Threefold Suffering, Twofold Knowledge, and the Definition of Bhagavān (Vāsudeva); Prelude to Keśidhvaja–Janaka Yoga

Verse 1

सूत उवाच । तच्छृत्वा नारदो विप्रा मैथिलाध्यात्ममुत्तमम् । पुनः पप्रच्छ तं प्रीत्या सनंदनमुदारधीः ॥ १ ॥

সূত ক’লে—হে বিপ্ৰসকল, সেই উত্তম মৈথিল আত্মতত্ত্ব শুনি উদাৰবুদ্ধি নাৰদ আনন্দিত হৈ স্নেহেৰে পুনৰ সনন্দনক প্ৰশ্ন কৰিলে।

Verse 2

नारद उवाच । आध्यात्मिकादित्रिविधं तापं नानुभवेद्यथा । प्रब्रूहि तन्मुने मह्यं प्रपन्नाय दयानिधे ॥ २ ॥

নাৰদ ক’লে—হে মুনি, হে দয়ানিধি, আধ্যাত্মিক আদি ত্ৰিবিধ তাপ যেন অনুভৱ নকৰোঁ, সেই উপায় মোক কওক; মই আপোনাৰ শৰণাগত।

Verse 3

सनंदन उवाच । तदस्य त्रिविधं दुःखमिह जातस्य पंडित । गर्भे जन्मजराद्येषुस्थानेषु प्रभविष्यतः ॥ ३ ॥

সনন্দনে ক’লে—হে পণ্ডিত! ইয়াত জন্ম লোৱা দেহধাৰীৰ দুখ ত্ৰিবিধ; গৰ্ভত আৰু জন্ম, জৰা আদি অৱস্থাত ই উদ্ভৱ হয়।

Verse 4

निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा । भेषजं भगवत्प्राप्तिरैका चात्यंतिकी मता ॥ ४ ॥

অতিশয় উল্লাস-চঞ্চলতা নোহোৱা, একৰস পৰমানন্দ-স্বৰূপ ভগৱানৰ প্ৰাপ্তিয়েই—একমাত্ৰ অত্যন্তিক (অনন্ত) ঔষধ বুলি মানা হৈছে।

Verse 5

तस्मात्तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पंडितैर्नरैः । तत्प्राप्तिहेतुज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने ॥ ५ ॥

সেয়ে সেই পৰম লক্ষ্য লাভৰ বাবে পণ্ডিত নৰসকলে প্ৰয়াস কৰিব লাগে। হে মহামুনি! তাৰ লাভৰ কাৰণ-জ্ঞান আৰু সাধনাৰূপ কৰ্ম—দুয়োটাই কোৱা হৈছে।

Verse 6

आगमोत्थं विवेकाञ्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते । शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्मविवेकजम् ॥ ६ ॥

জ্ঞান দুবিধ—আগম (শাস্ত্ৰ-পরম্পৰা)উৎথ আৰু বিবেকউৎথ। শব্দব্ৰহ্ম আগমময়; পৰব্ৰহ্ম বিবেকজাত।

Verse 7

मनुरप्याह वेदार्थं स्मृत्वायं मुनिसत्तमः । तदेतच्छ्रूयतामत्र सुबोधं गदतो मम ॥ ७ ॥

বেদাৰ্থ স্মৰণ কৰি মুনিশ্ৰেষ্ঠ মনুৱেও কৈছিল। সেয়ে ইয়াত মই সুস্পষ্টভাৱে কোৱা এই উপদেশ শুনা।

Verse 8

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ८ ॥

ব্ৰহ্মৰ দুটা ৰূপ জানিবলগীয়া—শব্দ-ব্ৰহ্ম আৰু পৰম ব্ৰহ্ম। যি শব্দ-ব্ৰহ্মত নিপুণ, সি পৰম ব্ৰহ্মক লাভ কৰে।

Verse 9

द्वे विद्ये वेदितव्ये चेत्याह चाथर्वणी श्रुतिः । परमा त्वक्षरप्राप्तिर्ऋग्वेदादिमया परा ॥ ९ ॥

আথৰ্বণী শ্ৰুতি কয়—দুটা বিদ্যা জানিবলগীয়া। পৰম বিদ্যা সেই, যাৰ দ্বাৰা অক্ষৰ লাভ হয়; অপৰ বিদ্যা ঋগ্বেদ আদি বেদসমূহ।

Verse 10

यत्तदव्यक्तमजरमनीहमजमव्ययम् । अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादादिसंयुतम् ॥ १० ॥

সেই পৰম তত্ত্ব অব্যক্ত, অজৰ, নিঃস্পৃহ, অজ আৰু অব্যয়। ই অনিৰ্দেশ্য আৰু অৰুপ; তথাপি দিব্য অৰ্থত হাত-পা আদি সহিত যুক্ত।

Verse 11

विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिमकारणम् । व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यंति सूरयः ॥ ११ ॥

জ্ঞানীসকলে সেই পৰম প্ৰভুক দর্শন কৰে—তেওঁ বিভু, সৰ্বগত, নিত্য, সকলো ভূতৰ যোনি আৰু নিজে অকাৰণ। তেওঁৰ দ্বাৰাই সকলো ব্যাপি বিস্তৃত।

Verse 12

तद्ब्रह्म तत्परं धाम तद्ध्येयं मोक्षकांक्षिभिः । श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२ ॥

সেই ব্রহ্ম, সেই পৰম ধাম; মোক্ষকামীসকলে তাক ধ্যান কৰিব লাগে। শ্ৰুতি-বাক্যত ঘোষিত সেই সূক্ষ্ম তত্ত্বই বিষ্ণুৰ পৰম পদ।

Verse 13

तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः । वाचको भगवच्छब्दस्तस्योद्दिष्टोऽक्षयात्मनः ॥ १३ ॥

পৰমাত্মাৰ সেই স্বৰূপেই ‘ভগৱান’ শব্দে অভিহিত; আৰু ‘ভগৱান’ শব্দটো সেই অক্ষয় আত্মাৰ নিৰ্দিষ্ট বাচক।

Verse 14

एवं निगदितार्थस्य यत्तत्वं तस्य तत्त्वतः । ज्ञायते येन तज्ज्ञानं परमन्यत्त्रयीमयम् ॥ १४ ॥

