাগণে স্নানও কৰিছিল; আৰু তেওঁলোকে দেহধাৰী, বস্ত্ৰহীন হৈও সেই নিৰাকাৰ পৰম তত্ত্বৰ দৰ্শন কৰিলে।
Verse 24
तं प्रक्रमंतमाज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितः । उत्तमां गतिमास्थाय पृष्टतोऽनुससार ह ॥ २४ ॥
তেওঁ আগবঢ়া বুলি জানি পিতা স্নেহে পৰিপূৰ্ণ হ’ল; উত্তম গতি অৱলম্বন কৰি তেওঁ পিছে পিছে অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 25
शुकस्तु मारुतादूर्द्ध्वं गतिं कृत्वां तरिक्षगाम् । दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतोऽभवत्तदा ॥ २५ ॥
কিন্তু শুক বায়ুৰো ওপৰলৈ উঠি, অন্তৰীক্ষত গতি কৰি, নিজৰ অলৌকিক প্ৰভাৱ প্ৰকাশ কৰিলে; তেতিয়া তেওঁ সৰ্বভূতৰূপ হ’ল।
Verse 26
अथ योगगतिं व्यासः समास्थाय महातपाः । निमेषांतरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ ॥ २६ ॥
তেতিয়া মহাতপস্বী ব্যাসে যোগগতি আশ্ৰয় কৰি, কেৱল এক নিমেষমাত্ৰতে য’ত শুক অৱতৰণ কৰিছিল তাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 27
स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं गतं शुकम् । शशंसुर्मुनयः सिद्धा गतिं तस्मै सुतस्य ताम् ॥ २७ ॥
সেয়ে দেখিলে—শুকে পথক দ্বিধা কৰি পৰ্বতশিখৰলৈ গ’ল। সিদ্ধ মুনিসকলে তেওঁৰ পুত্ৰে লাভ কৰা সেই গতি তেওঁক জনালে।
Verse 28
ततः शुकेतिशब्देन दीर्घेण क्रंदितं तदाः । स्वयं पित्रा स्वरेणोञ्चैस्त्रींल्लोकाननुनाद्य वै ॥ २८ ॥
তাৰ পাছত ‘শুকেতি!’ এই দীঘল আহ্বানে পিতাই নিজে উচ্চস্বৰে ডাক দিলে; তাতে ত্ৰিলোক অনুনাদিত হ’ল।
Verse 29
शुकः सर्वगतिर्भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुखः । प्रत्यभाषत धर्मात्मा भोः शब्देनानुनादयन् ॥ २९ ॥
শুক সৰ্বগতি হৈ, সৰ্বাত্মা আৰু সৰ্বদিশামুখ হৈ উত্তৰ দিলে; ধৰ্মাত্মাই ‘ভোঃ’ শব্দে অনুনাদ তুলিলে।
Verse 30
तत एकाक्षरं नादं भोरित्येवमुदीरयन् । प्रत्याहरज्जगत्सर्वमुञ्चैः स्थावरजंगमम् ॥ ३० ॥
তাৰ পাছত ‘ভো’ এই একাক্ষৰ নাদ উচ্চাৰণ কৰি, তেওঁ উচ্চস্বৰে স্থাৱৰ-জংগমসহ সমগ্ৰ জগতক যেন প্ৰত্যাহাৰ কৰিলে।
Verse 31
ततः प्रभृति वाऽद्यापि शब्दानुञ्चारितान्पृथक् । गिरिगह्वरपृष्टेषु व्याजहार शुकं प्रति ॥ ३१ ॥
সেই সময়ৰ পৰা আজিলৈকে পৃথককৈ উচ্চাৰিত সেই শব্দসমূহ পৰ্বতৰ গুহা আৰু খাদৰ পৃষ্ঠত প্ৰতিধ্বনিত হয়, যেন শুককেই সম্বোধন কৰি কোৱা হৈছে।
Verse 32
अंतर्हितप्रभावं तं दर्शयित्वा शुकस्तदा । गुणान्संत्यज्य सत्त्वादीन्पदमध्यगमत्परम् ॥ ३२ ॥
তেতিয়া শুকে সেই অন্তৰ্হিত দিৱ্য প্ৰভাৱ প্ৰকাশ কৰি, সত্ত্ব আদি গুণ ত্যাগ কৰিলে আৰু পৰম পদ লাভ কৰিলে।
Verse 33
महिमानं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्यामिततेजसः । सोऽनुनीतो भगवता व्यासो रुद्रेण नारद ॥ ३३ ॥
হে নাৰদ, অমিত তেজস্বী পুত্ৰৰ মহিমা দেখি ব্যাসক ভগৱান ৰুদ্ৰে সান্ত্বনা দি অনুনীত কৰিলে।
Verse 34
किमु त्वं ताम्यसि मुने पुत्रं प्रति समाकुलः । पश्यसि विप्र नायांतं ब्रह्यभूतं निजांतिरे ॥ ३४ ॥
হে মুনী, পুত্ৰৰ বাবে ব্যাকুল হৈ তুমি কিয় শোক কৰিছা? হে বিপ্ৰ, তুমি কি নেদেখা—সেইজন ব্ৰহ্মভূত হৈ তোমাৰ একেবাৰে ওচৰত আছে?
