Janaka’s Quest for Liberation; Pañcaśikha’s Sāṅkhya on Renunciation, Elements, Guṇas, and the Deathless State

Verse 1

सूत उवाच । सनंदनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदोऽध्यात्मसत्कथाम् ॥ १ ॥

সূত ক’লে—হে দ্বিজসকল! মোক্ষধৰ্ম-আশ্ৰিত সনন্দনৰ বাক্য শুনি তত্ত্বজ্ঞ নাৰদে পুনৰ অধ্যাত্ম সৎকথাৰ বিষয়ে সুধিলে।

Verse 2

नारद उवाच । श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयोऽपि श्रृण्वतः ॥ २ ॥

নাৰদ ক’লে—হে মহাভাগ! আপুনি কোৱা মোক্ষশাস্ত্ৰ মই শুনিছোঁ; তথাপি বাৰে বাৰে শুনিলেও মোৰ তৃপ্তি নহয়।

Verse 3

यथा संमुच्यते जंतुरविद्याबंधनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम् ॥ ३ ॥

হে মুনি! জীৱ অবিদ্যাৰ বন্ধনৰ পৰা কেনেকৈ মুক্ত হয়, হে সৰ্বজ্ঞ, তেনেকৈ কওক; আৰু সদা-আশ্ৰয় মোক্ষধৰ্ম উপদেশ দিয়ক।

Verse 4

सनंदन उवाच । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः ॥ ४ ॥

সনন্দন ক’লে—ইয়াতো মই এক প্ৰাচীন ইতিহাস উদাহৰণ দিছোঁ—মিথিলাৰ অধিপতি জনকে কেনেকৈ মোক্ষ লাভ কৰিছিল।

Verse 5

जनको जनदेवस्तु मिथिलाया अधीश्वरः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिंतने ॥ ५ ॥

মিথিলাৰ অধীশ্বৰ জনক—যি জনদেৱ বুলিও খ্যাত—ঔৰ্ধ্বদেহিক ধৰ্ম, অৰ্থাৎ অন্ত্যেষ্টি আৰু পৰৱৰ্তী ক্ৰিয়াবিধিৰ বিষয়ে গভীৰ চিন্তনত নিমগ্ন আছিল।

Verse 6

तस्य श्मशान माचार्या वसति सततं गृहे । दर्शयंतः पृथग्धर्मान्नानापाषंजवादिनः ॥ ६ ॥

তেওঁৰ গৃহত শ্মশান-মাৰ্গৰ আচার্যসকল সদায় বাস কৰিছিল; আৰু নানাবিধ পাষণ্ডবাদীয়ে পৃথক পৃথক ‘ধৰ্ম’ দেখুৱাই বিভিন্ন মত প্ৰস্তাৱ কৰিছিল।

Verse 7

स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये । आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुष्यति ॥ ७ ॥

তেওঁ তেওঁলোকৰ মৃত্যুৰ পাছৰ অৱস্থা আৰু পুনৰ্জন্মৰ নিৰ্ণয় কৰি আত্মতত্ত্বত প্ৰতিষ্ঠিত থাকিল; আৰু সৰ্বাধিক তৃপ্তি আত্মসত্যতেই লাভ কৰিলে।

Verse 8

तत्र पंचशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ ॥ ८ ॥

তাত কপিল-অনুগামী মহামুনি পঞ্চশিখে সমগ্ৰ পৃথিৱী পৰিভ্ৰমণ কৰি, তাৰ পাছত মিথিলালৈ গ’ল।

Verse 9

सर्वसंन्यासधर्माणः तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वंद्वो नष्टसंशयः ॥ ९ ॥

তেওঁ সম্পূৰ্ণ সন্ন্যাসৰ সকলো ধৰ্মেৰে সমন্বিত; তত্ত্বজ্ঞানৰ নিশ্চিত সিদ্ধান্তত সুদৃঢ় প্ৰতিষ্ঠিত; তেওঁৰ উদ্দেশ্য সম্পূৰ্ণ সিদ্ধ; তেওঁ দ্বন্দ্বাতীত আৰু সংশয়মুক্ত আছিল।

Verse 10

ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यंतमन्विच्छन्स सुदुर्लभम् ॥ १० ॥

ঋষিসকলে কয়—মানুহৰ মাজত কামনাক পৰীক্ষা কৰি তাক অতিক্ৰম কৰাৰ পাছত যি এক পৰম লক্ষ্য স্থিৰ হয়। সেই শাশ্বত আৰু পৰম সুখ অন্বেষণ কৰিলেও সেয়া অতি দুৰ্লভ।

Verse 11

यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम् ॥ ११ ॥

যাক সাংখ্য ঋষিসকলে কপিল—পৰমৰ্ষি আৰু প্ৰজাপতি—বুলি কয়, মোৰ মতে তেওঁ সেই ৰূপতেই স্বয়ং নিজকে প্ৰকাশ কৰে।