এইদৰে কোৱা অৰ্থৰ যি তত্ত্ব, তাক তত্ত্বতঃ যি জ্ঞানে জানিব পাৰি—সেই জ্ঞানক পৰম জ্ঞান বুলি জানিবা; ই কেৱল বেদ-ত্রয়ীময় জ্ঞানৰ পৰা ভিন্ন।

Verse 15

अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विजा । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्यौपचारिकः ॥ १५ ॥

হে দ্বিজসকল, শব্দৰ অগোচৰ সেই ব্ৰহ্মৰ ক্ষেত্ৰতো পূজাত ‘ভগৱান’ শব্দটো কেৱল উপচাৰাৰ্থে (পৰম্পৰাগতভাৱে) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

Verse 16

शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्त्तते । भगवन्भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ॥ १६ ॥

শুদ্ধ, মহাবিভূতি-স্বৰূপ পৰব্ৰহ্ম—যি সৰ্বকাৰণৰ কাৰণ—তাঁৰেই প্ৰতি ‘ভগৱান’ শব্দ প্ৰয়োগ হয়।

Verse 17

ज्ञेयं ज्ञातेति तथा भकारोऽर्थद्वयात्मकः । तेनागमपिता स्रष्टा गकारोऽयं तथा मुने ॥ १६ ॥

‘ভ’ অক্ষৰৰ দ্বিবিধ অৰ্থ—‘জ্ঞেয়’ (জানিবলগীয়া) আৰু ‘জ্ঞাতা’ (জানোঁতা); সেয়ে, হে মুনি, ‘গ’ অক্ষৰ ‘আগমৰ পিতা’ আৰু ‘স্ৰষ্টা’ অৰ্থে বুজায়।

Verse 18

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥ १७ ॥

সম্পূৰ্ণ ঐশ্বৰ্য, বীৰ্য, যশ, শ্ৰী-সমৃদ্ধি আৰু জ্ঞান-ৱৈৰাগ্য—এই ছয়টাকেই ‘ভগ’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 19

वसंति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि । सर्वभूतेष्वशेषेषु वकारार्थस्ततोऽव्ययः ॥ १८ ॥

সকলো ভূত ভূতাত্মা, অখিলাত্মাত বাস কৰে। তেওঁ সকলো ভূতত নিঃশেষে অধিষ্ঠিত, সেয়ে ‘ৱ’ অক্ষৰৰ অৰ্থ অব্যয় (অবিনশ্বৰ)।

Verse 20

एवमेव महाशब्दो भगवानिति सत्तम । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥ १९ ॥

হে সত্তম! তেনেদৰে ‘ভগৱান’ এই মহাশব্দ পৰব্ৰহ্মস্বৰূপ বাসুদেৱৰ বাহিৰে আন কাৰো নহয়।

Verse 21

तत्र पूज्यपदार्थोक्तिः परिभाषासमन्वितः । शब्दोऽयं नोपचारेण चान्यत्र ह्युपचारतः ॥ २० ॥

সেই প্ৰসঙ্গত এই শব্দে পূজ্য তত্ত্বৰ উক্তি হয় আৰু পৰিভাষা-নিয়মেৰে যুক্ত। তাত ই উপচাৰ/লাক্ষণিক নহয়; অন্যত্ৰ মাথোঁ উপচাৰ ৰূপে ব্যৱহৃত হয়।

Verse 22

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥ २१ ॥

যিয়ে ভূতসমূহৰ উৎপত্তি আৰু প্ৰলয়, সিহঁতৰ আগমন আৰু গমন, আৰু বিদ্যা-অবিদ্যাও জানে—সেইজনেই ‘ভগৱান’ বুলি ক’বলৈ যোগ্য।

Verse 23

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ॥ २२ ॥

সম্পূৰ্ণ জ্ঞান, শক্তি, বল, ঐশ্বৰ্য, বীৰ্য আৰু তেজ—অৱশিষ্ট নথকা ভাবে—‘ভগৱান’ শব্দে বাচ্য; কিন্তু সেয়া তেতিয়াহে, যেতিয়া নিন্দনীয় গুণাদি সম্পূৰ্ণৰূপে নাথাকে।

Verse 24

सर्वाणि तत्र भूतानि वसंति परमात्मनि । भूतेषु वसनादेव वासुदेवस्ततः स्मृतः ॥ २३ ॥

সকলো ভূত সেই পৰমাত্মাত বাস কৰে; আৰু তেওঁ সকলো ভূতৰ অন্তৰত বাস কৰে—এই কাৰণেই তেওঁ ‘বাসুদেৱ’ নামে স্মৃত।

Verse 25

खांडिक्यं जनकं प्राह पृष्टः केशिध्वजः पुरा । नामव्याख्यामनंतस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः ॥ २४ ॥

পূৰ্বে সোধা হ’লে কেশিধ্বজে খাণ্ডিক্য জনকক অনন্ত—বাসুদেৱ—নামৰ তত্ত্বগত ব্যাখ্যা কৈছিল।

Verse 26

भूतेषु वसते सोंऽतर्वसंत्यत्र च तानि यत् । धाता विधाता जगतां वासुदेवस्ततः प्रभुः ॥ २५ ॥

তেওঁ সকলো ভূতৰ অন্তৰত বাস কৰে, আৰু সকলো ভূত তেওঁৰ মাজতে বাস কৰে; সেয়ে বাসুদেৱেই জগতসমূহৰ ধাতা- বিধাতা, প্ৰভু।

Verse 27

स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनांतरालम् ॥ २६ ॥

হে মুনি! তেওঁ সকলো ভূতৰ প্ৰকৃতি, তাৰ বিকাৰ আৰু গুণাদি দোষসমূহ অতিক্ৰম কৰিছে। সকলো আৱৰণৰ পৰা অतीত, অখিলাত্মা তেওঁ; তেওঁৰ দ্বাৰাই ভুৱনসমূহৰ মাজৰ সমগ্ৰ অন্তৰাল পৰিব্যাপ্ত।

Verse 28

समस्तकल्याणगुणं गुणात्मको हित्वातिदुःखावृतभूतसर्गः । इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितोऽसौ ॥ २७ ॥

