Śokanivāraṇa: Non-brooding, Impermanence, Contentment, and Śuka’s Renunciation

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अशोकं शोकनाशार्थं शास्त्रं शांतिकरं शिवम् । निशम्य लभ्यते बुद्धिर्लब्धायां सुखमेधते ॥ १ ॥

সনৎকুমাৰ ক’লে— শোকনাশাৰ্থ, অশোক, শান্তিকৰ আৰু মঙ্গলময় এই শাস্ত্ৰ শ্ৰৱণ কৰিলে সত্য বুদ্ধি লাভ হয়; বুদ্ধি লাভ হলে সুখ ক্ৰমে বৃদ্ধি পায়।

Verse 2

हर्षस्थानसहस्राणि शोकस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशंति न पंडितम् ॥ २ ॥

হৰ্ষৰ সহস্ৰ উপলক্ষ আৰু শোকৰ শত উপলক্ষ দিনে দিনে উঠে; কিন্তু সেয়া মূঢ়কেই আৱৰি ধৰে, পণ্ডিতক নহয়।

Verse 3

अनिष्टसंप्रंयोगाश्च विप्रयोगात्प्रियस्य च । मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ॥ ३ ॥

যিসকল অল্পবুদ্ধি, তেওঁলোকে অনিষ্টৰ সংযোগ আৰু প্ৰিয়ৰ বিযোগৰ পৰা জন্মা মানসিক দুখত আবদ্ধ হয়।

Verse 4

द्रव्येषु समतीतेषु ये गुणास्तेन्न चिंदयेत् । ताननाद्रियमाणश्च स्नेहबन्धाद्विमुच्यते ॥ ४ ॥

অতীতলৈ গ’ল বস্তুৰ গুণবোৰ চিন্তা নকৰিব; সিহঁতক আদৰ নকৰিলে আসক্তিৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়।

Verse 5

दोषदर्शी भवेत्तत्र यत्र रागः प्रवर्त्तते । अनिष्टबुद्धितां यच्छेत्ततः क्षिप्रं विराजते ॥ ५ ॥

য’ত ৰাগ (আসক্তি) জাগে, ত’ত দোষদৰ্শী হোৱা যায়। অনিষ্টবুদ্ধি সংযত কৰিলে সি শীঘ্ৰে প্ৰসন্নতা আৰু স্থৈৰ্যৰে দীপ্ত হয়।

Verse 6

नार्थो न धर्मो न यशो योऽतीतमनुशोचति । अस्याभावेन युज्येतं तञ्चास्य तु निवर्तते ॥ ६ ॥

যি অতীতক লৈ সদায় শোক কৰে, তাৰ ন অৰ্থ থাকে, ন ধৰ্ম, ন যশ। সি সেই অভাৱৰ সৈতে যুক্ত হয়, আৰু যি আছে সেয়াও তাৰ পৰা আঁতৰি যায়।

Verse 7

गुणैर्भूतानि युज्यंते तथैव च न युज्यते । सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते ॥ ७ ॥

জীৱ গুণৰ দ্বাৰা বাঁধ খায় আৰু গুণৰ দ্বাৰাই মুক্তিও পায়। কিন্তু এই সকলো সেই এক পৰমৰ ক্ষেত্ৰত নহয়; তাত শোকৰ কোনো স্থান নাই।

Verse 8

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति । दुःखेन लभते दुःखं महानर्थे प्रपद्यते ॥ ८ ॥

মৃত্যু হওক বা ক্ষতি—যি অতীতক লৈ শোক কৰি থাকে, সি দুখৰ দ্বাৰাই দুখ পায় আৰু মহা অনৰ্থত পতিত হয়।

Verse 9

दुःखोपघाते शारीरे मानसे चाप्युपस्थिते । यस्मिन्न शक्यते कर्तुं यत्नस्तन्नानुर्चितयेत् ॥ ९ ॥

শৰীৰ বা মনত দুখৰ আঘাত উপস্থিত হলে, আৰু সেই অৱস্থাত যদি কোনো প্ৰতিকাৰ-প্ৰয়াস সত্যই সম্ভৱ নহয়, তেন্তে তাক পুনঃপুনঃ মনত নাভাবিব।

Verse 10

भैषज्यमेतद्दःखस्य यदेतन्नानुचिंतयेत् । चिंत्यमानं हि न व्येति भूयश्चाभिप्रवर्द्धते ॥ १० ॥

দুখৰ এইয়েই মহৌষধ—তাক বাৰে বাৰে মনত নাভাবা। কিয়নো দুখক চিন্তাত ধৰি ৰাখিলে সি নাযায়; উলটে অধিক বৃদ্ধি পায়।

Verse 11

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः । एतद्विज्ञाय सामर्थ्यं न वान्यैः समतामियात् ॥ ११ ॥

প্ৰজ্ঞাৰে মানসিক দুখ নাশ কৰিব লাগে, আৰু ঔষধেৰে শাৰীৰিক ব্যাধি দূৰ কৰিব লাগে। দুয়োটাৰ সত্য সামৰ্থ্য জানি, একটাক আনটোৰ সমান বুলি ভ্ৰমিত নহ’ব লাগে।