Verse 12

आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पंचस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम् ॥ १२ ॥

তেওঁক আসুৰিৰ প্ৰথম শিষ্য আৰু দীৰ্ঘজীৱী বুলি কোৱা হয়—যি পঞ্চস্ৰোতসত হাজাৰ বছৰ ধৰি সত্রযজ্ঞত অৱস্থিত থাকে।

Verse 13

पंचस्रोतसमागम्य कापिलं मंडलं महत् । पुरुषावस्थमव्यंक्तं परमार्थं न्यवेदयत् ॥ १३ ॥

পঞ্চস্ৰোতসৰ সংগমলৈ আহি তেওঁ মহৎ কপিল-মণ্ডল প্ৰকাশ কৰিলে—অব্যক্তক পুৰুষাৱস্থা আৰু পৰমাৰ্থ সত্য ৰূপে নিবেদন কৰিলে।

Verse 14

इष्टिमंत्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः ॥ १४ ॥

ইষ্টি-মন্ত্ৰে যুক্ত আৰু তপস্যাৰে অধিক বলৱান হৈ, দেহৰ স্বৰূপৰ প্ৰত্যক্ষ দৰ্শনে আসুৰিয়ে ক্ষেত্ৰ আৰু ক্ষেত্ৰজ্ঞৰ ভেদ স্পষ্টকৈ বুজিলে।

Verse 15

यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मंडले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम् ॥ १५ ॥

যি একাক্ষৰ, অব্যয় ব্ৰহ্ম, সেয়াই নানা ৰূপে প্ৰকাশিত হৈ দেখা দিয়ে। সেই মণ্ডলতেই মুনি আসুৰিয়ে সেই নিত্য, অপৰিবর্তনীয় পৰতত্ত্বক উপলব্ধি কৰিছিল॥ ১৫ ॥

Verse 16

तस्य पंचशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी ॥ १६ ॥

তেওঁৰ পঞ্চশিখ নামৰ এজন শিষ্য আছিল, যি মানৱীৰ দুধে পোষিত হৈছিল। আৰু কপিলী নামৰ এজনী ব্ৰাহ্মণী গৃহিণীও আছিল॥ ১৬ ॥

Verse 17

तस्यः पुत्रत्वमागत्य स्रियाः स पिबति स्तनौ । ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम् ॥ १७ ॥

তেওঁৰ পুত্ৰ হিচাপে স্বীকৃত হৈ, সি শ্ৰী (লক্ষ্মী)ৰ স্তনদ্বয় পান কৰিলে। তাৰ পাছত সি কাপিলেয়ত্ব লাভ কৰিলে আৰু অচঞ্চল, নৈষ্ঠিক আধ্যাত্মিক বুদ্ধিও অর্জন কৰিলে॥ ১৭ ॥

Verse 18

एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम् ॥ १८ ॥

কাপিলেয়ৰ উৎপত্তিৰ বিষয়ে ভগৱানে মোক এই কথাই কৈছিল। তাৰ পৰাই তাৰ কাপিলেয়ত্ব আৰু অনুপম সৰ্ববিত্ত্ব (সৰ্বজ্ঞতা) উদ্ভৱ হ’ল॥ ১৮ ॥

Verse 19

सामात्यो जनको ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानिनं मुने । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः ॥ १९ ॥

হে মুনি! ধৰ্মজ্ঞ সেই জ্ঞানীক চিনে লৈ, মন্ত্ৰীসকলসহ ৰজা জনকে এশজন আচার্যৰ ওচৰলৈ গৈ যুক্তি-তৰ্কৰ হেতুৰে তেওঁলোকক মোহিত (পৰাস্ত) কৰিলে॥ ১৯ ॥

Verse 20

जनकस्त्वभिसंरक्तः कापि लेयानुदर्शनम् । उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतोऽनुजगाम तम् ॥ २० ॥

ৰাজা জনক সেই ৰহস্যময়ী কন্যাৰ কেৱল দৰ্শন-মাত্ৰতেই গভীৰভাৱে আসক্ত হ’ল; তেওঁ শত আচার্যকো ত্যাগ কৰি তাৰ পিছে পিছে অনুসৰণ কৰিলে।

Verse 21

तस्मै परमकल्याणं प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते ॥ २१ ॥

ধৰ্মমতে প্ৰণাম কৰি নত হোৱা জনকক তেওঁ পৰম কল্যাণৰ কথা ক’লে—সাংখ্যৰূপে উপদিষ্ট সেই পৰম মোক্ষ।

Verse 22

जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत् ॥ २२ ॥

প্ৰথমে তেওঁ জাতি-অভিমানৰ প্ৰতি নিৰ্বেদ ক’লে; তাৰ পিছত কৰ্মৰ প্ৰতি নিৰ্বেদ; আৰু কৰ্ম-নিৰ্বেদৰ পাছত সকলো বিষয়ৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণ নিৰ্বেদ উপদেশ দিলে।