তেওঁ সকলো মঙ্গলগুণৰ সাৰ, গুণস্বৰূপ ভগৱান। অতিদুঃখে আৱৃত সৃষ্টিতো তেওঁ স্বইচ্ছাৰে অভিমত মহাৰূপ ধৰি সমগ্ৰ জগতৰ হিত সাধন কৰে।

Verse 29

तेजोबलैश्वर्यमहावबोधं स्ववीर्यशक्त्यादुगुणैकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः संति परावरेशे ॥ २८ ॥

যাঁৰ ভিতৰত তেজ, বল, ঐশ্বৰ্য আৰু মহাবোধ—আৰু স্ববীৰ্য-শক্তি আদি গুণ—অখণ্ড ভঁৰালৰ দৰে সঞ্চিত। তেওঁ পৰাত্পৰ; পৰ-অপৰৰ ঈশ্বৰ, তেওঁৰ মাজত ক্লেশাদি একেবাৰে নাই।

Verse 30

स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपोऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वनिसर्गवेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः ॥ २९ ॥

সেই ঈশ্বৰেই ব্যষ্টি আৰু সমষ্টি—উভয় ৰূপধাৰী; যাঁৰ স্বৰূপ অব্যক্তো আৰু প্ৰকাশিতো। তেওঁ সৰ্বেশ্বৰ, সৃষ্টিৰ সমগ্ৰ নিয়মৰ জ্ঞাতা, সমস্ত শক্তিসম্পন্ন; ‘পৰমেশ্বৰ’ নামে খ্যাত।

Verse 31

स ज्ञायते येन तदस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलमेव रूपम् । संदृश्यते चाप्यवगम्यते च तज्ज्ञानमतोऽन्यदुक्तम् ॥ ३० ॥

যাৰ দ্বাৰা সেই পৰম—সৰ্বদোষমুক্ত, শুদ্ধ, পৰাতীত আৰু নিৰ্মল স্বৰূপ—জানা যায়; আৰু যাৰ দ্বাৰা সেয়া যেন প্ৰত্যক্ষ দেখা হৈ সঠিকভাৱে উপলব্ধি হয়—তাকেই ‘জ্ঞান’ বোলা হয়। ইয়াৰ বাহিৰে সকলো জ্ঞানৰ পৰা ভিন্ন বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 32

स्वाध्यायसंयमाभ्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः । तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तवेतत्प्रतिपद्यते ॥ ३१ ॥

স্বাধ্যায় আৰু সংযমৰ দ্বাৰা সেই পুৰুষোত্তম সত্যই দৰ্শন হয়। তেওঁক প্ৰাপ্ত কৰোৱাৰ কাৰণ যি ব্ৰহ্ম—হে তুমি—ইয়াকেই সঠিকভাৱে বুজি গ্ৰহণ কৰা উচিত।

Verse 33

स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमामनेत् । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते ॥ ३२ ॥

স্বাধ্যায়ৰ পৰা যোগত প্ৰৱেশ কৰা উচিত, আৰু যোগৰ পৰা পুনৰ স্বাধ্যায়লৈ ঘূৰি আহিব লাগে। স্বাধ্যায়-যোগৰ সিদ্ধিত পৰমাত্মা স্বয়ং প্ৰকাশিত হয়।

Verse 34

तदीक्षणाय स्वाध्यायश्चक्षुर्योगस्तथापरम् । न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते ॥ ३३ ॥

সেই পৰম তত্ত্বৰ দৰ্শনৰ বাবে ‘চক্ষু’ হৈছে স্বাধ্যায়, আৰু তদ্ৰূপ পৰম যোগ-শাসনো। ব্ৰহ্মভাবপ্ৰাপ্তজনক মাংসচক্ষে দেখা নাযায়।

Verse 35

नारद उवाच । भगवंस्तमहं योगं ज्ञातुमिच्छामि तं वद । ज्ञाते यन्नाखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम् ॥ ३४ ॥

নাৰদে ক’লে— হে ভগৱন, মই সেই যোগ জানিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; অনুগ্ৰহ কৰি কওক। যাক জানিলে মই সকলোৰে আধাৰ পৰমেশ্বৰক দৰ্শন কৰিব পাৰোঁ।

Verse 36

सनंदन उवाच । केशिध्वजो यथा प्राह खांडिक्याय महात्मने । जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते ॥ ३५ ॥

সনন্দনে ক’লে— কেশিধ্বজে পূৰ্বে মহাত্মা খাণ্ডিক্যক আৰু ৰজা জনকক যিদৰে যোগ উপদেশ দিছিল, তেনেদৰে মইও তোমাক সেই যোগ ক’ম।

Verse 37

नारद उवाच । खांङिक्यः कोऽभवद्बह्यन्को वा केशिध्वजोऽभवत् । कथं तयोश्च संवादो योगसंबन्धवानभूत् ॥ ३६ ॥

নাৰদে ক’লে— হে ব্ৰহ্মন, খাঁঙিক্য কোন আছিল আৰু কেশিধ্বজ কোন আছিল? যোগ-সম্পৰ্কীয় তেওঁলোকৰ দুজনৰ সংলাপ কেনেকৈ হৈছিল?

Verse 38

सनंदन उवाच । धर्मध्वजो वै जनक तस्य पुशेऽमितध्वजः । कृतध्वजोऽस्य भ्राताभूत्सदाध्यात्मरतिर्नृपः ॥ ३७ ॥

সনন্দনে ক’লে—ধৰ্মধ্বজ নামে এজন জনক আছিল। তেওঁৰ পৰা অমিতধ্বজ জন্মিল। তেওঁৰ ভ্ৰাতা কৃতধ্বজ নামে এজন ৰজা আছিল, যি সদায় আত্মবিদ্যাত ৰত আছিল।

Verse 39

कृतध्वजस्य पुत्रोऽभूद्धन्यः केशिध्वजो द्विजः । पुत्रोऽमितव्वजस्यापि खांडिक्यजनकाभिधः ॥ ३८ ॥