Verse 12

अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं द्रव्यसञ्चयः । आरोग्यं प्रियसंवासं न मृध्येत्पंडितः क्वचित् ॥ १२ ॥

জীৱন অনিত্য; তেনেদৰে ৰূপ, যৌৱন, ধনসঞ্চয়, আৰোগ্য আৰু প্ৰিয়জনৰ সান্নিধ্যও অনিত্য। এই কথা জানি পণ্ডিত কেতিয়াও মোহিত নহয়।

Verse 13

नाज्ञानप्रभवं दुःखमेकं शोचितुमर्हति । अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येदुपक्रमम् ॥ १३ ॥

অজ্ঞানৰ পৰা জন্মা একোটা দুখৰ বাবেও শোক কৰা উচিত নহয়। যদি উপায় আৰম্ভ কৰাৰ পথ দেখা যায়, তেন্তে বিলাপ নকৰাকৈ প্ৰতিকার কৰিব লাগে।

Verse 14

सुखात्प्रियतरं दुःखं जीविते नात्र संशयः । जरामरणदुःखेभ्यः प्रियमात्मानमुद्धरेत् ॥ १४ ॥

দেহধাৰী জীৱনত সুখতকৈ দুখেই অধিক প্ৰিয় (অধিক পৰিচিত) হৈ উঠে—ইয়াত সন্দেহ নাই। সেয়ে জৰা-মৰণৰ দুখৰ পৰা নিজৰ প্ৰিয় আত্মাক উদ্ধাৰ কৰিব লাগে।

Verse 15

भजंति हि शारीराणि रोगाः शरीरमानसाः । सायका इव तीक्ष्णाग्राः प्रयुक्ता दृढधन्विभिः ॥ १५ ॥

দেহধাৰী জীৱসকলক শাৰীৰিক আৰু মানসিক ৰোগে আক্ৰমণ কৰে, যেন দৃঢ় ধনুৰ্ধৰে নিক্ষেপ কৰা তীক্ষ্ণাগ্ৰ বাণ।

Verse 16

व्याधितस्य चिकित्साभिस्त्रस्यतो जीवितैषिणः । आमयस्य विनाशाय शरीरमनुकृष्यते ॥ १६ ॥

ৰোগাক্ৰান্ত, ভীত আৰু জীৱন ৰক্ষা কৰিব খোজা ব্যক্তিৰ ৰোগনাশৰ বাবে চিকিৎসাৰে শৰীৰক টানি-হেঁচৰি কষ্ট দি নিয়ন্ত্ৰিত কৰা হয়।

Verse 17

स्रंसंति न निवर्तंते स्रोतांसि सरितामिव । आयुरादाय मर्त्यानां रात्र्यहानि पुनःपुनः ॥ १७ ॥

যেনেকৈ নদীৰ সোঁত বয় গৈ উভতি নাহে, তেনেকৈ ৰাতি-দিন পুনঃপুনঃ পাৰ হৈ মর্ত্যৰ আয়ু কেঢ়ি লৈ যায়।

Verse 18

अपयंत्ययमत्यंतं पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । जातं मर्त्यं जरयति निमिषं नावतिष्टते ॥ १८ ॥

শুক্ল-কৃষ্ণ পক্ষৰ গতিৰে কাল অবিৰতভাৱে আগবাঢ়ি যায়; জন্ম লোৱা মর্ত্যক জৰাই বৃদ্ধ কৰে, এক নিমেষো নাথাকে।

Verse 19

सुखदुःखाभिभूतानामजरो जरयत्यसून् । आदित्यो ह्यस्तमभ्येति पुनः पुनरुदेति च ॥ १९ ॥

সুখ-দুখে অভিভূত লোকৰ প্ৰাণক সেই অজৰেও জৰাগ্ৰস্ত কৰে; আৰু আদিত্যও পুনঃপুনঃ অস্ত যায়, পুনঃপুনঃ উদয় হয়।

Verse 20

अदृष्टपूर्वानादाय भावानपरिशंकितान् । इष्टानिष्टा मनुष्याणां मतं गच्छन्ति रात्रयः ॥ २० ॥

অদৃষ্টপূৰ্ব অভিজ্ঞতা আৰু অপ্রত্যাশিত ভাব বহন কৰি ৰাতিবোৰ পাৰ হৈ যায়; যেন মানুহক তেওঁলোকে ভাবা ইষ্ট-অনিষ্ট ফল দি যায়।

Verse 21

यो यदिच्छेद्यथाकामं कामानां तत्तदाप्नुयात् । यदि स्यान्न पराधीनं पुरुषस्य क्रियाफलम् ॥ २१ ॥

যদি পুৰুষৰ কৰ্মফল আন কিছুমানৰ অধীন নহ’লেহেঁতেন, তেন্তে যি যি ইচ্ছা কৰে, যথাকাম, কাম্য বস্তুসমূহৰ মাজৰ পৰা ঠিক সেইটোই লাভ কৰিলেহেঁতেন।