Verse 23

यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलोदयः । तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम् ॥ २३ ॥

যি উদ্দেশ্যে মানুহে ‘ধৰ্ম’ৰ সঙ্গ কৰে আৰু কৰ্মফলৰ উদয় কামনা কৰে—তাক মোহ বুলি জানিবা; সি আশ্বাসহীন, নশ্বৰ, চঞ্চল আৰু অধ্ৰুৱ।

Verse 24

दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः ॥ २४ ॥

বিনাশ যেতিয়া প্ৰত্যক্ষ দেখা যায়—লোকসাক্ষীসহ—তেতিয়াও যিয়ে কয়, “পৰম তত্ত্ব কেৱল আগম-প্ৰমাণতেই আছে,” সি (তৰ্কত) পৰাজিত হয়।

Verse 25

अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम् ॥ २५ ॥

আত্মাৰ বাবে অনাত্মাই সঁচাকৈ মৃত্যু; ক্লেশো মৃত্যু, জৰা আৰু ব্যাধিও মৃত্যু। মোহবশত মানুহে অনাত্মাকেই আত্মা বুলি মানে—এইয়াই পৰম ভ্ৰান্ত, অশুদ্ধ মত।

Verse 26

अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरोऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा ॥ २६ ॥

যদি কোনোবাই কয় ‘এনেকুৱাই আছে’, তথাপি সেয়া এই লোকত যুক্তিসংগত নহয়—যেনেকৈ কোনো ৰজাই নিজকে ‘অজৰ’ আৰু ‘অমৃত্যু’ বুলি ভাবে।

Verse 27

अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसितलक्षणे । किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम् ॥ २७ ॥

যি তত্ত্বৰ লক্ষণ অনিৰ্ণীত, তাক লৈ মানুহে ‘আছে’ ‘নাই’ বুলিও কয়। তেন্তে কোন আধাৰত লোক-ব্যৱহাৰ আৰু জীৱন-যাত্ৰাৰ নিয়ম নিশ্চিতকৈ ক’ব পাৰি?

Verse 28

प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतांत ह्येतयोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतांतो वा न किंचन ॥ २८ ॥

এই দুয়োটাৰ মূল প্ৰত্যক্ষ, আৰু ইয়াৰ বাবে ‘কৃতান্ত’ (নিশ্চিত সিদ্ধান্ত)ো প্ৰয়োজন। কিয়নো আগম (শাস্ত্ৰ) প্ৰত্যক্ষৰ পৰা পৃথক; আৰু স্থিৰ সিদ্ধান্ত নোহোৱাকৈ একোৱেই সিদ্ধ নহয়।

Verse 29

यत्र तत्रानुमानेऽस्मिन्कृतं भावयतेऽपि च । अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः ॥ २९ ॥

এই বা সেই অনুমান-পথত তেওঁলোকে এটা মতবাদ গঢ়ি ল’বও পাৰে; কিন্তু নাস্তিকসকলৰ মতে শৰীৰৰ পৰা পৃথক কোনো স্বতন্ত্র জীৱাত্মা নাই।

Verse 30

रेतोवटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कांतः सूर्यकांतोंऽबुभक्षणम् ॥ ३० ॥

ৰেতস আৰু বটৰ পৰা গঢ়া কণিকাক ঘৃতপাকত ভিজালে জাতিস্মৃতি জাগে। তদ্ৰূপ অয়স্কান্ত আৰু সূৰ্যকান্তৰ প্ৰয়োগ ‘জলভক্ষণ’ৰ সৈতে যুক্ত—কেৱল জল আশ্ৰয় কৰি জীৱন।

Verse 31

प्रेतभूतप्रियश्चैव देवता ह्युपयाचनम् । मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः ॥ ३१ ॥

প্ৰেত-ভূতপ্ৰিয় দেৱতা, সেই দেৱতাৰ পৰা অৰ্ঘ্য-অৰ্পণৰ বাবে উপযাচনা, আৰু মৃতকৰ্মৰ প্ৰবৃত্তি—এইবোৰেই লক্ষণ; এইদৰে প্ৰমাণ বুলি নিশ্চয়।

Verse 32

नन्वेते हेतवः संति ये केचिन्मूर्तिसस्थिताः । अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

নিশ্চয় কিছুমান হেতু মূৰ্ত অৱস্থাত স্থিত; কিন্তু যি অমূৰ্ত, তাৰ সৈতে মূৰ্তৰ কোনো সাধাৰণ সাম্য পোৱা নাযায়।

Verse 33

अविद्या कर्म तृष्णा च केचिदाहुः पुनर्भवम् । तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि ॥ ३३ ॥

কিছুমানে অবিদ্যা, কৰ্ম আৰু তৃষ্ণাক পুনৰ্ভৱৰ কাৰণ বুলি কয়। কিন্তু মৰণধৰ্মী চিত্ত নষ্ট হৈ দগ্ধ হ’লে পুনৰ্ভৱ আৰু নহয়।

