Chandas: Varṇa-gaṇas, Guru-Laghu, Vṛtta-bheda, and Prastāra Procedures
এই অধ্যায়ত সনন্দনে নাৰদক ছন্দঃশাস্ত্ৰৰ উপদেশ দিয়ে। তেওঁ ছন্দক বৈদিক আৰু লৌকিক বুলি ভাগ কৰি, মাত্রা-ভিত্তিক আৰু বৰ্ণ-ভিত্তিক বিশ্লেষণৰ ভেদ বুজাই দিয়ে। ম, য, ৰ, স, ত, জ, ভ, ন—গণচিহ্ন আৰু গুৰু-লঘুৰ নিয়ম ব্যাখ্যা কৰা হৈছে; যুক্তব্যঞ্জন, বিসৰ্গ আৰু অনুস্বাৰে অক্ষৰৰ ভাৰ (গুৰুত্ব) কেনেকৈ সলনি হয় সেয়াও কোৱা হৈছে। পাদ আৰু যতি (বিৰাম) নিৰূপণ কৰি পাদসমতাৰ আধাৰত সম, অৰ্ধসম আৰু বিষম বৃত্তভেদ দেখুওৱা হয়। ১ৰ পৰা ২৬ অক্ষৰলৈ পাদগণনা, দণ্ডকৰ বিভিন্ন ৰূপ, আৰু গায়ত্ৰী পৰা অতিজগতি পৰ্যন্ত প্ৰধান বৈদিক ছন্দৰ উল্লেখ আছে। শেষত প্ৰস্তাৰ, নষ্টাঙ্ক উদ্ধাৰ, উদ্দিষ্ট পদ্ধতি আৰু সংখ্যা/অধ্বন গণনা বৰ্ণনা কৰি, এইবোৰক বৈদিক ছন্দৰ লক্ষণ বুলি কোৱা হয় আৰু আগলৈ নামভেদ অধিক ক’ব বুলি প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয়।
Shlokas
Verse 1
सनन्दन उवाच । वैदिकं लौकिकं चापि छन्दो द्विविधमुच्यते । मात्रावर्णविभेदेन तच्चापि द्विविधं पुनः ॥ १ ॥
সনন্দনে ক’লে—ছন্দ দুবিধ: বৈদিক আৰু লৌকিক। আৰু সেয়াও মাত্রা-ভেদ আৰু বৰ্ণ-ভেদৰ দ্বাৰা পুনৰ দুবিধ হয়।
Verse 2
मयौ रसौ तजौ भनौ गुरुर्लघुरपिद्विज । कारणं छंदसि प्रोक्ताश्छन्दःशास्त्रविशारदैः ॥ २ ॥
হে দ্বিজ! ‘ম’ আৰু ‘য’, ‘ৰ’ আৰু ‘স’, ‘ত’ আৰু ‘জ’, লগতে ‘ভ’ আৰু ‘ন’—আৰু ‘গুৰু’ ‘লঘু’ও—ছন্দৰ কাৰণ-সঞ্জ্ঞা; ছন্দঃশাস্ত্ৰবিশাৰদসকলে এইদৰে কৈছে।
Verse 3
सर्वगो मगणः प्रोक्तो मुखलो यगणः स्मृतः । मध्यलो रगणश्वैव प्रांत्यगः सगणो मतः ॥ ३ ॥
‘ম’-গণ সৰ্বস্থানগত বুলি কোৱা হৈছে; ‘য’-গণ আৰম্ভণিতে স্মৃত। ‘ৰ’-গণ মধ্যভাগত; আৰু ‘স’-গণ পাদান্তত (শেষত) মান্য।
Verse 4
तगणोंऽतलघुः ख्यातो मध्यगो जो भआदिगः । त्रिलघुर्नगणः प्रोक्तस्त्रिका वर्णगणा मुने ॥ ४ ॥
‘ত’-গণ শেষত লঘু থকা বুলি খ্যাত; ‘জ’-গণ মধ্যত লঘু-যুক্ত আৰু ‘ভ’ৰে আৰম্ভ। ‘ন’-গণ তিনিও লঘু বুলি প্ৰোক্ত। হে মুনে! এইবোৰেই বৰ্ণ-গণৰ ত্ৰিক।
Verse 5
चतुर्लास्तु गणाः पञ्च प्रोक्ता आर्यादिसंमताः । संयोगश्च विसर्गश्चानुस्वारो लघुतः परः ॥ ५ ॥
আৰ্যাদি প্ৰামাণ্য আচার্যসকলে চতুৰ্লা-পদ্ধতিত পাঁচ গণ কোৱা হৈছে। লগতে সংযোগ, বিসৰ্গ আৰু অনুস্বৰ—এইবোৰ লঘুৰ পাছৰ (লঘুক প্ৰভাৱিত কৰা) বুলি গণ্য।
Verse 6
लघोर्दीर्घत्वमाख्याति दीर्घो गो लो लघुर्मतः । पादश्चतुर्थभागः स्याद्विच्छेदोयतिरुच्यते ॥ ६ ॥
‘গো’ চিহ্নে লঘুক দীঘল বুলি বুজোৱা হয়; ‘লো’ চিহ্নে দীঘলকো লঘু ধৰা হয়। পংক্তিৰ চতুৰ্থাংশ ‘পাদ’; আৰু বিচ্ছেদ/বিৰামক ‘যতি’ বোলা হয়।
Verse 7
सममर्द्धसमं वृत्तं विषमं चापि नारद । तुल्यलक्षणतः पादचतुष्के सममुच्यते ॥ ७ ॥