Verse 35
इत्येवमनुनीतोऽसौ व्यासः पुनरुप्राव्रजत् । श्वाश्रमं स शुको ब्रह्मभूतो लोकांश्चचार ह ॥ ३५ ॥
এইদৰে সান্ত্বনা আৰু অনুনয় পোৱা ব্যাস পুনৰ নিজৰ আশ্ৰমলৈ গ’ল; আৰু শুক ব্ৰহ্মভূত হৈ লোকসমূহত মুক্তভাৱে বিচৰণ কৰিলে।
Verse 36
तत कालांतरे ब्रह्मन्व्यासः सत्यवतीसुतः । नरनारायणौ द्रष्टुं ययौ बदरिकाश्रमम् ॥ ३६ ॥
তাৰ পিছত কিছু কালৰ পাছত, হে ব্ৰাহ্মণ, সত্যৱতীপুত্ৰ ব্যাস নৰ-নাৰায়ণৰ দৰ্শন লাভ কৰিবলৈ বদৰিকাশ্ৰমলৈ গ’ল।
Verse 37
तत्र दृष्ट्वा तु तौ देवौ तप्यमानो महत्तपः । स्वयं च तत्र तपसि स्थितः शुकमनुस्मरन् ॥ ३७ ॥
তাত সেই দুজন দেৱক দেখি তেওঁ মহাতপস্যাত ৰত হ’ল; আৰু নিজেও সেই তপস্যাত স্থিত হৈ শুকক বাৰে বাৰে স্মৰণ কৰিলে।
Verse 38
यावत्तत्र स्थितो व्यासः शुकः परमयोगवित् । श्वेतद्वीपं गतस्तात यत्र त्वमगमः पुरा ॥ ३८ ॥
ব্যাস যিমান দিন তাত আছিল, তিমান দিন পৰম যোগবিদ শুক, হে তাত, শ্বেতদ্বীপলৈ গ’ল—য’ত তুমি আগতে গৈছিলা।
Verse 39
तत्र दृष्टप्रभावस्तु श्रीमान्नारायणः प्रभुः । दृष्टः श्रुतिविमृग्यो हि देवदेवो जनार्दनः ॥ ३९ ॥
তাত প্ৰত্যক্ষ অনুভৱযোগ্য মহিমাসম্পন্ন শ্ৰীমান প্ৰভু নাৰায়ণ দৰ্শিত হ’ল; কিয়নো দেৱদেৱ জনাৰ্দনকেই শ্রুতিসমূহে বিচাৰে, তথাপি তেওঁ ভক্তৰ আগত দৃশ্য হন।
Verse 40
स्तुतश्च शुकदेवेन प्रसन्नः प्राह नारद । श्रीभगवानुवाच । त्वया दृष्टोऽस्मि योगीन्द्र सर्वदेवरहःस्थितः ॥ ४० ॥
শুকদেৱৰ স্তৱে প্ৰসন্ন হৈ তেওঁ ক’লে, হে নাৰদ। শ্ৰীভগৱানে ক’লে: হে যোগীন্দ্ৰ, তুমি মোক দৰ্শন কৰিছা; মই সকলো দেৱতাৰ গূঢ় সান্নিধ্যত অধিষ্ঠিত।
Verse 41
सनत्कुमारादिष्टेन सिद्धो योगेन वाडव । त्वं सदागतिमार्गस्थो लोकान्पश्य यथेच्छया ॥ ४१ ॥
হে বাডৱ! সনৎকুমাৰ-উপদিষ্ট যোগে সিদ্ধ হৈ তুমি সদাগতি-মাৰ্গত স্থিত; সেয়ে নিজৰ ইচ্ছামতে লোকসমূহ দৰ্শন কৰা।
Verse 42
इत्युक्तो वासुदेवेन तं नत्वारणिसंभवः । वैकुंठं प्रययौ विप्र सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ४२ ॥
বাসুদেৱে এনেদৰে কোৱাত অৰণিসম্ভৱে তেওঁক প্ৰণাম কৰিলে আৰু, হে বিপ্ৰ, সৰ্বলোক-নমস্কৃত বৈকুণ্ঠলৈ গমন কৰিলে।
Verse 43
वैमानिकैः सुरैर्जुष्टं विरजापरिचेष्टितम् । यं भांतमनुभांत्येते लोकाः सर्वेऽपि नारद ॥ ४३ ॥