Verse 34

अन्योऽस्माज्जायते मोहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् । यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोऽर्थतः ॥ ३४ ॥

এই মোহৰ পৰা আন এটা মোহ জন্মে; তাক সত্ত্বসংক্ষয় বুলি কোৱা হয়। যেতিয়া ৰূপে, জাতিতে, শ্ৰুতিতে আৰু অৰ্থতে ‘অন্য’ বুলি ধৰে, তেতিয়া ই ঘটে।

Verse 35

कथमस्मिन्स इत्येव संबंधः स्यादसंहितः । एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः ॥ ३५ ॥

ইয়াত “সি এইতে আছে” বুলি সম্পৰ্ক কেনেকৈ সুসংগত হ’ব? আৰু যদি তেনেকুৱাই হয়, তেন্তে জ্ঞান, বিদ্যা, তপস্যা বা বলৰ দ্বাৰা সত্য তৃপ্তি ক’ত?

Verse 36

यदस्याचरितं कर्म सामान्यात्प्रतिपद्यते । अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत् ॥ ३६ ॥

তেওঁৰ আচৰিত কৰ্ম কেৱল বাহ্য সাদৃশ্যৰ পৰা যি অনুমান কৰা হয়, তেনেকৈ এই লোকতেই তুমিও অন্য সাধাৰণ লোকৰ দ্বাৰা দুখিত হ’ব পাৰা।

Verse 37

सुखितो दुःखितो वापि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत् ॥ ३७ ॥

সুখী হওক বা দুখী—ইয়াই দৃশ্য-অদৃশ্যৰ বিবেচনা: যেনে মুছলাৰে দেহ নাশ কৰিলেও, পুনর্জন্মৰ দ্বাৰা সেই দেহেই পুনৰ গঠিত হয়।

Verse 38

वृथा ज्ञानं यदन्यञ्च येनैतन्नोपलभ्यते । ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णोऽथ प्रियाप्रिये ॥ ३८ ॥

যি বিদ্যা-জ্ঞানৰে ‘এই’ পৰম তত্ত্বৰ উপলব্ধি নহয়, সেয়া সকলো বৃথা; তেতিয়া ঋতু-সংবৎসৰ, তিষ্য, শীত-উষ্ণ আৰু প্ৰিয়-অপ্ৰিয় দ্বন্দ্বতেই জীৱ আবদ্ধ থাকে।

Verse 39

यथा तातानि पश्यति तादृशः सत्त्वसंक्षयः । जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम् ॥ ३९ ॥

যেনেকৈ মানুহে নিজৰ পিতৃ/বয়োজ্যেষ্ঠসকলক ক্ষয় হৈ যোৱা দেখে, তেনেকৈ নিজৰ প্ৰাণশক্তিও হ্ৰাস পায়; জৰাই দেহক উলটাই দিয়ে, আৰু শেষত মৃত্যুয়ে তাক বিনাশ কৰে।

Verse 40

दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति । इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च ॥ ४० ॥

যেনে ঘৰৰ দুৰ্বল অংশ প্ৰথমে ভাঙি পৰে, তেনেকৈ দেহতো যি দুৰ্বল সেয়া প্ৰথমে নষ্ট হয়—ইন্দ্ৰিয়, মন, প্ৰাণবায়ু, ৰক্ত, মাংস আৰু অস্থিও।

Verse 41

आनुपूर्व्या विनश्यंति स्वं धातुमुपयाति च । लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे ॥ ४१ ॥

সিহঁত ক্ৰমে ক্ৰমে নষ্ট হৈ নিজৰ নিজৰ ধাতু-মূললৈ উভতি যায়; আৰু লোকযাত্ৰাৰ বিধাতা দান-ধৰ্মৰ পৰা উৎপন্ন ফলৰ আগমন ঘটায়।

Verse 42

तदर्थं वेदंशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः । इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः ॥ ४२ ॥

সেই উদ্দেশ্যৰ বাবেই বেদৰ শব্দ আৰু লৌকিক ব্যৱহাৰৰ ৰীতিও আছে; এইদৰে সম্যক্ মনন কৰিলে বহু কাৰণ (প্ৰমাণ) পোৱা যায়।

Verse 43

ऐत दस्तीति नास्तीति न कश्चित्प्रतिदृश्यते । तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम् ॥ ४३ ॥

‘এইটো আছে’ বা ‘এইটো নাই’—এনেদৰে সত্যতে কাকো প্ৰত্যক্ষ দেখা নাযায়; যিসকলে গভীৰভাবে বিচাৰ কৰি সম্যক্ কথা কয়, তেওঁলোকেই সেই তত্ত্ব সঠিকভাবে বুজে।

Verse 44

क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् । एवंतुर्थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजंतवः ॥ ४४ ॥

