Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā

Verse 1

श्रीनारद उवाच । कुतः सृष्टमिदं ब्रह्मञ्जगत्स्थावरजंगमम् । प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि सनन्दन ॥ १ ॥

শ্ৰী নাৰদ ক’লে— হে ব্ৰহ্মন, স্থাৱৰ-জঙ্গম এই সমগ্ৰ জগত ক’ৰ পৰা সৃষ্ট হৈছে? আৰু প্ৰলয়ত ই কাৰ মাজত লীন হয়? হে সনন্দন, মোক কোৱা।

Verse 2

ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । सभूमिः साग्निपवनो लोकोऽयं केन निर्मितः ॥ २ ॥

সাগৰ, আকাশ, পৰ্বত, মেঘ, পৃথিৱী আৰু অগ্নি-বায়ুসহ এই লোক কোনে নিৰ্মাণ কৰিছে?

Verse 3

कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम् ॥ ३ ॥

জীৱসমূহ কেনেকৈ সৃষ্টি হ’ল? বৰ্ণবিভাগ কেনেকৈ নিৰ্ধাৰিত হ’ল? তেওঁলোকৰ শৌচ-অশৌচ কেনেকৈ নিৰ্ণীত হয়? আৰু ধৰ্ম-অধৰ্মৰ বিধান কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠিত?

Verse 4

कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छंति ये मृताः । अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु मे भवान् ॥ ४ ॥

জীৱিত প্ৰাণীৰ মাজত জীৱাত্মাৰ স্বৰূপ কেনেকুৱা? আৰু যিসকলে মৰে তেওঁলোকে ক’লৈ যায়? এই লোকৰ পৰা সেই পৰলোকলৈ—হে পূজ্য, সকলো কথা মোক কওক।

Verse 5

सनंदन उवाच । श्रृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम् । भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते ॥ ५ ॥

সনন্দনে ক’লে—হে নাৰদ, শুনা; মই এক প্ৰাচীন পবিত্ৰ ইতিহাস ক’ম—ভৰদ্বাজে সোধাত ভৃগুৱে যি শাস্ত্ৰোপদেশ দিছিল।

Verse 6

कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् । भृगुमहर्षिमासीनं भरद्वाजोऽन्वपृच्छत ॥ ६ ॥

কৈলাস শিখৰত মহাতেজে দীপ্তিমান মহৰ্ষি ভৃগুক আসীন দেখি ভৰদ্বাজে ওচৰলৈ গৈ বিনয়ে প্ৰশ্ন কৰিলে।

Verse 7

भरद्वाज उवाच । कथं जीवो विचरति नानायोनिषु संततम् । कथं मुक्तिश्च संसाराज्जायते तस्य मानद ॥ ७ ॥

ভৰদ্বাজে ক’লে—জীৱাত্মা কেনেকৈ নিৰন্তৰ নানাযোনিত বিচৰণ কৰে? আৰু হে মানদ, তাৰ সংসাৰৰ পৰা মুক্তি কেনেকৈ হয়?

Verse 8

यश्च नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवन्स्वयम् । सेव्यसेवकभावेन वर्तेते इति तौ सदा ॥ ८ ॥

সেই নাৰায়ণ—স্ৰষ্টা, স্বয়ম্ভূ, স্বয়ং ভগৱান—চিৰকাল দ্বিবিধ ভাৱে থাকে: সেৱ্য (আৰাধ্য) আৰু (অন্তৰ্যামী ৰূপে) সেৱক।

Verse 9

प्रविशंति लये सर्वे यमीशं सचराचराः । लोकानां रमणः सोऽयं निर्गुणश्च निरंजनः ॥ ९ ॥

প্ৰলয়ৰ সময়ত চল-অচল সকলো সত্তা যম-নিয়মৰ ঈশ্বৰত লীন হয়। তেৱেঁই লোকসমূহৰ ৰমণ—নিৰ্গুণ আৰু নিৰঞ্জন।

Verse 10

अनिर्दश्योऽप्रतर्क्यश्च कथं ज्ञायेत कैर्मुने । कथमेनं परात्मानं कालशक्तिदुरन्वयम् ॥ १० ॥

তেওঁ অদৃশ্য আৰু তৰ্কাতীত—হে মুনি, তেওঁক কোনে জানিব? আৰু কাল আৰু তাৰ শক্তিৰে দুঃসন্ধেয় সেই পৰমাত্মাক কেনেকৈ বুজিব?