Verse 22

संयताश्चैव तक्षाश्च मतिमंतश्च मानवाः । दृश्यंते निष्फलाः संतः प्रहीनाश्च स्वकर्मभिः ॥ २२ ॥

সংযত, নিপুণ কাৰিগৰ আৰু বুদ্ধিমান মানুহো নিষ্ফল হোৱা দেখা যায়; কিয়নো তেওঁলোকে নিজৰ যথোচিত কৰ্ম-ধৰ্মৰ পৰা বিচ্যুত হয়।

Verse 23

अपरे निष्फलाः सन्तो निर्गुणाः पुरुषाधमाः । आशाभिरण्यसंयुक्ता दृश्यन्ते सर्वकामिनः ॥ २३ ॥

আন কিছুমান লোকো নিষ্ফল হৈ দেখা যায়—গুণহীন, মানুহৰ মাজত অধম; আশা আৰু ধনৰ সৈতে জড়িত, সকলো ধৰণৰ কামনাৰে চালিত।

Verse 24

भूतानामपरः कश्चिद्धिंसायां सततोत्थितः । वंचनायां च लोकेषु ससुखेष्वेव जीयते ॥ २४ ॥

আন এজন ব্যক্তি জীৱহিংসাত সদা উদ্যত আৰু লোকসমাজত প্ৰবঞ্চনাত ৰত হৈও, সুখৰ মাজতেই যেন জীৱন যাপন কৰে বুলি দেখা যায়।

Verse 25

अचेष्टमानमासीनं श्रीः कंचिदुपतिष्टति । कश्चित्कर्माणि कुरुते न प्राप्यमधिगच्छति ॥ २५ ॥

কেতিয়াবা কোনোজন নি:চেষ্ট হৈ বহি থাকিলেও শ্ৰী-লক্ষ্মী তেওঁৰ ওচৰলৈ আহে; আৰু আন কোনোজন বহু কৰ্ম কৰিও প্ৰাপ্য বস্তু লাভ নকৰে।

Verse 26

अपराधान्समाच्ष्टुं पुरुषस्य स्वभावतः । शुक्रमन्यत्र संभूतं पुनरन्यत्र गच्छति ॥ २६ ॥

স্বভাৱত মানুহে অপৰাধ কৰে; আৰু এক ঠাইত উৎপন্ন শুক্ৰ পুনৰ অন্য গৰ্ভলৈ গমন কৰে—এইদৰে জন্মচক্ৰ চলি থাকে।

Verse 27

तस्य योनौ प्रसक्तस्य गर्भो भवति मानवः । आम्रपुष्पोपमा यस्य निवृत्तिरुपलभ्यते ॥ २७ ॥

যি সেই যোনিত আসক্ত, তাৰ মানৱ-গৰ্ভ উদ্ভৱ হয়; কিন্তু যাৰ নিবৃত্তি লাভ হয়, সেই নিবৃত্তি আমৰ ফুলৰ দৰে উপমিত।

Verse 28

केषांचित्पुत्रकामानामनुसन्तानमिच्छताम् । सिद्धौ प्रयतमानानां नैवांडमुपजायते ॥ २८ ॥

কিছুমান পুত্ৰকামী, বংশধাৰা অবিচ্ছিন্ন হোৱাটো ইচ্ছা কৰি, সিদ্ধিৰ বাবে যত্ন কৰিলেও গৰ্ভসঞ্চাৰ নঘটে।

Verse 29

गर्भादुद्विजमानानां क्रुद्धादशीविषादिव । आयुष्मान् जायते पुत्रः कथं प्रेतः पितेव सः ॥ २९ ॥

যিসকলে গৰ্ভকো ক্রুদ্ধ বিষধৰ সাপৰ দৰে ভয় কৰি আঁতৰি যায়, তেওঁলোকৰো ঘৰত দীঘলীয়া আয়ুৰ মঙ্গলময় পুত্ৰ জন্মে; তেন্তে পিতা কেনেকৈ প্ৰেত হ’ব?

Verse 30

देवानिष्ट्वा तपस्तप्त्वा कृपणैः पुत्रहेतुभिः । दशमासान्परिधृता जायते कुलपांसनाः ॥ ३० ॥

দেৱপূজা আৰু তপস্যা কৰিলেও, যদি কৃপণ লোকে কেৱল পুত্ৰলাভৰ লোভত এই কৰ্ম কৰে, তেন্তে দহ মাহ গৰ্ভত ধাৰণ হৈ জন্ম লোৱা সন্তান বংশৰ ধূলি-সদৃশ কলংক হয়।

Verse 31

अपरे धनधान्यानि भोगांश्च पितृसंचितान् । विमलानभिजायन्ते लब्ध्वा तैरेव मङ्गलैः ॥ ३१ ॥

আন কিছুমানে পিতৃসঞ্চিত ধন, ধান্য আৰু ভোগসুখ লাভ কৰে; আৰু সেই মঙ্গলময় লাভসমূহ পায়েই তেওঁলোকে নিৰ্মল, নিৰ্দোষ ব্যক্তি ৰূপে জন্ম লয়।