কৃতধ্বজৰ পুত্ৰ আছিল দ্বিজ কেশিধ্বজ; তেওঁ ‘ধন্য’ নামে খ্যাত। আৰু অমিতধ্বজৰ পুত্ৰ আছিল খাণ্ডিক্য, যাক ‘জনক’ বুলিও কোৱা হৈছিল।

Verse 40

कर्ममार्गे हि खांडिक्यः स्वराज्यादवरोपितः । पुरोधसा मंत्रिभिश्च समवेतोऽल्पसाधनः ॥ ३८ ॥

খাণ্ডিক্য নিজ স্বৰাজ্যৰ পৰা অপসাৰিত হৈ কৰ্মমাৰ্গত প্ৰবৃত্ত হ’ল। পুৰোহিত আৰু মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে একেলগে, অল্প সাধন লৈয়ে তেওঁ আগবাঢ়িল।

Verse 41

राज्यान्निराकृतः सोऽथ दुर्गारण्यचरोऽभवत् । इयाज सोऽपि सुबहून यज्ञाञ्ज्ञानव्यपाश्रयः ॥ ३९ ॥

ৰাজ্যৰ পৰা বহিষ্কৃত হৈ তেওঁ দুঃসাধ্য অৰণ্যত বাস কৰিবলৈ ধৰিলে। তাতো জ্ঞানৰ আশ্ৰয় লৈ তেওঁ বহু যজ্ঞ সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 42

ब्रह्मविद्यामधिष्टाय तर्तुं मृत्युमपि स्वयम् । एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर ॥ ४० ॥

ব্ৰহ্মবিদ্যাত প্রতিষ্ঠিত হৈ তেওঁ নিজেই মৃত্যুকো অতিক্ৰম কৰিবলৈ সক্ষম হ’ল। হে যোগবিদসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ! এবাৰ যজ্ঞ চলি থকা সময়তে এই ঘটনা ঘটিল।

Verse 43

तस्य धेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने । ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण चर्त्विजः ॥ ४१ ॥

নিৰ্জন বনত এক ভয়ংকৰ ব্যাঘ্ৰে তাৰ ধেনুক হত্যা কৰিলে। তেতিয়া ৰজা আৰু ঋত্বিজে, ব্যাঘ্ৰে গাই মাৰিছে বুলি জানি, গভীৰ চিন্তাত পৰিল।

Verse 44

प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किमत्रेति विधीयताम् । ते चोचुर्नवयंविद्मः कशेरुः पृच्छ्यतामिति ॥ ४२ ॥

তেওঁ প্ৰায়শ্চিত্তৰ বিষয়ে সুধিলে—“ইয়াত কি বিধান কৰা উচিত?” তেওঁলোকে ক’লে—“আমি নাজানোঁ; কশেৰুক সুধক।”

Verse 45

कशेरुरपि तेनोक्तस्तथेति प्राह नारद । शुनकं पृच्छ राजेन्द्र वेद स वेत्स्यति ॥ ४३ ॥

কশেৰুও কোৱা শুনি ক’লে—“তথাস্তु,” হে নাৰদ। “হে ৰাজেন্দ্ৰ, শুনকক সুধক; তেওঁ বেদজ্ঞ, তেওঁেই ব্যাখ্যা কৰিব।”

Verse 46

स गत्वा तमपृच्छञ्च सोऽप्याह नृपतिं मुने । न कशेरुर्नचैवाहं न चान्यः सांप्रतं भुवि ॥ ४४ ॥

তেওঁ তাৰ ওচৰলৈ গৈ সুধিলে। সিও ক’লে—“হে মুনি, বৰ্তমান পৃথিৱীত ন কশেৰু আছে, ন মই, ন আন কোনো (এনেকুৱা) আছে।”

Verse 47

वेत्त्येक एव त्वच्छत्रुः खांडिक्यो यो जितस्त्वया । स चाह तं व्रजाम्येष प्रष्टुमात्मरिपुं मुने ॥ ४५ ॥

তোমাৰ শত্ৰুক কেৱল এজনেই জানে—খাণ্ডিক্য, যাক তুমি জয় কৰিছিলা। সি ক’লে—“হে মুনি, মই এতিয়াই তাৰ ওচৰলৈ গৈ আত্মৰিপু, অন্তঃশত্ৰুৰ বিষয়ে সুধিম।”

Verse 48

प्राप्त एव मया यज्ञे यदि मां स हनिष्यति । प्रायश्चित्तं स चेत्पृष्टो वदिष्यति रिपुर्मम ॥ ४६ ॥

যদি সি যজ্ঞলৈ আহি সঁচাকৈয়ে মোক বধ কৰে, তেন্তে সোধা হ’লে মোৰ সেই শত্ৰুৱেই নিজে প্ৰায়শ্চিত্তৰ বিধান ক’ব।

Verse 49

ततश्चाविकलो योगो मुनिश्रेष्ट भविष्यति । इत्युक्त्वा रथमारुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः ॥ ४७ ॥

“তাৰ পাছত, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, আপোনাৰ যোগ অবিঘ্ন আৰু সম্পূৰ্ণ হ’ব।” এইদৰে কৈ কৃষ্ণাজিনধাৰী ৰজাই ৰথত উঠিল।

Verse 50

वनं जगाम यत्रास्ते खांडिक्यः स महीपतिः । तमायांतं समालोक्य खांजडिक्यो रिपुमात्मनः ॥ ४८ ॥

সি সেই বনলৈ গ’ল য’ত মহীপতি খাণ্ডিক্য আছিল। তাক আহি থকা দেখি খাঁজডিক্য—নিজ শত্ৰু—তাৰ ফালে চাই ৰ’ল।

Verse 51

प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः । खांडिक्य उवाच । कृष्णाजिनत्वक्कवचभावेनास्मान्हनिष्यसि ॥ ४९ ॥

ক্ৰোধত ৰঙা চকু, ধনু তুলি সি ক’লে। খাণ্ডিক্য ক’লে—“কৃষ্ণাজিন-চৰ্মক কবচ বুলি ধৰি তুমি আমাক বধ কৰিবা।”

Verse 52

कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति । मृगानां वद पृष्टेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम् ॥ ५० ॥

তুমি ভাবিছা—‘মই কৃষ্ণাজিন ধাৰণ কৰিছোঁ, সেয়ে সি মোক প্ৰহাৰ নকৰিব।’ কিন্তু ক’চোন, মূঢ়! মৃগৰ পিঠিতোও কি কৃষ্ণাজিন নাথাকে?