Verse 11

अतर्क्यचरितं वेदाः स्तुवन्ति कथमादरात् । जीवो जीवत्वमुल्लंघ्य कथं ब्रह्म समन्वयात् ॥ ११ ॥

যাৰ স্বভাৱ তৰ্কাতীত, বেদসমূহে তেওঁক শ্ৰদ্ধাৰে কেনেকৈ স্তৱ কৰে? আৰু জীৱে জীৱত্ব অতিক্ৰম কৰি সমন্বয়ত কেনেকৈ ব্ৰহ্ম হয়?

Verse 12

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि कृपानिधे । एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम् ॥ १२ ॥

মই এইটো শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ; সেয়ে কওক, হে কৃপানিধি। ভৰদ্বাজে সন্দেহ বিষয়ে সোধাত সেই পূজনীয় মুনি উত্তৰ দিবলৈ উদ্যত হ’ল।

Verse 13

महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततोऽब्रवीत् । भृगुरुवाच । मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वै महर्षिभिः ॥ १३ ॥

তাৰ পিছত ব্ৰহ্মাসদৃশ দীপ্তিমান সেই মহৰ্ষিয়ে তেওঁক সকলো কথা যথাযথ কৈ দিলে। ভৃগুৱে ক’লে—‘মানস’ নামৰ যি প্ৰাচীন ঋষি, তেওঁ মহৰ্ষিসকলৰ মাজত নিশ্চয়েই প্ৰসিদ্ধ আৰু খ্যাত।

Verse 14

अनादिनिधनो देवस्तथा तेभ्योऽजरामरः । अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतोऽथाक्षयोऽव्ययः ॥ १४ ॥

সেই দেৱ অনাদি আৰু অনন্ত; আৰু সকলোৰে ঊৰ্ধ্বত অজৰা-অমৰ। তেওঁ ‘অব্যক্ত’ নামে বিখ্যাত—শাশ্বত, অক্ষয় আৰু অব্যয়।

Verse 15

यतः सृष्टानि भूतानि जायंते च म्रियंति च । सोऽमृजत्प्रथमं देवो महांतं नाम नामतः ॥ १५ ॥

যাৰ পৰা সৃষ্ট ভূতসমূহ জন্মে আৰু মৰে—সেই দেৱে প্ৰথমে ‘মহৎ’ নামৰ তত্ত্বক সেই নামেই সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 16

आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः । आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ ॥ १६ ॥

সকলো ভূতক ধাৰণ কৰা সেই প্ৰভু ‘আকাশ’ নামে বিখ্যাত। আকাশৰ পৰা জল উৎপন্ন হ’ল, আৰু জলৰ পৰা অগ্নি আৰু বায়ু প্ৰকাশ পালে।

Verse 17

अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही । ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा ॥ १७ ॥

অগ্নি আৰু বায়ুৰ সংযোগৰ পৰা তাৰ পিছত পৃথিৱী উৎপন্ন হ’ল। তাৰ পাছত স্বয়ম্ভূ স্ৰষ্টাই তেজোময় এক দিৱ্য পদ্ম সৃষ্টি কৰিলে।

Verse 18

तस्मात्पद्मात्समभवद्व्रह्मा वेदमयो विधिः । अहंकार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत् ॥ १८ ॥

সেই পদ্মৰ পৰা বেদময় বিধাতা ব্ৰহ্মা উদ্ভৱ হ’ল। তেওঁ ‘অহংকাৰ’ নামে খ্যাত—সকলো ভূতৰ অন্তৰাত্মা হৈ সকলো সৃষ্টিৰ কৰ্তা॥১৮॥

Verse 19

ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पंच धातवः । शैलास्तस्यास्थिसंघास्तु मेदो मांसं च मेदिनी ॥ १९ ॥

সেই মহাতেজস্বী ব্ৰহ্মা এই পঞ্চধাতুৰেই গঠিত। পৰ্বতসমূহ তেওঁৰ অস্থিসংঘ, আৰু পৃথিৱী তেওঁৰ মাংস আৰু মেদ॥১৯॥

Verse 20

समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा । पवनश्चैव निश्वासस्तेजोऽग्निर्निम्नगाः शिराः ॥ २० ॥

সমুদ্ৰসমূহ তেওঁৰ ৰক্ত, আৰু আকাশ তেওঁৰ উদৰ। বায়ুই তেওঁৰ নিশ্বাস, অগ্নি তেওঁৰ তেজ, আৰু নদীবোৰ তেওঁৰ শিৰা॥২০॥