হে নাৰদ! সেই ধাম বৈমানিক দেৱতাসকলে সেবিত আৰু ৰজোগুণৰ চঞ্চল চেষ্টাৰ পৰা অস্পৰ্শ; তেওঁ দীপ্ত হ’লে এই সকলো লোকো তেওঁৰ অনুগামী হৈ দীপ্ত হয়।
Verse 44
यत्र विदुमसोपानाः स्वर्णरत्नविचित्रिताः । वाप्य उत्पलंसंछन्नाः सुरस्त्रीक्रीडनाकुलाः ॥ ४४ ॥
তাত বিদুমমণিৰ সোপান স্বৰ্ণ আৰু ৰত্নে বিচিত্ৰভাৱে অলংকৃত; আৰু পুখুৰীবোৰ উৎপল-পদ্মে আচ্ছন্ন, য’ত দেৱস্ত্ৰীসকল ক্ৰীড়াত মগ্ন।
Verse 45
दिव्यैर्हंसकुलैर्घुष्टाः स्वच्छांबुनिभृताः सदा । तत्र द्वाःस्थैश्चतुर्हस्तेनार्नाभरणभूषितैः ॥ ४५ ॥
সেই পুখুৰীবোৰ দিৱ্য হংসকুলৰ কলৰৱে মুখৰিত আৰু সদা স্বচ্ছ জলে পৰিপূৰ্ণ। তাত দ্বাৰত চাৰিহাতীয়া দ্বাৰপালসকল নানাবিধ আভৰণে ভূষিত হৈ থিয় থাকে।
Verse 46
विष्वक्सेनानुगैः सिद्धैः कुमुदाद्यैरवा रितः । प्रविश्याभ्यांतरं तत्र देवदेवं चतुर्भुजम् ॥ ४६ ॥
বিষ্বক্সেনৰ অনুগামী সিদ্ধসকল—কুমুদ আদি—কোনো বাধা নেদি; তেওঁ ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰি তাত দেৱাদিদেৱ চতুৰ্ভুজ ভগৱানক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 47
शांतं प्रसन्नवदनं पीतकौशेयवाससम् । शंखचक्रगदापद्मैर्मूर्तिमद्भिरुपासितम् ॥ ४७ ॥
তেওঁ শান্ত, প্ৰসন্ন মুখমণ্ডলযুক্ত, পীত কৌশেয় বস্ত্ৰধাৰী; শঙ্খ-চক্ৰ-গদা-পদ্ম ধাৰণ কৰি সাকাৰ মূৰ্তিৰূপে উপাসিত প্ৰভুক দৰ্শন কৰিলে।
Verse 48
वक्षस्थलस्थया लक्ष्म्या कौस्तुभेन विराजितम् । कटीसूत्रब्रह्मसूत्रकटकांगदभूषितम् ॥ ४८ ॥
তাঁৰ বক্ষস্থলত অধিষ্ঠিতা লক্ষ্মী আৰু কৌস্তুভ মণিৰে তেওঁ দীপ্তিমান; কটিসূত্ৰ, যজ্ঞোপবীত, কঙ্কণ আৰু বাহুবন্ধ আদি অলংকাৰৰে ভূষিত।
Verse 49
भ्राजत्किरीटवलयं मणिनूपुरशोभितम् । ददर्श सिद्धनि करैः सेव्यमानमहर्निशम् ॥ ४९ ॥
দীপ্ত কিৰীট আৰু কুণ্ডলেৰে ভূষিত, মণিময় নূপুরে শোভিত সেই প্ৰভুক তেওঁ দৰ্শন কৰিলে; সিদ্ধসকলৰ নিকৰ দিন-ৰাতি অবিৰত সেৱা কৰিছিল।
Verse 50
तं दृष्ट्वा भक्तिभावेन तुष्टाव मधुसूदनम् । शुक उवाच । नमस्ते वासुदेवाय सर्वलोकैकसाक्षिणे ॥ ५० ॥
তাঁক দেখি তেওঁ ভক্তিভাৱে মধুসূদনৰ স্তৱ কৰিলে। শুক ক’লে—হে বাসুদেৱ, সকলো লোকৰ একমাত্ৰ সাক্ষী, আপোনাক নমস্কাৰ।
Verse 51
जगद्बीजस्वरूपाय पूर्णाय निभृतात्मने । हरये वासुकिस्थाय श्वेतद्वीपनिवासिने ॥ ५१ ॥
জগতৰ বীজ-স্বৰূপ, পৰিপূৰ্ণ আৰু অন্তঃশান্ত স্বভাৱধাৰী; বাসুকিৰ ওপৰত শয়নকাৰী, শ্বেতদ্বীপ-নিবাসী শ্ৰীহৰিক প্ৰণাম।