Verse 53

येषां मत्वा वृथा चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः । स त्वामहं हनिष्यामि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ॥ ५१ ॥

যিসকলৰ বিৰুদ্ধে মোৰ উগ্ৰ, তীক্ষ্ণ বাণ নিক্ষিপ্ত হৈছিল, সেয়া বৃথা গ’ল বুলি ভাবি—এতিয়া মই তোমাক বধ কৰিম; মোৰ হাতৰ পৰা তুমি জীৱন্তে ৰক্ষা নাপাবা।

Verse 54

आतताय्यसि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः । केशिध्वज उवाच । खांडिक्य संशयं प्रष्टुं भवंतमहमागतः ॥ ५२ ॥

“হে দুর্বুদ্ধি! তুমি আততায়ী, মোৰ ৰাজ্য হৰণ কৰা শত্রু!” কেশিধ্বজে ক’লে—“হে খাণ্ডিক্য, এটা সংশয় সুধিবলৈ মই আপোনাৰ ওচৰলৈ আহিছোঁ।”

Verse 55

न त्वां हंतुं विचार्यतैत्कोपं बाणं च मुंच वा । ततः स मंत्रिभिः सार्द्धमेकांते सपुरोहितः ॥ ५३ ॥

বিবেচনা কৰি তেওঁ তোমাক ন মাৰিবলৈ স্থিৰ কৰিলে; ক্ৰোধ সংবৰণ কৰি বাণো নাছাড়িলে। তাৰ পাছত মন্ত্রীসকল আৰু পুৰোহিতসহ তেওঁ একান্ত স্থানলৈ গ’ল।

Verse 56

मंत्रयामास खांडिक्यः सर्वैरेव महामतिः । तमूर्मंत्रिणो वध्यो रिपुरेष वशंगतः ॥ ५४ ॥

মহামতি খাণ্ডিক্যই সকলোৰে সৈতে পৰামৰ্শ কৰিলে। তেতিয়া মন্ত্রীসকলে ক’লে—“এই শত্রু আমাৰ বশত পৰিছে; ইয়াক বধ কৰা উচিত।”

Verse 57

हतेऽत्र पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति । खांडिक्यश्चाह तान्सर्वानेवमेव न संशयः ॥ ५५ ॥

“ইয়াত এদের বধ হ’লে সমগ্ৰ পৃথিৱী তোমাৰ বশত আহিব।” খাণ্ডিক্যইও সকলোকে ক’লে—“ঠিক তেনেকুৱাই; কোনো সংশয় নাই।”

Verse 58

हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति । परलोकजयस्तस्य पृथिवी सकला मम ॥ ५६ ॥

কিন্তু তেওঁ নিহত হ’লে সমগ্ৰ পৃথিৱী মোৰ বশত আহিব। যি পৰলোক জয় কৰে, তাৰ বাবে এই সমগ্ৰ পৃথিৱীও মোৰেই হয়।

Verse 59

न हन्मि चेल्लोकजयो मम वयत्वस्सुंधरा । परलोकजयोऽनंतः स्वल्पकालो महीजयः ॥ ५७ ॥

মই যদি তাক নাহানোঁ, তেন্তে মোৰ বাবে এই লোকজয় কেৱল যৌৱনৰ ক্ষণস্থায়ী অলংকাৰ। পৰলোকজয় অনন্ত, আৰু পৃথিৱীজয় অল্পকালৰ।

Verse 60

तस्मान्नैनं हनिष्येऽहं यत्पृच्छति वदामि तत् । ततस्तमभ्युपेत्याह खांडिक्यो जनको रिपुम् ॥ ५८ ॥

সেয়ে মই তাক নাহানোঁ; সি যি সুধিব, মই সেয়াই ক’ম। এইদৰে স্থিৰ কৰি খাণ্ডিক্য শত্রু ৰজা জনকৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে।

Verse 61

प्रष्टव्यं यत्त्वया सर्वं तत्पृच्छ त्वं वदाम्यहम् । ततः प्राह यथावृत्तं होमधेनुवधं मुने ॥ ५९ ॥

তোমাৰ যি কিবা সুধিবলগীয়া আছে, সকলো সুধা; মই ক’ম। তাৰ পাছত, হে মুনি, হোমধেনুৰ বধৰ ঘটনা যেনেকৈ ঘটিছিল তেনেকৈয়ে সি বৰ্ণনা কৰিলে।

Verse 62

ततश्च तं स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्रूतम् । स चाचष्ट यथान्यायं मुने केशिध्वजाय तत् ॥ ६० ॥

তাৰ পিছত সি সেই বিষয়ৰ প্ৰায়শ্চিত্ত কি হ’ব সুধিলে। আৰু তেওঁ ধৰ্ম-নিয়ম অনুসৰি মুনি কেশিধ্বজক সেই প্ৰায়শ্চিত্ত ব্যাখ্যা কৰিলে।

Verse 63

प्रायश्चित्तमशेषं हि यद्वै तत्र विधीयते । विदितार्थः स तेनैवमनुज्ञातो महात्मना ॥ ६१ ॥

তাত যি সম্পূৰ্ণ প্ৰায়শ্চিত্ত বিধান কৰা হৈছিল, সেয়া সকলো নিৰূপিত হ’ল। তাৰ অৰ্থ বুজি সি সেই মহাত্মাৰ পৰা তদনুযায়ী অনুমতি লাভ কৰিলে।

Verse 64

यागभूमिमुपागत्य चक्रे सर्वां क्रियां क्रमत् । क्रमेण विधिवद्यागं नीत्वा सोऽवभृथाप्लुतः ॥ ६२ ॥

যাগভূমিলৈ গৈ সি ক্ৰমে ক্ৰমে সকলো ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিলে। বিধিমতে ধাপে ধাপে যাগ সমাপ্ত কৰি, শেষত সি অৱভৃথ স্নান কৰিলে।

Verse 65

कृतकृत्यस्ततो भूत्वा चिंतयामास पार्थिवः । पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया ॥ ६३ ॥