Verse 21

अग्नीषोमौ च चंद्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते । नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पादौ भुजौ दिशः ॥ २१ ॥

সেই বিশ্ৰুত বিরাট্ পুৰুষত অগ্নি আৰু সোম—অর্থাৎ চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য—তেওঁৰ দুটা নয়ন। আকাশ তেওঁৰ ঊর্ধ্বশিৰ, পৃথিৱী তেওঁৰ পাদ, আৰু দিশাসমূহ তেওঁৰ ভুজা॥২১॥

Verse 22

दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः । स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः ॥ २२ ॥

নিশ্চয়েই তেওঁৰ স্বৰূপ দুৰ্বিজ্ঞেয়—তেওঁ অচিন্ত্য আত্মা; সিদ্ধসকলৰো ইয়াত কোনো সংশয় নাই। তেওঁৱেই ভগৱান বিষ্ণু, ‘অনন্ত’ নামে প্ৰসিদ্ধ॥২২॥

Verse 23

सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयोऽकृतात्मभिः । अहंकारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभवाय वै । ततः समभवद्विश्वं पृष्टोऽहं यदिह त्वया ॥ २३ ॥

যি সকলো ভূতৰ আত্মা হৈ সকলোৰে অন্তৰত অন্তৰ্যামী ৰূপে অৱস্থিত, অশুদ্ধ অন্তঃকৰণযুক্তসকলৰ বাবে তেওঁক জনা দুষ্কৰ। সকলো ভূতৰ উদ্ভৱৰ বাবে অহংকাৰৰ স্ৰষ্টাও তেওঁৱেই; তেওঁৰ পৰা এই সমগ্ৰ বিশ্ব উৎপন্ন হৈছে—তুমি সুধাৰ বাবে মই এই কথা কওঁ।

Verse 24

भग्द्वाज उवाच । गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च । कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिंधि तत्त्वतः ॥ २४ ॥

ভগদ্বাজে ক’লে—আকাশ, দিশাসমূহ, পৃথিৱী আৰু বায়ু—ইয়াৰ নিজ নিজ পৰিমাপ কি? তত্ত্বত কৈ মোৰ সংশয় ছেদন কৰক।

Verse 25

भृगुरुवाच । अनंतमेतदाकाशं सिद्धदैवतसेवितम् । रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यांतो नाधिगम्यते ॥ २५ ॥

ভৃগুৱে ক’লে—এই আকাশ অনন্ত; সিদ্ধসকল আৰু দেৱশক্তিসকলে ইয়াক সেৱা আৰু সন্মান কৰে। ই মনোৰম, নানাবিধ আশ্ৰয়েৰে পৰিপূৰ্ণ; ইয়াৰ সীমা কেতিয়াও লাভ্য নহয়।

Verse 26

ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चंद्रादित्यौ न पश्यतः । तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः ॥ २६ ॥

সেই গতি-পথৰ ওপৰেও তলতো চন্দ্ৰ-সূৰ্য দেখা নাযায়। তাত দেৱসকল স্বয়ং দীপ্তিমান—সূৰ্যৰ দৰে উজ্জ্বল, অগ্নিৰ তেজে জ্বলি উঠা।

Verse 27

ते चाप्यन्तं न पश्यंति नभसः प्रथितौजसः । दुर्गमत्वादनंतत्वादिति मे वद मानद ॥ २७ ॥

তেওঁলোকেও—আকাশত মহাতেজেৰে প্ৰসিদ্ধ—ইয়াৰ অন্ত দেখা নাপায়। ই দুৰ্গম হোৱাৰ বাবেই নে সঁচাকৈ অনন্ত হোৱাৰ বাবেই? হে মানদ, মোক কওক।

Verse 28

उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्रज्वलद्भिः स्वयंप्रभैः । निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि ॥ २८ ॥

তাৰো ওপৰে ওপৰে স্বয়ংপ্ৰভ, প্ৰজ্বলিত লোকসমূহে এই আকাশক চাৰিওফালে আৱৰি ৰাখিছে; এই আকাশ দেৱতাসকলৰ বাবেও অপৰিমেয়।

Verse 29

पृथिव्यंते समुद्रास्तु समुद्रांते तमः स्मृतम् । तमसोंऽते जलं प्राहुर्जलस्यांतेऽग्निरेव च ॥ २९ ॥