Verse 52
हंसाय मत्स्यरूपाय वाराहतनुधारिणे । नृसिंहाय ध्रुवेज्याय सांख्ययोगेश्वराय च ॥ ५२ ॥
হংসাৱতাৰ, মৎস্যৰূপ, বৰাহ-তনু ধাৰণকাৰী; নৃসিংহ, ধ্ৰুৱৰ আৰাধ্য; আৰু সাংখ্য-যোগেশ্বৰ প্ৰভুক প্ৰণাম।
Verse 53
चतुःसनाय कूर्माय पृथवे स्वसुरवात्मने । नाभेयाय जगद्धात्रे विधात्रेंऽतकारय च ॥ ५३ ॥
চতুঃসন (চাৰি কুমাৰ), কূৰ্মাৱতাৰ, পৃথু; দেৱতাসাৰ আত্মা; নাভেয়; জগতধাতা, বিধাতা আৰু অন্তকাৰক প্ৰভুক প্ৰণাম।
Verse 54
भार्गवेंद्राय रामाय राघवाय पराय च । कृष्णाय वेदकर्त्रे च बुद्धकल्किस्वरूपिणे ॥ ५४ ॥
ভাৰ্গৱশ্ৰেষ্ঠ পৰশুৰাম, ৰাম, ৰাঘৱ আৰু পৰম প্ৰভুক প্ৰণাম। বেদকর্তা শ্ৰীকৃষ্ণক, আৰু বুদ্ধ-কল্কি স্বৰূপ প্ৰভুকো প্ৰণাম।
Verse 55
चतुर्व्युहाय वेद्याय ध्येयाय परमात्मने । नरनारायणाख्याय शिषिविष्टाय विष्णवे ॥ ५५ ॥
চতুৰ্ব্যূহ তত্ত্বে জ্ঞেয়, বেদ্য আৰু ধ্যেয় পৰমাত্মা; নৰ-নাৰায়ণ নামে খ্যাত, শিষ্যৰ অন্তৰত অধিষ্ঠিত বিষ্ণুক প্ৰণাম।
Verse 56
ऋतधाम्ने विधाम्ने च सुपर्णाय स्वरोचिषे । ऋभवे सुव्रताख्याय सुधाम्ने चाजिताय च ॥ ५६ ॥
ঋত তথা সত্যধামধাৰী বিধাতাক; সুপৰ্ণ সদৃশ পবিত্ৰ পক্ষধাৰী, স্বতেজে দীপ্ত প্ৰভুক; সুৱ্ৰতত প্ৰসিদ্ধ মহীয়ানক; সুধাধাম-স্বরূপ অমৃতানন্দময়ক; আৰু অজেয় অজিতক প্ৰণাম।
Verse 57
विश्वरूपाय विश्वाय सृष्टिस्थित्यंतकारिणे । यज्ञाय यज्ञभोक्ते च स्थविष्ठायाणवेऽर्थिने ॥ ५७ ॥
বিশ্বৰূপ, স্বয়ং বিশ্ব, সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়কাৰী প্ৰভুক প্ৰণাম; যি নিজেই যজ্ঞ আৰু যজ্ঞভোক্তাও; যি অতি বৃহৎ হয়েও অতি সূক্ষ্ম, সকলো অৰ্থৰ আধাৰ আৰু অৰ্থস্বৰূপ।
Verse 58
आदित्यसोमनेत्राय सहओजोबलाय च । ईज्याय साक्षिणेऽजायबहुशीर्षांघ्रिबाहवे ॥ ५८ ॥
যাঁৰ নয়ন সূৰ্য আৰু চন্দ্ৰ, যি সাহস-ওজ-বলত সমৃদ্ধ—তাঁক প্ৰণাম; পূজ্য সাক্ষীক প্ৰণাম; অজন্মা, বহু শিৰ, পদ আৰু বাহুবিশিষ্ট প্ৰভুক প্ৰণাম।
Verse 59
श्रीशाय श्रीनिवासाय भक्तवश्याय शार्ङ्गिणे । अष्टप्रकृत्यधीशाय ब्रह्मणेऽनंतसक्तये ॥ ५९ ॥
শ্ৰীৰ অধীশ শ্ৰীশক, শ্ৰীনিবাসক, ভক্তবশ্য, শাৰ্ঙ্গধনুধাৰী প্ৰভুক প্ৰণাম; অষ্টপ্ৰকৃতিৰ অধীশ্বৰক প্ৰণাম; অনন্ত শক্তিযুক্ত ব্ৰহ্মস্বৰূপক প্ৰণাম।
Verse 60
बृहदारण्यवेद्याय हृषीकेशाय वेधसे । पुंडरीकनिभाक्षाय क्षेत्रज्ञाय विभासिने ॥ ६० ॥