Verse 32

अन्योन्य समभिप्रेत्य मैथुनस्य समागमे । उपद्रवइवादृष्टो योनौ गर्भः प्रपद्यते ॥ ३२ ॥

যেতিয়া দুয়ো পৰস্পৰ সন্মতিত মৈথুন-সংগমত মিলিত হয়, তেতিয়া অদৃশ্য এক শক্তি—প্ৰেৰক উপদ্ৰৱৰ দৰে—গৰ্ভক যোনিত প্ৰৱেশ কৰাই স্থাপন কৰে।

Verse 33

स्निग्धत्वादिंद्रियार्थेषु मोहान्मरणमप्रियम् । परित्यजति यो दुःखं सुखमप्युभयं नरः ॥ ३३ ॥

ইন্দ্ৰিয়বিষয়ত আসক্তি আৰু মোহৰ বাবে মানুহৰ ওচৰত মৃত্যু অপ্রিয় হয়; কিন্তু যি নৰে দুখ আৰু সুখ—দুয়োটাই ত্যাগ কৰে, সি দুয়োটাৰ ওপৰত উঠে যায়।

Verse 34

अत्येति ब्रह्म सोऽत्यन्तं सुखमप्यश्नुते परम् । दुःखमर्था हि त्यज्यंते पालने च न ते सुखाः ॥ ३४ ॥

সি ব্ৰহ্মকো অতিক্ৰম কৰি পৰম, অনন্ত আনন্দ আস্বাদন কৰে। কিয়নো লোকিক অৰ্থ-লক্ষ্য দুখদায়ক, সেয়ে ত্যাজ্য; আৰু সেয়া ৰক্ষা কৰাতো সত্য সুখ নাই।

Verse 35

श्रुत्वैव नाधिगमनं नाशमेषां न चिंतयेत् । अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिका नराः ॥ ३५ ॥

কেৱল শুনিলেই সত্য উপলব্ধি হ’ল বুলি নাভাবিব; আৰু এই লৌকিক অৱস্থাসমূহৰ নাশ লৈ চিন্তা নকৰিব। নিজৰ নিজৰ বিশেষ ধাৰণাই চালিত মানুহে ধনৰ পৰিবৰ্তিত অৱস্থা বাৰে বাৰে লাভ কৰে।

Verse 36

अतृप्ता यांति विध्वंसं सन्तोषं यांति पंडिताः । सर्वे क्षयांता निचयाः पतनांताः समुच्छ्रयाः ॥ ३६ ॥

অতৃপ্ত মানুহে বিনাশলৈ যায়, পণ্ডিতসকলে সন্তোষ লাভ কৰে। সকলো সঞ্চয়ৰ অন্ত ক্ষয়, আৰু সকলো উচ্চতাৰ অন্ত পতন।

Verse 37

संयोगा विप्रयोगांता मरणांतं हि जीवितम् । अन्तो नास्ति पिपासायास्तुष्टिस्तु परमं सुखम् ॥ ३७ ॥

সকলো সংযোগৰ অন্ত বিচ্ছেদ, আৰু জীৱনৰ অন্ত নিশ্চয় মৃত্যু। তৃষ্ণাৰ অন্ত নাই; কিন্তু তুষ্টিয়েই পৰম সুখ।

Verse 38

तस्मात्संतोषमेवेह धनं शंसन्ति पंडिताः । निमेषमात्रमपि हि योऽधिगच्छन्न तिष्टति ॥ ३८ ॥

সেয়ে এইহে পণ্ডিতসকলে সন্তোষকেই ধন বুলি ক’ব খোজে; কিয়নো যি কিছুমান লাভ হয়, সেয়া নিমিষমাত্ৰও স্থিৰ নাথাকে।

Verse 39

सशरीरेष्वनित्येषु नित्यं किमनुचिंतयेत् । भूतेषु भावं संचिंत्य ये बुद्ध्या तमसः परम् ॥ ३९ ॥

অনিত্য দেহধাৰী জীৱসমূহৰ মাজত ‘নিত্য’ কি অনুচিন্তা কৰিব? সকলো ভূতৰ অন্তৰ্নিহিত সত্য ভাব বিচাৰি, বুদ্ধিৰে তমসৰ পৰ সেই তত্ত্ব জ্ঞানীয়ে উপলব্ধি কৰে।

Verse 40

न शोचंति गताध्वानः पश्यंति परमां गतिम् । संचिन्वन्नेकमेवैनं कामानावितृप्तकम् ॥ ४० ॥

যিসকলে যাত্ৰা সম্পূৰ্ণ কৰিছে, তেওঁলোকে শোক নকৰে; তেওঁলোকে পৰম গতি দৰ্শন কৰে। কিন্তু যি কেৱল কামনা সঞ্চয় কৰে, সি সদায় অতৃপ্ত থাকে।

Verse 41

व्याघ्र पशुमिवासाद्य मृत्युरादाय गच्छति । अथाप्युपायं संपश्येद्दुःखस्यास्य विमोक्षणे ॥ ४१ ॥