বুদ্ধি য’ত বাস কৰে, তাতেই সি গছৰ দৰে জীর্ণ হয়; এইদৰে লাভ আৰু অনৰ্থ—দুয়োটাৰে বাবে সকলো জীৱ দুখিত হয়।

Verse 45

आगमैरपकृष्यंते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा ॥ ४५ ॥

যেনেকৈ প্ৰশিক্ষিত মাহুতেহাতীসকলক টানি বশ কৰে, তেনেকৈ আগম-শাস্ত্ৰৰ বিধানে মানুহক আকৰ্ষি সৎপথে নেৰে।

Verse 46

अर्थास्तथा हंति सुखावहांश्च लिहत एते बहवोपशुष्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयांति ॥ ४६ ॥

বিষয়বস্তু সুখদ যেন লাগিলেও সিহঁতে ধ্বংস আনে। বহুজন সিহঁতক বাৰে বাৰে আস্বাদন কৰি কৰি অন্তৰে শুকাই যায়; অধিক দুখত পৰি টোপ ত্যাগ কৰি মৃত্যুৰ বশ হয়।

Verse 47

विनाशिनो ह्यध्रुवजीविनः किं किं बंधुभिर्मत्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च ॥ ४७ ॥

নশ্বৰ আৰু অনিশ্চিত জীৱন থকা প্ৰাণীৰ বাবে আত্মীয়ৰ কি লাভ, আৰু ধন-সম্পদ আৰু সঞ্চয়ৰ কি উপকাৰ? যি সকলো এৰি ক্ষণতে গুচি যায়, সি গৈ পুনৰ নাহে।

Verse 48

भूव्योमतोयानलवायवोऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयंति । इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते ॥ ४८ ॥

পৃথিৱী, আকাশ, জল, অগ্নি আৰু বায়ুও সদায় এই দেহক পোষণ কৰে। এইটো দেখি দেহত আসক্তি কেনেকৈ যুক্তিসংগত? তথাপি নশ্বৰ হ’লেও ইয়াৰ প্ৰতি শম (সংযম) নাথাকে।

Verse 49

इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे ॥ ४९ ॥

এই বাক্য নিৰুপাধি, নিষ্কপট, পৰম নিৰাময় আৰু আত্মসাক্ষী বুলি দেখি ৰজা বিস্মিত হ’ল; আৰু তেওঁ পুনৰ মুনিক প্ৰশ্ন কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 50

जनक उवाच । भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति ॥ ५० ॥

জনকে ক’লে— হে ভগৱান! যদি মৃত্যুৰ পিছত কাৰো চেতনা নাথাকে, তেন্তে অজ্ঞান বা জ্ঞান—ইয়াৰে কি ফল হ’ব? ॥৫০॥

Verse 51

सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति ॥ ५१ ॥

হে দ্বিজোত্তম! এইটো চাওঁ—যদি শেষত সম্পূৰ্ণ বিনাশেই নিয়তি হয়, তেন্তে সাৱধান বা অসাৱধান—কি বিশেষ হ’ব? ॥৫১॥

Verse 52

असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः कोऽत्र तत्त्वतः ॥ ५२ ॥

প্ৰকৃততে ভূতজীৱৰ সৈতে সত্য সংযোগ নাই; আৰু সংযোগ থাকিলেও সেয়া নশ্বৰ বস্তুৰ সৈতে। তেন্তে কাৰ বাবে কিবা কৰা বা কল্পনা কৰা? তত্ত্বত ইয়াত নিশ্চিততা ক’ত? ॥৫২॥

Verse 53

सनंदन उवाच । तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रांतमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पंचशिखोऽब्रवीत् ॥ ५३ ॥

সনন্দনে ক’লে— অজ্ঞান-তিমিৰে যেতিয়া বুদ্ধিৰ ছত্ৰ আৱৃত হ’ল, তেতিয়া চতুৰজনো যেন বিভ্ৰান্ত হ’ল। তেতিয়া কবি পঞ্চশিখে বাক্যৰে তেওঁক পুনৰ শান্ত কৰি ক’লে। ॥৫৩॥

Verse 54

पंचशिख उवाच । उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेंद्रियचेतसाम् ॥ ५४ ॥

পঞ্চশিখে ক’লে— ইয়াত সম্পূৰ্ণ উচ্ছেদেই শেষ বুলি নাই, আৰু কেৱল ‘ভাব’তেই শেষ বুলিো নাই। কিয়নো ইটোও শৰীৰ, ইন্দ্ৰিয় আৰু চেতসৰ এক সমাহাৰ মাত্ৰ। ॥৫৪॥

Verse 55

वर्तते पृथगन्योन्यमप्युपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पंचधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा ॥ ५५ ॥

পৃথক হ’লেও পঞ্চধাতু পৰস্পৰ আশ্ৰয় লৈ নিজ নিজ কৰ্মত প্ৰৱৰ্তে—জল, আকাশ, বায়ু, জ্যোতি (অগ্নি) আৰু ধৰা।