পৃথিৱীৰ প্ৰান্তত সাগৰসমূহ; সাগৰৰ প্ৰান্তত তমস্ (অন্ধকাৰ) বুলি কোৱা হয়। সেই তমসৰ ওপাৰে জল, আৰু সেই জলৰ প্ৰান্তত অগ্নিয়েই আছে।

Verse 30

रसातलांते सलिलं जलांते पन्नगाधिपाः । तदंते पुनराकाशमाकाशांते पुनर्जलम् ॥ ३० ॥

ৰসাতলৰ অন্তত জল; সেই জলৰ অন্তত পন্নগাধিপতি (নাগাধিপতি)সকল। তেওঁলোকৰ ওপাৰে পুনৰ আকাশ, আৰু আকাশৰ অন্তত পুনৰ জল।

Verse 31

एवमंतं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च । अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि ॥ ३१ ॥

এইদৰে ভগৱানৰ আৰু সেই (বিশ্ব) জলৰো পৰিমাণ-সীমা জানিব দুঃজ্ঞেয়; অগ্নি, মাৰুত আৰু জলৰ সৈতে সম্পৰ্কিত দেৱতাসকলৰ বাবেও ই সম্পূৰ্ণ অজ্ঞেয়।

Verse 32

अग्निमारुततोयानां वर्णा क्षितितलस्य च । आकाशसदृशा ह्येते भिद्यंते तत्त्वदर्शनात् ॥ ३२ ॥

অগ্নি, মাৰুত, জল আৰু ক্ষিতিতলৰ যি গুণ-বৰ্ণনা কৰা হয়, সেয়া প্ৰকৃততে আকাশৰ দৰে সূক্ষ্ম; তত্ত্বদৰ্শনত এই ভেদসমূহ শমি যায়।

Verse 33

पठंति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च । त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा ॥ ३३ ॥

মুনিসকলেও বিভিন্ন শাস্ত্ৰত পাঠ কৰে যে ত্ৰিলোক আৰু সাগৰৰ বাবেও যথাবিধি প্ৰমাণ (মান) নিৰ্ধাৰিত কৰা হৈছে।

Verse 34

अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाणमुदीरयेत् । सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः ॥ ३४ ॥

যি অদৃশ্য আৰু অগম্য, তেওঁৰ প্ৰমাণ কোনে উচ্চাৰণ কৰিব? কিয়নো সিদ্ধ আৰু দেৱতাসকলৰো গতি-প্ৰাপ্তি শেষত পৰিমিত।

Verse 35

तदागण्यमनंतस्य नामानंतेति विश्रुतम् । नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः ॥ ३५ ॥

সেয়ে অগণনীয় অনন্তজন ‘অনন্ত’ নামে বিশ্ৰুত; আৰু সেই মহাত্মাৰ ‘মানস’ নামো নামাৰ্থৰ অনুৰূপ।

Verse 36

यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः । कोऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो योऽपि स्यात्तद्विधोऽपरः ॥ ३६ ॥

কিন্তু যেতিয়া সেই দিব্য ৰূপ—যেনেই হওক—সঙ্কুচিত হৈ পুনৰ বৃদ্ধি পায়, তেতিয়া তাক যথাৰ্থ জানিব পৰা কোন? তদ্বিধ আন এজন থাকিলেও।

Verse 37

ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः । ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः ॥ ३७ ॥

তাৰপিছত পদ্মৰ পৰা সৃষ্ট হ’ল সৰ্বজ্ঞ, মূৰ্তিমান প্ৰভু ব্ৰহ্মা—আদি, ধৰ্মময়, অনুত্তম প্ৰজাপতি।

Verse 38

भरद्वाज उवाच । पुष्करो यदि संभूतो ज्येष्ठं भवति पुष्करम् । ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे ॥ ३८ ॥

ভৰদ্বাজে ক’লে—যদি পুষ্কৰ উৎপন্ন হৈছে, তেন্তে সেই পুষ্কৰেই জ্যেষ্ঠ পুষ্কৰ কেনেকৈ কোৱা হয়? আৰু আপুনি ব্ৰহ্মাকো পূৰ্বজ বুলিছে; এইয়েই মোৰ সংশয়।

Verse 39

भृगुरुवाच । मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता । तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते ॥ ३९ ॥

ভৃগুৱে ক’লে—ইয়াত মনৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা যি মূৰ্তি ব্ৰহ্মত্ব লাভ কৰিছে, তাৰ আসন-বিধানৰ বাবে পৃথিৱীক ‘পদ্ম’ বুলি কোৱা হয়।