হে নাৰদ, ছন্দ (বৃত্ত) তিন প্ৰকাৰ—সম, অৰ্ধসম আৰু বিষম। য’ত চাৰিও পাদৰ লক্ষণ একে হয়, তাক ‘সম’ বোলা হয়।
Verse 8
आदित्रिके द्विचतुर्थे सममर्द्धसमं ततम् । लक्ष्म भिन्नं यस्य पादचतुष्के विषमं हि तत् ॥ ८ ॥
যি পদ্যত প্ৰথম তিনিটা পাদ সম হয়, আৰু দ্বিতীয় আৰু চতুৰ্থ পাদ অৰ্ধসম হয়, আৰু চাৰিও পাদত ছন্দ-লক্ষণ ভিন্ন থাকে—সেয়া ‘বিষম’ বৃত্ত।
Verse 9
एकाक्षरात्समारभ्य वर्णैकैकस्य वृद्धितः । षड्विंशत्यक्षरं यावत्पादस्तावत्पृथक् पृथक् ॥ ९ ॥
এটা অক্ষৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, একে একে বৰ্ণ বৃদ্ধি কৰি, ছাব্বিশ অক্ষৰ পৰ্যন্ত যিমান পাদ হয়—সেই সকলো পৃথক পৃথকভাৱে বিন্যাস কৰিব লাগে।
Verse 10
तत्परं चंडवृष्ट्यादिदंडकाः परिकल्पिताः । त्रिभिः षड्भिः पदैर्गाथाः श्रृणु संज्ञा यथोत्तरम् ॥ १० ॥
তাৰ পিছত চণ্ডবৃষ্টি আদি দণ্ডক-ছন্দসমূহ নিৰূপিত হৈছে। লগতে তিনিৰ পৰা ছয় পাদে গাথা গঠিত হয়; এতিয়া সিহঁতৰ নাম ক্ৰমে শুনা।
Verse 11
उक्तात्युक्ता तथा मध्या प्रतिष्टान्या सुपूर्विका । गायत्र्युष्णिगनुष्टष्टप्च बृहती पंक्तिरेव च ॥ ११ ॥
সিহঁতৰ নাম—উক্তাত্যুক্তা, মধ্যা, প্ৰতিষ্ঠান্যা, সুপূৰ্বিকা; আৰু ছন্দসমূহত গায়ত্ৰী, উষ্ণিক, অনুষ্টুপ, বৃহতী, পংক্তি।
Verse 12
त्रिष्टुप्च जगती चैव तथातिजगती मता । शक्करी सातिपूर्वा च अष्ट्यत्यष्टी ततः स्मृते ॥ १२ ॥
ত্রিষ্টুপ্ আৰু জগতি, তদ্ৰূপে অতিজগতি—এই ছন্দসমূহ মান্য। তাৰপিছত শক্কৰী, সাতিপূৰ্বা, আৰু তাৰপৰে অষ্টি আৰু অত্যষ্টি পৰম্পৰাত স্মৃত।
Verse 13
धृतिश्च विधृतिश्चैव कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः संकृतिश्चैव तथातिकृतिरुत्कृतिः ॥ १३ ॥
ধৃতি আৰু বিধৃতি; কৃতি, প্ৰকৃতি আৰু আকৃতি; বিকৃতি, সংকৃতি, তদ্ৰূপে অতিকৃতি আৰু উৎকৃতি—এইবোৰো বুজিব লাগে।
Verse 14
इत्येताश्छन्दसां संज्ञाः प्रस्ताराद्भेदभागिकाः । पादे सर्वगुरौ पूर्वील्लघुं स्थाप्य गुरोरधः ॥ १४ ॥
এইদৰে ছন্দৰ এই সংজ্ঞাসমূহ প্ৰস্তাৰৰ পৰা, ভেদ-বিভাগ অনুসাৰে, উৎপন্ন। সৰ্বগুৰু পাদত পূৰ্বস্থানে গুৰুৰ স্থলে (তাৰ অধঃ) এটা লঘু স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 15
यथोपरि तथा शेषमग्रे प्रारवन्न्यसेदपि । एष प्रस्तार उदितो यावत्सर्वलघुर्भवेत् ॥ १५ ॥
উপৰে যিদৰে কোৱা হৈছে, তেনেদৰে অৱশিষ্ট অংশো আগত, প্ৰথমৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, স্থাপন কৰিব লাগে। এইয়েই প্ৰস্তাৰ বুলি কোৱা হৈছে, যেতিয়ালৈকে সকলো ‘সৰ্বলঘু’ নহয় তেতিয়ালৈকে ই চলি থাকে।
Verse 16
नष्टांकार्द्धे समे लः स्याद्विपम् सैव सोर्द्धगः । उद्दिष्टे द्विगुणानाद्यादंगान्संमोल्य लस्थितान् ॥ १६ ॥