তাৰপিছত কৃতকৃত্য হোৱা বুলি ভাবি ৰজাই চিন্তা কৰিলে—“সকলো ঋত্বিজক মই পূজা কৰিলোঁ, আৰু সভাৰ পণ্ডিত সদস্যসকলকো যথোচিত মান দিলোঁ।”

Verse 66

तथैवार्थिजनोऽप्यर्थोजितोऽभिमतैर्मया । यथाहं मर्त्यलोकस्य मया सर्वं विचष्टितम् ॥ ६४ ॥

সেইদৰে ধনপ্ৰাৰ্থী লোকসকলকো তেওঁলোকৰ অভীষ্ট বস্তু দি মই জয় কৰিছোঁ; কিয়নো মর্ত্যলোকৰ সকলো কথা মই দেখি-বুজি লৈছোঁ।

Verse 67

अनिष्पन्नक्रियं चेतस्तथा न मम किं यथा । इत्थं तु चिंतयन्नेव सम्मार स महीपतिः ॥ ६५ ॥

“মোৰ মন কোনো সংকল্প সম্পন্ন কৰিব নোৱাৰে; ই মোৰ বশত একেবাৰে নাথাকে।” এইদৰে বাৰে বাৰে ভাবি সেই মহীপতি মোহ আৰু বিষাদত পৰিল।

Verse 68

खांडिक्याय न दत्तेति मया वैगुरुदक्षिणा । स जगाम ततो भूयो रथमारुह्य पार्थिवः ॥ ६६ ॥

“মই খাণ্ডিক্যক গুৰুদক্ষিণা দিয়া নাই,” বুলি ভাবি সেই ৰজাই পুনৰ ৰথত উঠি আকৌ যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 69

स्वायंभुवः स्थितो यत्र खांडिक्योऽरण्यदुर्गमम् । खांडिक्योऽपि पुनर्द्दष्ट्वा तमायान्तं धृतायुधः ॥ ६७ ॥

যি অৰণ্যৰ দুৰ্গম স্থানত স্বায়ম্ভুৱ অৱস্থান কৰিছিল, তাত খাণ্ডিক্যো আছিল। অস্ত্ৰ হাতে ধৰি খাণ্ডিক্যই তাক পুনৰ আহি থকা দেখি সজাগ হ’ল।

Verse 70

तस्थौ हंतुं कृतमतिस्ममाह स पुनर्नृपः । अहं तु नापकाराय प्राप्तः खांडिक्य मा क्रुधः ॥ ६८ ॥

সি আঘাত কৰিবলৈ দৃঢ় সংকল্প কৰি থিয় হ’ল; কিন্তু ৰজাই পুনৰ ক’লে— “হে খাণ্ডিক্য, ক্ৰোধ নকৰিবা। মই তোমাৰ অপকাৰ কৰিবলৈ অহা নাই।”

Verse 71

गुरोर्निष्कृतिदानाय मामवेहि सेमागतम् । निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः ॥ ६९ ॥

জানি লোৱা, মই গুৰুক দিবলগীয়া প্ৰতিদান অৰ্পণ কৰিবলৈ আহিছোঁ। তোমাৰ উপদেশ অনুসৰি মই যজ্ঞ সঠিকভাৱে সম্পন্ন কৰিছোঁ।

Verse 72

सोऽहं ते दातुमिच्छामि वृणीष्व गुरुदक्षिणाम् । इत्युक्तो मंत्रयामास स भूयो मंत्रिभिः सह ॥ ७० ॥

সেয়েহে মই তোমাক দিব বিচাৰোঁ; তুমি গুৰুদক্ষিণা বাছি লোৱা। এই কথা কোৱা হ’লে তেওঁ মন্ত্রীসকলৰ সৈতে পুনৰ পৰামৰ্শ কৰিলে।

Verse 73

गुरोर्निष्कृतिकामोऽय किमयं प्रार्थ्यतां मया । तमूचुर्मंत्रिणो राज्यमशेषं याच्यतामयम् ॥ ७१ ॥

ৰাজাই ভাবিলে—“এই মানুহে গুৰু-সম্পৰ্কীয় দোষৰ নিষ্কৃতি (প্ৰায়শ্চিত্ত) বিচাৰে; তেন্তে মই তাৰ পৰা কি প্ৰাৰ্থনা কৰিম?” মন্ত্ৰীসকলে ক’লে—“তাৰ পৰা সমগ্ৰ ৰাজ্যেই দাবী কৰক।”

Verse 74

कृताभिः प्रार्थ्यते राज्यमनायासितसैनिकैः । प्राहस्य तानाह नृपः स खांडिक्यो महापतिः ॥ ७२ ॥

যুদ্ধত ক্লান্ত নোহোৱা সৈন্যবাহিনী থকা কৃতসকলে ৰাজ্য বিচাৰিলে। তেতিয়া মহাপতি খাণ্ডিক্য ৰজাই হাঁহি উঠি তেওঁলোকক ক’লে।

Verse 75

स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम् । एतमेतद्भंवतोऽत्र स्वार्थ साधनमंत्रिणः ॥ ७३ ॥

আমাৰ দৰে লোকসকলে ক্ষণস্থায়ী পৃথিৱীৰ ৰাজ্য কেনেকৈ বিচাৰিব পাৰে? হে মন্ত্ৰীসকল, ইয়াত তোমালোকে নিজৰ স্বাৰ্থসাধনেই কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছা—এইয়েই কথা।

Verse 76

परमार्थः कथं कोऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः । इत्युक्त्वा समुपेत्यैंनं स तु केशिध्वजं नृपम् ॥ ७४ ॥

“ইয়াত পৰমাৰ্থ কেনেকৈ হ’ব? তোমালোক এই বিষয়ে বিচক্ষণ নহয়।” এইদৰে কৈ খাণ্ডিক্য কেশিধ্বজ ৰজাৰ ওচৰলৈ গ’ল।

Verse 77

उवाच किमवश्यं त्वं दास्यसि गुरुदक्षिणाम् । बाढमित्येव तेनोक्तः खांडिक्यस्तमथाब्रवीत् ॥ ७५ ॥