যেনেকৈ বাঘে পশুক ধৰি লৈ যায়, তেনেকৈ মৃত্যুয়ে মানুহক ধৰি লৈ যায়। সেয়ে এই দুখৰ পৰা মুক্তিৰ উপায় নিশ্চয় বিচাৰ কৰা উচিত।

Verse 42

अशोचन्नारभेन्नैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत् । शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गंधे च परमं तथा ॥ ४२ ॥

শোক নকৰাকৈ আচৰণ কৰা উচিত; শোকবশে কৰ্ম আৰম্ভ নকৰিবা। সংযত আৰু ব্যসনমুক্ত হোৱা; আৰু শব্দ, স্পৰ্শ, ৰস, ৰূপ, গন্ধ—এই বিষয়ত পৰম সংযম ৰাখা।

Verse 43

नोपभोगात्परं किंचिद्धनिनो वाऽधनस्य वा । वाक्संप्रयोगाद्भृतानां नास्ति दुःखमनामयम् ॥ ४३ ॥

ধনী হওক বা দৰিদ্ৰ—(মাত্ৰ) ভোগৰ ওপৰতকৈ ডাঙৰ একো বুলি ধৰা নহয়। কিন্তু আশ্ৰিতসকলৰ বাবে কটু আৰু আঘাতকাৰী বাক্যৰ পৰা এনে দুখ জন্মে যি সহজে নুশুৱায়।

Verse 44

विप्रयोगश्च सर्वस्य न वाचा न च विद्यया । प्रणयं परिसंहृत्य संस्तुतेष्वितरेषु च ॥ ४४ ॥

সকলো আসক্তিৰ পৰা বিচ্ছেদ কেৱল কথাৰে নহয়, কেৱল বিদ্যাৰেও নহয়। স্নেহ-পরিচয় গুটাই লৈ, প্ৰশংসিত আৰু অন্যসকলৰ প্ৰতি সমভাব ৰাখা উচিত।

Verse 45

विचरेदसमुन्नद्धः स सुखी स च पंडितः । अध्यात्मगतमालीनो निरपेक्षो निरामिषः ॥ ४५ ॥

সি অহংকাৰবিহীন হৈ বিচৰণ কৰক; তেনেহ’লে সি সত্যই সুখী আৰু সত্যই পণ্ডিত—আত্মনিষ্ঠ, অন্তৰ্মুখ, নিৰপেক্ষ আৰু বিষয়-লালসাহীন।

Verse 46

आत्मनैव सहायेन चश्चरेत्स सुखी भवेत् । सुखदुःखविपर्यासो यदा समुपपद्यते ॥ ४६ ॥

আত্মাকেই সহায় কৰি যি জীৱনত বিচৰণ কৰে, সি সুখী হয়—বিশেষকৈ যেতিয়া সুখ-দুখৰ পালাবদল অনিবার্যভাৱে ঘটে।

Verse 47

नैनं प्रज्ञा सुनियतं त्रायते नापि पौरुषम् । स्वभावाद्यत्नमातिष्ठेद्यत्नवान्नावसीदति ॥ ४७ ॥

কেৱল প্ৰজ্ঞা, বা সু-নিয়ন্ত্রিত শাসন, বা মাত্ৰ পৌৰুষ—ইয়াৰে কোনোটা মানুহক ৰক্ষা নকৰে। সেয়ে নিজৰ স্বভাৱৰ পৰা আৰম্ভ কৰি স্থিৰ প্ৰচেষ্টা কৰক; প্ৰচেষ্টাশীল কেতিয়াও পতনত নপৰে।

Verse 48

उपद्रव इवानिष्टो योनिं गर्भः प्रपद्यते । तानि पूर्वशरीराणि नित्यमेकं शरीरिणम् ॥ ४८ ॥

অপ্ৰিয় উপদ্ৰৱৰ দৰে গৰ্ভ যোনিত প্ৰৱেশ কৰে; কিন্তু দেহী আত্মা নিত্য একেই, সেই দেহবোৰ কেৱল পূৰ্বদেহ।

Verse 49

प्राणिनां प्राणसंरोधे मांसश्लेष्मविचेष्टितम् । निर्दग्धं परदेहेन परदेंहं बलाबलम् ॥ ४९ ॥

প্ৰাণীৰ প্ৰাণ ৰুদ্ধ হ’লে এই দেহ—মাংস আৰু শ্লেষ্মৰ তাড়নাত—ছটফটায়; তাৰ পিছত পৰদেহ/বাহ্য শক্তিৰ দ্বাৰা এই দেহ দগ্ধ হৈ নষ্ট হয়—ইয়াৰ বল-অবল দুয়োটাই পৰদেহাধীন বুলি প্ৰকাশ পায়।

Verse 50

विनश्यति विनाशांते नावि नावमिवाचलाम् । संगत्या जठरे न्यस्तं रेतोबिंदुमचेतनम् ॥ ५० ॥