Verse 40

कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः । तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः ॥ ४० ॥

সেই পদ্মৰ কৰ্ণিকা আকাশলৈ উচ্ছ্ৰিত মেরু পৰ্বত। তাৰ মাজত অধিষ্ঠিত এই জগত্‌বিধাতা ব্ৰহ্মাই লোকসমূহ সৃষ্টি কৰে।

Verse 41

भरद्वाज उवाच । प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजति प्रभुः । मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्बहिर्द्विजसत्तम ॥ ४१ ॥

ভৰদ্বাজে ক’লে—হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! প্ৰভুৱে নানাবিধ প্ৰজাসৃষ্টি কেনেকৈ কৰে? আৰু ব্ৰহ্মা মেরুৰ ভিতৰত থাকিও কেনেকৈ তাৰ বাহিৰতো থাকে?

Verse 42

भृगुरुवाच । प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसाऽसृजत् । संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ॥ ४२ ॥

ভৃগুৱে ক’লে—মানস স্ৰষ্টাই মনৰ দ্বাৰাই নানাবিধ প্ৰজাসৃষ্টি কৰিলে। ভূতসমূহৰ সংৰক্ষণ আৰু পোষণৰ বাবে প্ৰথমে জল সৃষ্টি হ’ল।

Verse 43

यत्प्राणाः सर्वभूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् । यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धंते येन च प्रजाः ॥ ४३ ॥

যি প্ৰাণশক্তিৰে সকলো ভূতৰ সৃষ্টিত প্ৰথমে জল প্ৰকাশ পালে, সেই প্ৰাণেই সকলো জীৱ বৃদ্ধি পায় আৰু সেই প্ৰাণেই প্ৰজাৰ বিস্তাৰ ঘটে।

Verse 44

परित्यक्ताश्च नश्यंति तेनेदं सर्वमावृत्तम् । पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमंतश्च ये परे । सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः ॥ ४४ ॥

যেতিয়া জলতত্ত্ব পৰিত্যক্ত হয়, তেতিয়া সকলো নাশ হয়; সেই জলেই এই সমগ্ৰ জগত আৱৃত। পৃথিৱী, পৰ্বত, মেঘ আৰু অন্যান্য মূর্তিমান ৰূপ—সকলোকে বাৰুণ (বৰুণাধীন) বুলি জানিবা, কিয়নো আপঃই পুনৰ একে ধৰি সংহত কৰি ৰাখে।

Verse 45

भरद्वाज उवाच । कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ । कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान् ॥ ४५ ॥

ভৰদ্বাজে ক’লে—জল কেনেকৈ উৎপন্ন হ’ল? অগ্নি আৰু বায়ু কেনেকৈ প্ৰকাশ পালে? আৰু পৃথিৱী কেনেকৈ সৃষ্ট হ’ল? এই বিষয়ে মোৰ মহা সন্দেহ আছে।

Verse 46

भृगुरुवाच । ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मर्षीणां समागमे । लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम् ॥ ४६ ॥

ভৃগুৱে ক’লে—হে ব্রহ্মন! পূৰ্বৰ ব্রহ্মকল্পত, ব্রহ্মৰ্ষিসকল একত্ৰ হোৱাৰ সময়ত, মহাত্মা ঋষিসকলৰ মনত লোকসম্ভৱৰ বিষয়ে সন্দেহ উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 47

तेऽतिष्ठन्ध्यानमालंब्य मौनमास्थाय निश्चलाः । त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं वर्षशतं द्विजाः ॥ ४७ ॥

তেওঁলোকে ধ্যানৰ আশ্ৰয় লৈ, মৌন অৱলম্বন কৰি, অচলভাৱে স্থিৰ হৈ ৰ’ল। আহাৰ ত্যাগ কৰি সেই দ্বিজ ঋষিসকলে তপস্যাৰ স্পৰ্ধাত এশ দিব্য বছৰ সহ্য কৰিলে।

Verse 48

तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् । दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात् ॥ ४८ ॥

তেতিয়া তেওঁলোক সকলোৰে কৰ্ণত ব্ৰহ্মময়, বেদৰসে পূৰ্ণ বাণী প্ৰৱেশ কৰিলে; আৰু তাত আকাশমণ্ডলৰ পৰা দিব্যা সৰস্বতী প্ৰকাশিত হ’ল॥ ৪৮ ॥

Verse 49

पुरास्तिमितमाकाशमनंतमचलोपमम् । नष्टचंद्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ ॥ ४९ ॥