তেওঁ ক’লে—“গুৰুদক্ষিণা হিচাপে তুমি নিশ্চয় কি দিবা?” সি ক’লে, “নিশ্চয়।” তেতিয়া খাণ্ডিক্যই তাক পুনৰ ক’লে।

Verse 78

भवानध्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः । यदि चेद्दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः ॥ ७६ ॥

আপুনি আত্মবিদ্যা আৰু পৰমাৰ্থ-তত্ত্বত বিচক্ষণ। যদি আপুনি অনুগ্ৰহ কৰে, তেন্তে গুৰু-নিষ্ক্ৰয়—গুৰুৰ নিশ্চিত মুক্তিদায়ক নিৰ্দেশ—মোক দান কৰক।

Verse 79

तत्क्लेशप्रशमायालं यत्कर्म तदुदीरय । केशिध्वज उवाच । न प्रार्थितं त्वया कस्मान्मम राज्यमकंटकम् ॥ ७७ ॥

এই ক্লেশ শান্ত কৰিবলৈ যি সাধন যথেষ্ট, সেই কৰ্ম কওক। কেশিধ্বজ ক’লে—তুমি মোৰ পৰা কণ্টকমুক্ত (নিৰ্বিঘ্ন) ৰাজ্য কিয় নাখুজিলা?

Verse 80

राज्यलाभाः द्धि नास्त्यन्यत्क्षत्रियाणामतिप्रियम् । खांडिक्य उवाच । केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः ॥ ७८ ॥

ক্ষত্ৰিয়সকলৰ বাবে ৰাজ্যলাভতকৈ অধিক প্ৰিয় আন একো নাই। খাণ্ডিক্য ক’লে—কেশিধ্বজ, বুজা; সেই কাৰণেই মই তোমাৰ পৰা সেয়া (ৰাজ্য) নাখুজিলোঁ।

Verse 81

राज्यमेतदशेषेण यन्न गृघ्रंति पंडिताः । क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम् ॥ ७९ ॥

পণ্ডিতসকলে স্বাৰ্থভোগৰ বাবে সম্পূৰ্ণ ৰাজ্যলৈ লোভ নকৰে। ক্ষত্ৰিয়ৰ ধৰ্ম এই—প্ৰজাসকলক ন্যায়েৰে পালন আৰু ৰক্ষা কৰি শাসন কৰা।

Verse 82

वधश्च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपंथिनाम् । यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्यपकृते त्वया ॥ ८० ॥

ধৰ্মযুদ্ধত স্বৰাজ্যৰ পথত বাধা দিয়া লোকসকলৰ বধ—তাত অশক্ত মোৰ দোষ নাই; কিয়নো অপকৃত্য তোমাৰ দ্বাৰাই কৰা হৈছে।

Verse 83

बंधायैव भवत्येषा ह्यविद्या चाक्रमोज्झिता । जन्मोपभोगलिप्सार्थमियं राज्यस्पृहा मम ॥ ८१ ॥

এই ত্যাগ নকৰা অবিদ্যাই বন্ধনৰ কাৰণ হয়। পুনঃপুনঃ জন্ম আৰু ভোগৰ লালসাৰ বাবে মোৰ ভিতৰত ৰাজ্য-স্পৃহা জাগিছে।

Verse 84

अन्येषां दोपजानेव धर्ममेवानुरुध्यते । न याच्ञा क्षत्रबंधूनां धर्मायैतत्सतां मतम् ॥ ८२ ॥

আনসকলৰ বাবে ধৰ্ম যেন গৌণ লাভৰ বাবে অনুসৃত হয়; কিন্তু সত্য ক্ষত্ৰিয়ৰ বাবে যাচনা ধৰ্মৰ উপায় নহয়—এইয়াই সজ্জনৰ মত।

Verse 85

अतो न याचित राज्यमविद्यांतर्गतं तव । राज्यं गृध्नंति विद्वांसो ममत्वाकृष्टचेतसः ॥ ८३ ॥

সেইবাবে মই তোমাৰ পৰা ৰাজ্য নাযাচিলোঁ; কিয়নো ৰাজ্য অবিদ্যাৰ পৰিধিত। মমত্বে আকৃষ্টচিত্ত ‘বিদ্বান’সকলেও ৰাজ্যলৈ লোভ কৰে।

Verse 86

अहंमानमह्य पानमदमत्ता न मादृशाः । केशिध्वज उवाच । अहं च विद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै ॥ ८४ ॥

অহংকাৰ আৰু মদ্যপানৰ গৰ্বে মত্ত, মোৰ দৰে আন কোনো নাই। কেশিধ্বজে ক’লে—মই ত সত্যবিদ্যাৰে মৃত্যুক তৰিব বিচাৰোঁ।

Verse 87

राज्यं यज्ञांश्च विविधान्भोगे पुण्यक्षयं तथा । तदिदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्चर्यतां गतम् ॥ ८५ ॥

ৰাজ্য, নানাবিধ যজ্ঞ আৰু ভোগ—এই সকলোয়ে পুণ্যক্ষয় ঘটায়। সেয়ে তুমি ধন্য; বিবেকে তোমাৰ মন সদাচাৰ আৰু সংযমৰ পথলৈ গতি কৰিছে।

Verse 88

श्रूयतां चाप्यविद्यायाः स्वरूपं कुलनंदन । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या ह्यस्वे स्वविषया मतिः ॥ ८६ ॥

হে কুলনন্দন, অবিদ্যাৰ স্বৰূপো শুনা। যি অনাত্মাত ‘মই’ বুদ্ধি, আৰু যি নিজৰ নহয় তাত ‘মোৰ’ বুলি দৃঢ় ধাৰণা—সেয়াই অবিদ্যা।

Verse 89

अविद्यातरुसंन्भूतं बीजमेतद्द्विधा स्थितम् । पंचभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृत्तः ॥ ८७ ॥

অবিদ্যা-বৃক্ষৰ পৰা উৎপন্ন এই বীজ দ্বিবিধ ৰূপে স্থিত। পঞ্চভূতাত্মক দেহত দেহী মোহ আৰু তমসৰ আৱৰণত চলি থাকে।