প্ৰলয়ৰ সময়ত সি নিশ্চয় বিনষ্ট হয়—সাগৰত স্থিৰ যেন দেখা নাওঁৰ দৰে। তেনেদৰে কেৱল সংযোগমাত্ৰে অচেতন ৰেতোবিন্দু জঠৰত গৰ্ভত স্থাপিত হয়॥৫০॥

Verse 51

केन यत्नेन जीवंतं गर्भं त्वमिह पश्यसि । अन्नपानानि जीर्यंते यत्र भक्ष्याश्च भक्षिताः ॥ ५१ ॥

কোন চেষ্টাৰে তুমি ইয়াত জীৱন্ত গৰ্ভক দেখা পাইছা? য’ত অন্ন-পানীয় জীৰ্ণ হয়, আৰু ভক্ষ্য বস্তুবোৰো ভক্ষণ হৈ ক্ষয় পায়॥৫১॥

Verse 52

तस्मिन्नेवोदरे गर्भः किं नान्नमिव जीर्यति । गर्भे मूत्रपुरीषाणां स्वभावनियता गतिः ॥ ५२ ॥

সেই একে উদৰত গৰ্ভ কি অন্নৰ দৰে জীৰ্ণ নহয়? আৰু গৰ্ভত মূত্ৰ-পুৰীষৰ গতি স্বভাৱ-নিয়ত নিয়ম অনুসাৰেই চলে॥৫২॥

Verse 53

धारणे वा विसर्गे च न कर्तुं विद्यतेऽवशः । प्रभवंत्युदरे गर्भा जायमानास्तथापरे ॥ ५३ ॥

ধাৰণ হওক বা বিসৰ্গ—অৱশ জীৱৰ পক্ষে অন্যথা কৰা সম্ভৱ নহয়। উদৰত গৰ্ভ উদ্ভৱ হয়, আৰু আনসকল জন্ম লয়—সেই নিয়তিৰ বশে॥৫৩॥

Verse 54

आगमेन महान्येषां विनाश उपपद्यते । एतस्माद्योनिसंबंधाद्यो जीवन्परिमुच्यते ॥ ५४ ॥

আগম-প্ৰমাণে মহাত্মাসকলৰ বাবে বন্ধনৰ সম্পূৰ্ণ বিনাশ সম্ভৱ হয়। আৰু যি এই যোনি-সম্বন্ধৰ পৰা জীৱিত অৱস্থাতেই সম্পূৰ্ণ মুক্ত হয়—সেই-ই মুক্ত॥৫৪॥

Verse 55

पूजां न लभते कांचित्पुनर्द्धंद्वेषु मज्जति । गर्भस्य सह जातस्य सप्तमीमीदृशीं दशाम् ॥ ५५ ॥

সিয়ে কোনো ধৰণৰ পূজা-সম্মান নাপায় আৰু পুনৰ সুখ-দুখ, লাভ-ক্ষতি আদি দ্বন্দ্বত নিমজ্জিত হয়। গৰ্ভসহজাত দেহধাৰীৰ সপ্তম অৱস্থাত এনে দশাই হয়।

Verse 56

प्राप्नुवंति ततः पंच न भवंति शतायुषः । नाभ्युत्थाने मनुष्याणां योगाः स्युर्नात्र संशयः ॥ ५६ ॥

সেই (আধ্যাত্মিক উদ্যোগৰ অভাৱ)ৰ ফলত তেওঁলোকে কেৱল পাঁচ বছৰহে লাভ কৰে; শতায়ু নহয়। মানুহৰ দঢ় উত্থান আৰু নিয়মিত সাধনা নাথাকিলে যোগসিদ্ধি উদয় নহয়—ইয়াত সন্দেহ নাই।

Verse 57

व्याधिभिश्च विवध्यंते व्याघ्रैः क्षुद्रमृगा इव । व्याधिभिर्भक्ष्यमाणानां त्यजतां विपुलंधनम् ॥ ५७ ॥

তেওঁলোক ৰোগে তেনেকৈ পীড়িত হয়, যেন বাঘে ক্ষুদ্ৰ মৃগক পীড়ায়। ৰোগে গ্ৰাস কৰি থাকোঁতে তেওঁলোকে নিজৰ বিপুল ধনো ত্যাগ কৰে।

Verse 58

वेदना नापकर्षंति यतमानास्चिकित्सकाः ॥ ५८ ॥

চিকিৎসকে যিমানেই চেষ্টা কৰক, সেই বেদনা আঁতৰাব নোৱাৰে।

Verse 59

ते चापि विविधा वैद्याः कुशला संमतौषधाः । व्याधिभिः परिकृष्यंते मृगा ज्याघ्रैरिवार्दिताः ॥ ५९ ॥

সেই নানা বৈদ্য—ঔষধত কুশল আৰু স্বীকৃত—তেওঁলোকো ৰোগে টানি-হেঁচৰি নেয়, যেন বাঘে তাড়িত মৃগ।

Verse 60

ते पिबंति कषायांश्च सर्पीषि विविधानि च । दृश्यंते जरया भग्ना नागैर्नागा इवोत्तमाः ॥ ६० ॥