বৃহদাৰণ্যকত যাঁক বুজা যায়, হৃষীকেশ—ইন্দ্ৰিয়াধীশ, বেধস্—স্ৰষ্টা প্ৰভুক প্ৰণাম; পদ্মসদৃশ নয়নধাৰীকে প্ৰণাম; ক্ষেত্ৰজ্ঞ—অন্তৰ্যামী আত্মাক প্ৰণাম; আৰু সৰ্বত্র দীপ্তিমান বিভাসীক প্ৰণাম।
Verse 61
गोविंदाय जगत्कर्त्रे जगन्नाथाय योगिने । सत्याय सत्यसंधाय वैकुंठायाच्युताय च ॥ ६१ ॥
জগতৰ কৰ্তা গোবিন্দক, জগন্নাথ পৰম যোগীক, সত্যস্বৰূপ আৰু সদা সত্য-সংকল্পধাৰীজনক, বৈকুণ্ঠ আৰু অচ্যুত প্ৰভুক প্ৰণাম।
Verse 62
अधोक्षजाय धर्माय वामनाय त्रिधातवे । घृतार्चिषे विष्णवे तेऽनंताय कपिलायय च ॥ ६२ ॥
অধোক্ষজ, ধৰ্মস্বৰূপ, বামন, ত্ৰিধাতুৰ অধীশ; ঘৃতসম দীপ্তিমান বিষ্ণু; অনন্ত আৰু কপিল—আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 63
विरिंचये त्रिककुदे ऋग्यजुःसामरूपिणे । एकश्रृंगाय च शुचिश्रवसे शास्त्रयोनये ॥ ६३ ॥
বিৰিঞ্চ (ব্ৰহ্মা) স্বৰূপ, ত্ৰিককুদ, ঋগ্-যজুঃ-সামময়; একশৃঙ্গ, পবিত্ৰ খ্যাতিসম্পন্ন, শাস্ত্ৰৰ আদিস্ৰোত—আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 64
वृषाकपय ऋद्धाय प्रभवे विश्वकर्मणे । भूर्भुवुःस्वःस्वरूपाय दैत्यघ्ने निर्गुणाय च ॥ ६४ ॥
বৃষাকপি নামে খ্যাত, সমৃদ্ধিস্বৰূপ; প্ৰভু, বিশ্বকৰ্মা; যাঁৰ স্বৰূপ ভূৰ্-ভুবঃ-স্বঃ; দৈত্যঘ্ন আৰু নিৰ্গুণ—আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 65
निरंजनाय नित्याय ह्यव्ययायाक्षराय च । नमस्ते पाहि मामीश शरणागतवत्सल ॥ ६५ ॥
নিৰঞ্জন, নিত্য, অব্যয় আৰু অক্ষৰ—আপোনাক প্ৰণাম। হে ঈশ, মোক ৰক্ষা কৰক; হে শৰণাগতবৎসল, মই আপোনাৰ শৰণ লৈছোঁ।
Verse 66
इति स्तुतः स भगवाञ्च्छंखचक्रगदाधरः । आरणेयमुवाचेदं भृशं प्रणतवत्सलः ॥ ६६ ॥
এইদৰে স্তৱিত হৈ শঙ্খ-চক্ৰ-গদাধাৰী ভগৱান, প্ৰণত শৰণাগতসকলৰ প্ৰতি অতিশয় বৎসল হৈ, আৰণেয়ক এই বাক্য ক’লে।
Verse 67
श्रीभगवानुवाच । व्यासपुत्र महाभाग प्रीतोऽस्मि तव सुव्रत । विद्यामाप्नुहि भक्तिं च ज्ञानी त्वं मम रूपधृक् ॥ ६७ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে ব্যাসপুত্ৰ মহাভাগ, হে সুব্ৰত! মই তোমাত প্ৰসন্ন। তুমি বিদ্যা আৰু ভক্তি লাভ কৰা; তুমি জ্ঞানী, মোৰেই ৰূপধাৰী।
Verse 68
यद्रूपं मम दृष्टं प्राक् श्वेतद्वीपे त्वया द्विज । सोऽहमेवावतारार्थं स्थितो विश्वंभरात्मकः ॥ ६८ ॥