Verse 90

अहमेतदितीत्युञ्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम् । आकाशवाय्वग्रिजलपृथिवीभिः पृथक् स्थिते ॥ ८८ ॥

আত্মা আকাশ, বায়ু, অগ্নি, জল আৰু পৃথিৱীৰ পৰা সত্যতে পৃথক হ’লেও, কুমতি ডাঙৰকৈ ‘মই এই (দেহ)হে’ বুলি ধাৰণা কৰে।

Verse 91

आत्मन्यात्ममयं भावं कः करोति कलेवरे । कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च यत् ॥ ८९ ॥

দেহত আত্মময় ভাব কোনে স্থাপন কৰিব পাৰে? কিয়নো গৃহ, ক্ষেত্ৰ আদি যি কিছু, সেয়া দেহৰ ভোগ্য বস্তু মাথোঁ।

Verse 92

अदेहे ह्यात्मनि प्राज्ञो ममेदमिति मन्यते । इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु च ॥ ९० ॥

আত্মা দেহহীন হ’লেও মানুহে ভ্ৰমে ‘এইটো মোৰ’ বুলি ভাবে। তেনেদৰে পুত্ৰ-পৌত্ৰ আৰু নিজৰ দেহৰ পৰা উৎপন্ন সন্তানসকলৰ মাজতো ‘মোৰ’ বোধ বিস্তাৰ কৰে।

Verse 93

करोति पंडितः स्वाम्यमनात्मनि कलेवरे । सर्वदेहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः ॥ ९१ ॥

পণ্ডিতাভিমানী মানুহে অনাত্মা দেহত নিজৰ স্বামিত্ব ধৰে; আৰু সমগ্ৰ দেহে ভোগ কৰিবলৈ মানুহে কৰ্ম কৰে।

Verse 94

देहं चान्यद्यदा पुंसस्सदा बंधाय तत्परम् । मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदंभसा ॥ ९२ ॥

যেতিয়া পুৰুষে দেহক ‘মই’ বা ‘মোৰ’ বুলি ধৰে, তেতিয়া সেই ভাবেই সম্পূৰ্ণভাবে বন্ধনৰ কাৰণ হয়; যেন মাটিৰ ঘৰ কাদা-পানীৰে পুনৰ লিপা হয়।

Verse 95

पार्थिवोऽयं तथा देहो मृदंभोलेपनस्थितिः । पंचभोगात्मकैर्भोगैः पंचभोगात्मकं वपुः ॥ ९३ ॥

এই দেহ পাৰ্থিব স্বভাৱৰ; মাটি, পানী আৰু লেপনে স্থিত। পাঁচ বিষয়ভোগে ভোগিত হৈ দেহো পাঁচ ভোগাত্মক হয়।

Verse 96

आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वोऽत्र किंकृतः । अनेकजन्मसाहस्त्रं ससारपदवीं व्रजन् ॥ ९४ ॥

মানুহ সমৃদ্ধ হ’লেও তাত গৰ্বৰ কাৰণ কি? সি ত সহস্ৰ সহস্ৰ জন্ম ধৰি সংসাৰৰ পথত ভ্ৰমি আহিছে।

Verse 97

मोहश्रमं प्रयातोऽसौ वासनारेणुगुंठितः । प्रक्षाल्यते यदा सौम्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा ॥ ९५ ॥

মোহত ক্লান্ত জীৱ বাসনাৰ ধূলিৰে আচ্ছন্ন হয়; কিন্তু হে সৌম্য, জ্ঞানৰূপ উষ্ণ জলে সেই ধূলি ধুই পেলালে নিৰ্মলতা জাগে।

Verse 98

तदा संसारपांथस्य याति मोहश्रमः शमम् । मोहश्रमे शमं याते स्वच्छांतःकरणः पुमान् ॥ ९६ ॥

তেতিয়া সংসাৰ-পথত মোহজনিত ক্লান্তি শান্ত হয়। সেই মোহশ্ৰম নিৱৃত্ত হ’লে মানুহৰ অন্তঃকৰণ স্বচ্ছ আৰু নিৰ্মল হয়।

Verse 99

अनन्यातिशयाधारः परं निर्वाणमृच्छति । निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः ॥ ९७ ॥

যাৰ একমাত্ৰ আশ্ৰয় পৰমেশ্বৰ, সি পৰম নিৰ্বাণ লাভ কৰে। এই আত্মাই নিৰ্বাণময়—জ্ঞানস্বৰূপ, অমল আৰু কলুষহীন।

Verse 100

दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रकृतेस्ते तुनात्मनः । जलस्य नाग्निना संगः स्थालीसंगात्तथापि हि ॥ ९८ ॥

দুখ আৰু অজ্ঞানে গঠিত গুণধৰ্ম প্ৰকৃতিৰ; আত্মাৰ নহয়। যেনে জলৰ অগ্নিৰ সৈতে সত্য সংগ নাই—কেৱল পাত্ৰসঙ্গৰ বাবে তেনে ভাস হয়—তেমনি ইয়াতো।

Verse 101

शब्दोद्रेकादिकान्धर्मान्करोति हि यथा बुधः । तथात्मा प्रकृतेः संगादहंमानादिदूषितः ॥ ९९ ॥

যেনে এজন বুধিমান শবদোৎকটতা আদি আচৰণধৰ্ম গ্ৰহণ কৰে, তেনে আত্মাও প্ৰকৃতি-সঙ্গৰ বাবে অহংকাৰ, মান আদি দোষে কলুষিত যেন দেখা যায়।

Verse 102

भजते प्राकृतान्धर्मान्न्यस्तस्तंभो हि सोऽव्ययः । तदेतत्कथितं बीजमविद्याया मया तव ॥ १०० ॥

আশ্ৰয়-স্তম্ভ ত্যাগ কৰিলেও সেই অব্যয় আত্মা প্ৰাকৃত (সাংসাৰিক) ধৰ্মত লিপ্ত হয়। এই কথাই মই তোমাক অবিদ্যাৰ বীজ বুলি কৈছোঁ।

Verse 103

क्लेशानां च क्षयकरं योगादन्यन्न विद्यते ॥ १०१ ॥

যোগৰ বাহিৰে ক্লেশসমূহৰ ক্ষয় সাধন কৰা আন একো নাই।