Verse 56

तेषु भावेन तिष्टंति वियुज्यंते स्वभावतः । आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः ॥ ५६ ॥

সিহঁতে তাত নিজ নিজ ভাব অনুসাৰে স্থিত থাকে, আৰু স্বভাৱতঃ বিচ্ছিন্নো হয়; আকাশ, বায়ু, উষ্মা, স্নেহ (আৰ্দ্ৰতা) আৰু পাৰ্থিৱতা—গুণ অনুসাৰে প্ৰকাশ আৰু লয় পায়।

Verse 57

एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः ॥ ५७ ॥

এই দেহ পঞ্চৰ সমাহাৰ; স্বতঃ ই বহু নহয়। কায়সঙ্গ্ৰহ ত্ৰিবিধ—জ্ঞান, উষ্মা আৰু বায়ু (প্ৰাণ)।

Verse 58

इंद्रियाणींद्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतनामनः । प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः ॥ ५८ ॥

ইয়াৰ পৰাই ইন্দ্ৰিয় আৰু ইন্দ্ৰিয়বিষয়, স্বভাৱ, চেতনা আৰু মন; প্ৰাণ-আপান, বিকাৰ আৰু ধাতুসমূহ—উৎপন্ন হয় বুলি কোৱা হয়।

Verse 59

श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इंद्रियाणीति पंचैते चित्तपूर्वंगमा गुणाः ॥ ५९ ॥

শ্ৰৱণ, স্পৰ্শন, জিহ্বা, দৃষ্টি আৰু নাসা—এই পাঁচক ইন্দ্ৰিয় বোলা হয়; আৰু এই গুণসমূহ চিত্তক আগত ৰাখি (মনৰে নেতৃত্বত) কাৰ্য কৰে।

Verse 60

तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च ॥ ६० ॥

তাত বিবেক-জ্ঞানসংযুক্ত চেতনা ধ্ৰুৱ আৰু ত্ৰিবিধ বুলি কোৱা হৈছে—সুখ, দুখ আৰু ন দুখ ন সুখ অৱস্থা।

Verse 61

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च मूर्त्यर्थमेव ते त्रयः । एते ह्यामरणात्पंच सद्गुणा ज्ञानसिद्धये ॥ ६१ ॥

শব্দ, স্পৰ্শ আৰু ৰূপ—এই তিনিটা কেৱল মূৰ্ত (দেহধাৰী) বস্তুত্ব স্থাপনাৰ বাবে; কিন্তু ‘অমৃত’ তত্ত্বৰ পৰা পাঁচ সদ্‌গুণ উৎপন্ন হয়, সত্য-জ্ঞানসিদ্ধিৰ বাবে।

Verse 62

तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत् ॥ ६२ ॥

সেই সাধনাত কৰ্মসিদ্ধি আৰু সকলো তত্ত্বৰ অৰ্থৰ নিশ্চিত নিৰ্ণয় লাভ হয়। সেই-ই পৰম শুদ্ধি—‘বুদ্ধি’, মহান আৰু অব্যয়।

Verse 63

इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनंतं नोपशाम्यति ॥ ६३ ॥

যি এই গুণসমষ্টিক ‘মই’ আৰু ‘মোৰ’ ভাবৰে দেখে, তাৰ অসম্যক দৰ্শনৰ কাৰণে অনন্ত দুখ নুশমে।

Verse 64

अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः ॥ ६४ ॥

ই ‘অনাত্মা’ বুলি দেখি, আৰু ‘মই নহয়, মোৰ নহয়’ বুলি ভাবিলেও, দুখৰ অবিৰত ধাৰা কোন আধাৰত এতিয়াও চলি থাকে?

Verse 65

तत्र सम्यग्जनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । श्रृणुयात्तच्च मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति ॥ ६५ ॥

তাত ‘সম্যগ্জন’ নামৰ ব্যক্তি অনুত্তম ত্যাগশাস্ত্ৰ সম্যকভাৱে শ্ৰৱণ কৰক; আৰু সেই উপদেশ ব্যাখ্যা হ’লে মোক্ষলাভৰ সাধন হ’ব।

Verse 66

त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो तमः ॥ ६६ ॥

নিশ্চয় ত্যাগেই কোৱা সকলো কৰ্মৰ সাৰ; কিন্তু যিসকল সদায় মিথ্যাত প্ৰশিক্ষিত, তেওঁলোকৰ ভিতৰত ক্লেশ—দুখ আনোতা তমস—উদ্ভৱ হয়।

Verse 67

द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतानि च । सुखत्यागा तपो योगं सर्वत्यागे समापना ॥ ६७ ॥