হে দ্বিজ! শ্বেতদ্বীপত তুমি আগতে যি মোৰ ৰূপ দেখিছিলা, সেয়াই মই নিজে; অৱতাৰ-কাৰ্যৰ বাবে মই ইয়াত বিশ্বম্ভৰ-স্বৰূপে অৱস্থিত।
Verse 69
सिद्धोऽसि त्वं महाभाग मोक्षधर्मानुनुचिंतया । वरलोकान्यथा वायुर्यथा रवं सविता तथा ॥ ६९ ॥
হে মহাভাগ! মোক্ষধৰ্মৰ নিৰন্তৰ অনুচিন্তনে তুমি সিদ্ধ হৈছা। যেনেকৈ বায়ু উচ্চ লোকলৈ যায় আৰু যেনেকৈ সূৰ্য ৰশ্মি বিস্তাৰ কৰে, তেনেকৈ তুমি উত্তম লোকসমূহ লাভ কৰা।
Verse 70
नित्यमुक्तस्वरूपस्त्वं पूज्यमानः सुरैर्नरैः । भक्तिर्हि दुर्लभा लोके मयि सर्वपरायणे ॥ ७० ॥
তুমি নিত্য-মুক্ত স্বৰূপ; দেৱতা আৰু মানুহে তোমাক পূজা কৰে। কিয়নো সৰ্বপৰায়ণ, সৰ্বশৰণ মোৰ প্ৰতি ভক্তি এই লোকত সঁচাকৈয়ে দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 71
तां लब्ध्वा नापरं किंचिल्लब्धव्यमवशिष्यते । आकल्पांतः तपः संस्थौ नरनारायणावृषी ॥ ७१ ॥
সেই পৰম তত্ত্ব লাভ কৰিলে আৰু একো লাভযোগ্য অৱশিষ্ট নাথাকে। তপস্যাত স্থিৰ নৰ-নাৰায়ণ ঋষিদ্বয় কল্পান্তলৈকে সেই অৱস্থাতেই অৱস্থান কৰে।
Verse 72
तयोर्निदेशतो व्यासो जनक स्तव सुव्रतः । कर्ता भागवतं शास्त्रं तदधीष्व भुवं व्रज ॥ ७२ ॥
তেওঁলোকৰ নিৰ্দেশত, হে সুৱ্ৰত জনক, তোমাৰ স্তৱ ৰচয়িতা ব্যাস ভাগৱত শাস্ত্ৰৰ কৰ্তা হ’ল। তুমি সেয়া অধ্যয়ন কৰি, তাৰ পাছত পৃথিৱীত গমন কৰা।
Verse 73
स तप्यति तपस्त्वद्य पर्वते गंधमादने । त्वद्वियोगेन खिन्नात्मा तं प्रसादय मत्प्रियम् ॥ ७३ ॥
সেও আজিও গন্ধমাদন পৰ্বতত তপস্যা কৰি আছে। তোমাৰ বিৰহে তাৰ অন্তৰ ক্লান্ত; সেয়ে মোৰ প্ৰিয়জনৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হোৱা।
Verse 74
एवमुक्तः शुको विप्र नमस्कृत्य चतुर्भुजम् । यथागतं निवृत्तोऽसौ पितुरंतिकमागमत् ॥ ७४ ॥
এনেদৰে কোৱা হ’লে, হে বিপ্ৰ, শুকে চতুৰ্ভুজ ভগৱানক নমস্কাৰ কৰি; যিদৰে আহিছিল সিদৰে উভতি গৈ পিতাৰ সান্নিধ্যত উপস্থিত হ’ল।
Verse 75
अथ तं स्वंतिके दृष्ट्वा पाराशर्य्यः प्रतापवान् । पुत्रं प्राप्य प्रहृष्टात्मा तपसो निववर्त ह ॥ ७५ ॥
তাৰ পাছত প্ৰতাপশালী পাৰাশৰ্যই তাক ওচৰত দেখি, পুত্ৰ লাভ কৰি অন্তৰে আনন্দিত হৈ তপস্যা ত্যাগ কৰিলে।
Verse 76
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । आरणेयसमायुक्तः स्वाश्रमं समुपागमत् ॥ ७६ ॥
নাৰায়ণক আৰু নৰসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ নৰক প্ৰণাম কৰি, আৰণেয়সহ তেওঁ নিজৰ আশ্ৰমলৈ উভতি আহিল।