সিহঁতে কষায় আৰু নানাবিধ ঘৃত পান কৰে; তথাপি জৰাৰ দ্বাৰা ভগ্ন হৈ দেখা যায়—যেন শ্ৰেষ্ঠ গজো আন গজৰ আঘাতে নত হয়।

Verse 61

कैर्वा भुवि चिकित्स्येंत रोगार्त्ता मृगपक्षिणः । श्वापदाश्च दरिद्राश्च प्रायो नार्ता भवंति ते ॥ ६१ ॥

পৃথিৱীত ৰোগাক্ৰান্ত মৃগ-পক্ষীৰ চিকিৎসা কোনে কৰিব? আৰু বনৰীয়া জন্তু আৰু দৰিদ্ৰ—তেওঁলোকৰ অধিকাংশেই প্ৰায় সহায়বিহীন হৈ দুখত থাকে।

Verse 62

घोरानपि दुराधर्षान्नृपतीनुग्रतेजस । आक्रम्य रोग आदत्ते पशून्पशुपचो यथा ॥ ६२ ॥

ভয়ংকৰ, দুঃসাধ্য আৰু উগ্ৰ তেজস্বী ৰজাসকলকো ৰোগে আক্ৰমণ কৰি লৈ যায়—যেন কসাইয়ে পশু ধৰি নিয়ে যায়।

Verse 63

इति लोकमनाक्रंदं मोहशोकपरिप्लुतम् । स्रोतसा महसा क्षिप्रं ह्रियमाणं बलीयसा ॥ ६३ ॥

এইদৰে জগত—কান্দিবও নোৱাৰা, মোহ আৰু শোকে প্লাৱিত—এটা মহাবলীয় স্ৰোতে দ্ৰুতভাৱে ভাহি গৈছিল।

Verse 64

न धनेन न राज्येन नोग्रेण तपसा तथा । स्वभावा ह्यतिवर्तंते ये निर्मुक्ताः शरीरिषु ॥ ६४ ॥

ধনেৰে নহয়, ৰাজ্যৰে নহয়, তীব্ৰ তপস্যাৰেো স্বভাৱৰ বৃত্তি অতিক্ৰম নহয়; দেহাভিমানৰ পৰা মুক্ত লোকেই স্বভাৱৰ ওপৰলৈ উঠে।

Verse 65

उपर्यपरि लोकस्य सर्वो भवितुमिच्छति । यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्तते तथा ॥ ६५ ॥

লোকে সকলোৱে সৰ্বোচ্চ হ’বলৈ ইচ্ছা কৰে। নিজ নিজ সামৰ্থ্য অনুসাৰে চেষ্টা কৰে, তথাপি ফল তেনেকুৱা নহয়।

Verse 66

न म्रियेरन्नजीर्येरन्सर्वे स्युः सार्वकामिकाः । नाप्रियं प्रतिपद्येरन्नुत्थानस्य फलं प्रति ॥ ६६ ॥

যদি সকলো প্ৰাণীৰ অচল উদ্যোগ থাকিলেহেঁতেন, তেন্তে কোনেও মৰিলেহেঁতেন নহয়, জৰাও নাহিলেহেঁতেন। সকলোৱে সৰ্বকামসিদ্ধ হ’লেহেঁতেন আৰু উদ্যোগফলত অপ্রিয় একো নাপালেহেঁতেন।

Verse 67

ऐश्वर्यमदमत्ताश्च मानान्मयमदेन च । अप्रमत्ताः शठाः क्रूरा विक्रांताः पर्युपासते ॥ ६७ ॥

ঐশ্বৰ্য আৰু শক্তিৰ মদে, মান আৰু মায়াৰ অহংকাৰে মত্ত হোৱা—নিৰ্লজ্জ, শঠ, ক্ৰূৰ আৰু উদ্ধত—সজ্জনসকলৰ ওপৰত চকু ৰাখি ঘাত পাতি থাকে।

Verse 68

शोकाः प्रतिनिवर्तंते केषांचिदसमीक्षताम् । स्वं स्वं च पुनरन्येषां न कंचिदतिगच्छति ॥ ६८ ॥

যিসকলে বিবেকৰে নাচায়, তেওঁলোকৰ শোক ঘূৰি ঘূৰি তেওঁলোকৰ ওপৰতে পৰে। আৰু সত্যই, প্ৰত্যেকে নিজৰ ভাগেই ভোগ কৰে; কোনেও আনৰ ভাগ অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে।

Verse 69

महञ्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसंधिषु । वहंति शिबिकामन्ये यांत्यन्ये शिबिकारुहः ॥ ६९ ॥

কৰ্মৰ গতি-প্ৰক্ৰিয়াত ফলৰ ডাঙৰ বৈষম্য দেখা যায়। কিছুমানে শিবিকা (পালকি) বহন কৰে, আৰু কিছুমানে শিবিকাত উঠি যায়।

Verse 70

सर्वेषामृद्धिकामानामन्ये रथपुरः सराः । मनुजाश्च गतश्रीकाः शतशो विविधाः स्त्रियाः ॥ ७० ॥