নষ্টাঙ্ক আধা কৰিলে ফল সম হ’লে ‘ল’ চিহ্ন হয়; ‘বিপম্’ ক্ষেত্ৰতো অর্ধ-পদক্ষেপসহ একেই বিধি বুজিব লাগে। ‘উদ্দিষ্ট’ কৰ্মত প্ৰথমে দ্বিগুণ কৰি, পাছত ‘ল’-স্থানত থকা অঙ্গসমূহ যোগ কৰি একত্ৰ কৰিব লাগে।
Verse 17
कृत्वा सेकान्वदैत्संख्यामिति प्राहुः पुराविदः । वर्णान्सेकान्वृत्तभवानुत्तराधरतः स्थितान् ॥ १७ ॥
প্ৰাচীন ঋষিসকলে কয়—‘সেক’ বিন্যাস কৰি তাৰ সংখ্যা ক’ব লাগে। এই বৰ্ণ-সেকসমূহ উচ্চৰ পৰা নিম্নলৈ যথাক্ৰমে স্থাপিত॥১৭॥
Verse 18
एकादिक्रमतश्चैकानुपर्य्युपरि विन्यसेत् । उपांत्यतो निवर्तेत त्यजन्नेकैकमूर्द्धतः ॥ १८ ॥
একে একে কৰি আৰোহী ক্ৰমে ওপৰ ওপৰ বিন্যাস কৰিব। তাৰপিছত উপান্ত্যৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, মূৰ্ধ্নিৰ পৰা ধাপে ধাপে একে একে ত্যাগ কৰি উভতি আহিব॥১৮॥
Verse 19
उपर्याद्याद्गुरोरेवमेकद्व्यादिलगक्रिया । लगक्रियांकसंदोहे भवेत्संख्याविमिश्रिते ॥ १९ ॥
এইদৰে গুৰু (দীৰ্ঘ) এককৰ পৰা ওপৰলৈ আগবাঢ়ি, এক, দ্বি আদি অনুসাৰে লঘু-ক্রিয়া প্ৰয়োগ কৰিব। লঘু-ক্রিয়াজনিত অংকসমূহ সংখ্যা সৈতে মিহলি হ’লে মিশ্ৰ সংখ্যা হয়॥১৯॥
Verse 20
उद्दिष्टांकसमाहारः सैको वा जनयेदिमाम् । संख्यैव द्विगुणैकोना सद्भिरध्वा प्रकीर्तितः ॥ २० ॥
উদ্দিষ্ট অংকসমূহৰ যোগফল—অথবা সেই যোগফলত এক যোগ কৰি—এই ফল জন্মায়। জ্ঞানীসকলে কয়, ‘অধ্বন’ হৈছে সংখ্যানৰ দ্বিগুণৰ পৰা এক কম সংখ্যা॥২০॥
Verse 21
इत्येतत्किंचिदाख्यातं लक्षणं छंदसां नुने । प्रस्तारोक्तप्रभेदानां नामानांस्त्यं प्रगाहते ॥ २१ ॥
এইদৰে মই এতিয়া বৈদিক ছন্দসমূহৰ লক্ষণ সংক্ষেপে ক’লোঁ। ইয়াৰ পিছত, প্ৰস্তাৰত উক্ত বিভিন্ন প্ৰভেদৰ প্রতিষ্ঠিত নামসমূহ বৰ্ণনা কৰিম॥২১॥
Frequently Asked Questions
They denote standard varṇa-gaṇas—three-syllable groupings used to encode guru/laghu patterns—allowing metres to be described, compared, and generated systematically in chandas-śāstra.
Sama has identical metrical characteristics across all four pādas; ardhasama has partial equivalence (typically pairing patterns across pādas); viṣama applies when pāda-patterns differ in a defined uneven arrangement, i.e., the metrical marks are not uniform across the four quarters.
Prastāra enumerates all possible guru/laghu permutations for a given length, while naṣṭāṅka procedures recover a specific pattern or index (“lost figure”) from the enumeration—together enabling a computational approach to metrical classification.