Verse 77
नारायणनियोगात्तु त्वन्मुखेन मुनीश्वर । चकार संहितां दिव्यां नानाख्यानसमन्विताम् ॥ ७७ ॥
হে মুনীশ্বৰ! নাৰায়ণৰ নিয়োগত, আপোনাৰ মুখেদি তেওঁ নানাখ্যানসমন্বিত এক দিব্য সংহিতা ৰচনা কৰিলে।
Verse 78
वेदतुल्यां भागवतीं हरिभक्तिविवर्द्धिनीम् । निवृत्तिनिरतं पुत्रं शुकमध्यापयञ्च ताम् ॥ ७८ ॥
বেদতুল্য আৰু হৰিভক্তি-বর্ধিনী সেই ভাগৱতী শাস্ত্ৰখন, নিবৃত্তিত নিৰত পুত্ৰ শুককো তেওঁ অধ্যয়ন কৰালে।
Verse 79
आत्मारामोऽपि भगवान्पाराशर्यात्मजः शुकः । अधीतवान्संहितां वै नित्यं विष्णुजनप्रियाम् ॥ ७९ ॥
আত্মাৰাম হৈও, পাৰাশৰ্য (ব্যাস)ৰ পুত্ৰ ভগৱান শুকে, বিষ্ণুভক্তসকলৰ প্ৰিয় সেই সংহিতাখন নিত্য অধ্যয়ন কৰিছিল।
Verse 80
एवमेते समाख्याता मोक्षधर्मास्तवानध । पठतां श्रृण्वतां चापि हरिभक्तिविवर्द्धनाः ॥ ८० ॥
হে অনঘ! এইদৰে মোক্ষধৰ্মসমূহ তোমাক কোৱা হ’ল; ইয়াক পাঠ কৰা আৰু শ্ৰৱণ কৰা লোকৰো হৰিভক্তি বৃদ্ধি পায়।
Frequently Asked Questions
It dramatizes Śuka’s all-pervasive realization: he answers while ‘facing in every direction’ as the Self of all, and the continuing echo in caves functions as a narrative sign of siddhi and non-local identity—liberation expressed as cosmic resonance rather than bodily location.
By presenting liberation as guṇa-transcendence and all-pervading selfhood rather than a single terrestrial residence, while also affirming higher divine realms (Śvetadvīpa/Vaikuṇṭha) as revelatory ‘abodes’ where the Lord becomes visible to perfected devotion.
It anchors nirguṇa attainment within a bhakti-compatible vision: the transcendent is approached through a manifest form (conch, discus, mace, lotus), integrating saguṇa worship, avatāra remembrance, and the claim that the Vedas seek Him yet He becomes directly seen by the devotee.
It provides Purāṇic authorization: Nara-Nārāyaṇa instruct Vyāsa, and the Lord directs Śuka to study and return to console Vyāsa—linking mokṣa pedagogy to the formation and transmission of a major bhakti text.