সমৃদ্ধি কামনা কৰাসকলৰ বাবে ক’তবাত ৰথ, নগৰ আৰু সৰোবৰ সদৃশ ভোগ-সাধন আছে; আৰু ক’তবাত শ্ৰীহীন মানুহ আৰু নানাবিধ নাৰী শতশঃ দেখা যায়॥৭০॥

Verse 71

द्वंद्वारामेषु भूतेषु गच्छन्त्येकैकशो नराः । इदमन्यत्परं पश्य नात्र मोहं करिष्यसि ॥ ७१ ॥

দ্বন্দ্বৰ খেলাত ৰমা জীৱসমূহৰ মাজত মানুহ একে একে একলাই আগবাঢ়ে। ইয়াৰ পৰা ভিন্ন সেই পৰম সত্য চাওক; তেতিয়া এই বিষয়ত তুমি মোহ নকৰিবা॥৭১॥

Verse 72

धर्मं चापि त्यजा धर्मं त्यज सत्यानृतां धियम् । सर्वं त्यक्त्वा स्वरूपस्थः सुखी भव निरामयः ॥ ७२ ॥

ধৰ্মকো ত্যাগ কৰা; ধৰ্মক ‘মই’ বুলি আঁকোৱালি ধৰা অভিমান-আসক্তিও এৰি দিয়া। সত্য-অসত্যৰ বিকল্পত দুলা বুদ্ধি ত্যাগ কৰা। সকলো ত্যাগ কৰি স্বৰূপত স্থিত হৈ সুখী হোৱা, নিৰাময় হোৱা॥৭২॥

Verse 73

एतत्ते परमं गुह्यमाख्यातमृषिसत्तम । येन देवाः परित्यज्य भर्त्यलोकं दिवं गताः ॥ ७३ ॥

হে ঋষিশ্ৰেষ্ঠ! এই পৰম গূঢ় ৰহস্য মই তোমাক ক’লোঁ; যাৰ দ্বাৰা দেৱসকলে দাস্য-লোক ত্যাগ কৰি দিব্য লোক (স্বৰ্গ) লাভ কৰিছিল॥৭৩॥

Verse 74

सनंदन उवाच । इत्युक्त्वा व्यासतनयं समापृच्छ्य महामुनिः । सनत्कुमारः प्रययौ पूजितस्तेन सादरम् ॥ ७४ ॥

সনন্দন ক’লে—এইদৰে কৈ মহামুনি সনৎকুমাৰে ব্যাসপুত্ৰৰ পৰা বিদায় ল’লে; আৰু তেওঁৰ দ্বাৰা সাদৰে পূজিত হৈ তাতৰ পৰা প্ৰস্থান কৰিলে॥৭৪॥

Verse 75

शुकोऽपि योगिनां श्रेष्टः सम्यग्ज्ञात्वा ह्यवस्थितम् । ब्रह्मणः पदमन्वेष्टुमुत्सुकः पितरं ययौ ॥ ७५ ॥

যোগীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ শুকেও স্থিত সত্য যথাৰ্থভাৱে জানি, ব্ৰহ্মৰ পৰম পদ অন্বেষণ কৰিবলৈ উৎসুক হৈ পিতৃৰ ওচৰলৈ গ’ল।

Verse 76

ततः पित्रा समागम्य प्रणम्य च महामुनिः । शुकः प्रदक्षिणीकृत्य ययौ कैलासपर्वतम् ॥ ७६ ॥

তাৰ পিছত পিতৃক সাক্ষাৎ কৰি প্ৰণাম জনাই, মহামুনি শুকে তেওঁক প্ৰদক্ষিণা কৰি কৈলাস পৰ্বতলৈ গ’ল।

Verse 77

व्यासस्तद्विरहाद्दूनः पुत्रस्नेहसमावृतः । क्षणैकं स्थीयतां पुत्र इति च क्रोश दुर्मनाः ॥ ७७ ॥

তাঁৰ বিৰহত ব্যাস দুখিত হ’ল; পুত্ৰস্নেহে আচ্ছন্ন হৈ ব্যাকুলচিত্তে তেওঁ ক্ৰন্দন কৰি ক’লে—“পুত্ৰ, এক ক্ষণ থিয় হওক।”

Verse 78

निरपेक्षः शुको भूत्वा निःस्नेहो मुक्तबन्धनः । मोक्षमेवानुसंचित्य गत एव परं पदम् ॥ ७८ ॥

শুকৰ দৰে নিৰপেক্ষ, আসক্তিহীন আৰু সকলো বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হৈ, কেৱল মোক্ষকেই লক্ষ্য কৰি তেওঁ নিশ্চয়েই পৰম পদ লাভ কৰিলে।

Verse 79

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे एकषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६१ ॥

এইদৰে শ্ৰী বৃহন্নাৰদীয় পুৰাণৰ পূৰ্বভাগত বৃহদুপাখ্যানৰ দ্বিতীয় পাদত একষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।