দ্ৰব্যত্যাগত বিধিকৰ্ম আচৰণ হয়, ভোগত্যাগত ব্ৰতানুষ্ঠান হয়। সুখত্যাগৰ পৰা তপ আৰু যোগ জন্মে; আৰু সৰ্বত্যাগত পৰম সমাপন (চূড়ান্ত সিদ্ধি) লাভ হয়।

Verse 68

तस्य मार्गोऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्हि तथा भवेत् ॥ ६८ ॥

এইয়েই তাৰ পথ—দ্বৈতহীন—যি সৰ্বত্যাগ ৰূপে দেখুওৱা হৈছে। ইয়াৰ দ্বাৰা দুখ সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ হয়; নচেৎ দুৰ্গতি ঘটে।

Verse 69

पंच ज्ञानेंद्रियाण्युक्त्वा मनः षष्टानि चेतसि । बसषष्टानि वक्ष्यामि पंच कर्मेद्रियाणि तु ॥ ६९ ॥

পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয় ক’লে, অন্তঃচেতনাত মনক ষষ্ঠ বুলি উল্লেখ কৰি, এতিয়া মই পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয়ৰো বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 70

हस्तौ कर्मेद्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतींद्रियम् । प्रजनान दयोमेढ्रो विसर्गो पायुरिंद्रियम् ॥ ७० ॥

হাত দুটা কৰ্মেন্দ্ৰিয় বুলি জানিবা, আৰু ভৰি দুটা গতি-ইন্দ্ৰিয়। প্ৰজননৰ বাবে উপস্থই সাধন, আৰু বিসৰ্জনৰ বাবে পায়ুই কৰ্মেন্দ্ৰিয়।

Verse 71

वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पंचान्वितं विदुः । एवमेकादशेतानि बुद्ध्या त्ववसृजन्मनः ॥ ७१ ॥

বাক পঞ্চবিধ বুলি জনা যায়—শব্দ, তাৰ বিশেষ উচ্চাৰণ আৰু অৰ্থ আদি সহ। তেনেদৰে বুদ্ধিৰে মনক এই একাদশ (ইন্দ্ৰিয়)ৰ পৰা প্ৰত্যাহাৰ কৰা।

Verse 72

कर्णो शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगंधयोः ॥ ७२ ॥

কৰ্ণ, শব্দ আৰু চিত্ত—এই তিনে মিলি শ্ৰৱণ-গ্ৰহণ হয়। তেনেদৰে স্পৰ্শত, তেনেদৰে ৰূপত, আৰু তেনেদৰে ৰস-গন্ধতো।

Verse 73

एवं पंच त्रिका ह्येते गुणस्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः ॥ ७३ ॥

এইদৰে তত্ত্ব-উপলব্ধিৰ বাবে গুণসমূহ পাঁচ ত্ৰিক ৰূপে বিন্যস্ত। সিহঁতৰ ক্ৰমাগত পৰ্যায়ে এই ত্ৰিবিধ ভাব প্ৰকাশ পায়।

Verse 74

सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः । त्रिविधा वेदाना येषु प्रसृता सर्वसाधिनी ॥ ७४ ॥

সেই তিন—সাত্ত্বিক, ৰাজস আৰু তামস—এনেদৰে ত্ৰিবিধ। যাৰ ভিতৰত বেদবাণীও ত্ৰিবিধ ৰূপে প্ৰসাৰিত, সৰ্বসাধিনী উপায়স্বৰূপ।

Verse 75

प्रहर्षः प्रीतिरानंदः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः ॥ ७५ ॥

প্ৰহৰ্ষ, প্ৰীতি, আনন্দ, সুখ আৰু সম্পূৰ্ণ শান্তচিত্ততা—কাৰণ থাকক বা নাথাকক—স্বভাৱতে চিত্তত সত্ত্বগুণৰ লক্ষণ।

Verse 76

अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाऽक्षमा । लिंगानि रजसस्तानि दृश्यंते हेत्वहेतुतः ॥ ७६ ॥

অতৃপ্তি, অন্তৰতাপ, শোক, লোভ আৰু অসহিষ্ণুতা—এইবোৰ ৰজোগুণৰ চিহ্ন; কাৰণসহ বা কাৰণবিহীনভাৱেও দেখা যায়।

Verse 77

अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतंद्रिता । कथंचिदपि वर्तंते विविधास्तामसा गुणाः ॥ ७७ ॥

অবিবেক, মোহ, প্ৰমাদ আৰু টোপনি ধৰা তন্দ্ৰা—এইদৰে বিভিন্ন তামস প্ৰবৃত্তি কোনো নহয় কোনোভাৱে চিত্তত বৰ্তি থাকে।

Verse 78

इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मपलैरनिष्टैः पत्रं विषस्येव जलेन सिक्तम् ॥ ७८ ॥

যি এই বিমোক্ষ-বুদ্ধি জানে আৰু অপ্রমত্ত হৈ আত্মাৰ অনুসন্ধান কৰে, সি অনিষ্ট কৰ্মফলত লিপ্ত নহয়—যেন জলে ভিজা বিষপাতা লেপটে নাথাকে।

Verse 79

दृढैर्हि पाशैर्विविधैर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ दुःखसौख्ये जहाति मुक्तस्तदाऽग्र्यां गतिमेत्यलिंगः ॥ ७९ ॥

যেতিয়া মানুহ সন্তান-নিমিত্ত আৰু দেৱতা-সম্পৰ্কীয়ো বহু দৃঢ় বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়, আৰু দুখ-সুখ দুয়োটাই ত্যাগ কৰে, তেতিয়া সি মুক্ত হৈ লিঙ্গৰহিত অৱস্থাত পৰম গতি লাভ কৰে।

Verse 80

श्रुतिप्रमाणगममंगलैश्च शेति जरामृत्युभयादतीतः । क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे ॥ ८० ॥

শ্ৰুতি-প্ৰমাণ আৰু আগমৰ মঙ্গল উপদেশৰ আশ্ৰয় লৈ সি জৰা-মৃত্যুৰ ভয় অতিক্ৰম কৰে। যেতিয়া পুণ্য ক্ষয় হয়, পাপ নিৱৃত্ত হয়, আৰু দেহৰ কাৰণ আৰু তাৰ ফল বিনষ্ট হয়, তেতিয়া সি সেই সকলো অৱস্থাৰ অতীতত স্থিত থাকে।

Verse 81

अलेपमाकाशमलिंगमेवमास्थाय पश्यंति महत्यशक्ता । यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तंतुक्षये तिष्टति यात्यमानः ॥ ८१ ॥

নিৰ্লেপ, আকাশসদৃশ, অলিঙ্গ তত্ত্বৰ আশ্ৰয় ল’লেহে মহাশক্তিমানেও তাক দৰ্শন কৰিব পাৰে। যেনেকৈ মাকড়সা সূতা বুনি বুনি ঘূৰি ফুৰে, কিন্তু সূতা শেষ হ’লে—চলিছে যেন লাগিলেও—থমকি যায়।

Verse 82

तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विध्वंसते लोष्टमिवादिमृच्छन् । यथा रुरुः शृंगमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च ॥ ८२ ॥

তেনেকৈ বিমুক্ত পুৰুষে দুখ ত্যাগ কৰে আৰু পায়ৰ তলৰ মাটিৰ ঢেলাৰ দৰে তাক চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰে। যেনে ৰুরু হৰিণে পুৰণি শিং এৰি দিয়ে, আৰু যেনে সাপে জীৰ্ণ ছাল ত্যাগ কৰে।

Verse 83

विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् । मत्स्यं यथा वाप्युदके पतंतमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः ॥ ८३ ॥

পিছলৈ নাচাই এৰি আগবাঢ়ি যোৱাৰ দৰে, বিমুক্ত পুৰুষে দুখ ত্যাগ কৰে। যেনে পখীয়ে পুখুৰীৰ পানীত পৰি যোৱা মাছ এৰি দি, ভাৰমুক্ত হৈ সম্পূৰ্ণ শক্তিৰে পুনৰ ঝাঁপ মাৰে।

Verse 84

तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिंगः ॥ ८४ ॥

এইদৰে সি মুক্ত পুৰুষে দুখ-সুখ দুয়োটাই ত্যাগ কৰি, অলিঙ্গ আৰু আসক্তিহীন হৈ, পৰম পৰাত্পৰ গতি লাভ কৰে।

Verse 85

इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिहपंचशिखेन भाष्यमाणम् । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः ॥ ८५ ॥

পঞ্চশিখে স্বয়ং ইয়াত ব্যাখ্যা কৰা এই ‘অমৃত-পদ’ শুনি ৰজাই সকলো দিশে পৰীক্ষা কৰি অৰ্থত দৃঢ় হ’ল আৰু শোকমুক্ত হৈ পৰম সুখত বিহাৰ কৰিলে।

Verse 86

अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम हि दह्यतेऽत्र किंचित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः ॥ ८६ ॥

আৰু মিথিলাৰ ৰজাৰ বিষয়ে গোৱা হয় যে, অগ্নিয়ে নগৰ জ্বলি উঠা দেখি ভূপালে স্বয়ং ক’লে—“সঁচাকৈ ইয়াত মোৰ একোও দহি নাযায়।”

Verse 87

इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महामुने सततमवेक्षते तथा । उपद्रवाननुभवते ह्यदुः खितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः ॥ ८७ ॥

হে মহামুনি, যিয়ে এই ‘বিমোক্ষ-নিশ্চয়’ পাঠ কৰে আৰু সদায় ধ্যান কৰে, সি উপদ্ৰৱ ভোগ নকৰে; দুঃখৰহিত হৈ মুক্ত হয়—যেনেকৈ মৈথিল ৰজা কপিলক প্ৰাপ্ত হৈছিল।