তেতিয়া আকাশ সম্পূৰ্ণ স্তব্ধ হ’ল—অনন্ত, পৰ্বতৰ দৰে অচল; চন্দ্ৰ-সূৰ্য আৰু বায়ু লুপ্ত হৈ, যেন সমগ্ৰ জগত নিদ্ৰামগ্ন হ’ল॥ ৪৯ ॥

Verse 50

ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम् । तस्माच्च सलिलोत्पीडादुदतिष्ठत मारुतः ॥ ५० ॥

তাৰ পিছত জল উৎপন্ন হ’ল—যেন অন্ধকাৰৰ পৰা আৰু অধিক গাঢ় অন্ধকাৰ উঠিল; আৰু সেই জলৰ ভিতৰৰ আলোড়ন আৰু চাপৰ পৰা মাৰুত (বায়ু) উদ্ভৱ হ’ল॥ ৫০ ॥

Verse 51

यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते । तच्चांभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुतेऽनिलः ॥ ५१ ॥

যেনেকৈ ছিদ্ৰবিহীন ঘৰ নীৰৱ যেন লাগে, তেনেকৈ সি যেতিয়া পানীৰে ভৰিবলৈ ধৰে, অনিল (বায়ু) তাক শব্দময় কৰি তোলে॥ ৫১ ॥

Verse 52

तथा सलिलसंरुद्धे नभसोंऽतं निरंतरे । भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान् ॥ ५२ ॥

তেনেকৈ জলৰ দ্বাৰা আকাশৰ বিস্তাৰ নিৰন্তৰে ৰুদ্ধ হ’লে, ঘোষধ্বনি কৰি বায়ু সাগৰতল ভেদি ওপৰলৈ কুদালি উঠে॥ ৫২ ॥

Verse 53

एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः । आकाशस्थानमासाद्य प्रशांतिं नाधिगच्छति ॥ ५३ ॥

ইয়াত সমুদ্ৰৰ ক্ষোভৰ পৰা উৎপন্ন বায়ু বিচৰণ কৰে; আকাশস্থান পায়োতেও সি প্ৰশান্তি নাপায়।

Verse 54

तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः । प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः ॥ ५४ ॥

সেই বায়ু আৰু জলৰ সংঘৰ্ষত দীপ্ত তেজ আৰু মহাবলসম্পন্ন শক্তি প্ৰকাশ পালে; তাৰ শিখা ঊৰ্ধ্বলৈ উঠি অন্ধকাৰক তিমিৰৰহিত কৰিলে।

Verse 55

अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् । तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते ॥ ५५ ॥

বায়ুৰ সৈতে সংযুক্ত অগ্নিয়ে জলক আকাশলৈ টানি তোলে; আৰু সেই অগ্নি-বায়ুৰ সংস্পৰ্শত ঘনত্ব উৎপন্ন হয়।

Verse 56

तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्ठति योऽपरः । स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति ॥ ५६ ॥

তাৰ আন অংশ আকাশত পতিত হৈও স্নেহ-বন্ধনে একেলগে থাকে; সি পিণ্ডীভূত হৈ ভূমিত্ব লাভ কৰে।

Verse 57

रसानां सर्वगंधानां स्नेहानां प्राणिनां तथा । भूमिर्योनिरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते ॥ ५७ ॥

সকলো ৰস, সকলো গন্ধ, সকলো স্নেহসাৰ আৰু প্ৰাণীৰো এই ভূমিয়েই যোনি—উৎস—বুলি জানিব লাগে; কিয়নো তাৰ পৰাই সকলো প্ৰসূত হয়।

Verse 58

भरद्वाज उवाच । य एते धातवः पंच रक्ष्या यानसृजत्प्रभुः । आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः ॥ ५८ ॥

ভৰদ্বাজে ক’লে—প্ৰভুৱে সৃষ্টি কৰা আৰু ৰক্ষা কৰিবলগীয়া সেই পাঁচ ধাতু কোনবোৰ? যি ‘মহাভূত’ৰ দ্বাৰা এই সকলো লোক ব্যাপ্ত আৰু আৱৃত হৈছে?

Verse 59

यदाऽसृजत्सहस्त्राणि भूतानां स महामतिः । पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते ॥ ५९ ॥

সেই মহামতিয়ে যেতিয়া ভূতসমূহৰ সহস্ৰ সহস্ৰ সৃষ্টি কৰিলে, তেতিয়া পিছত সেই একে ভূতসমূহতেই পুনৰ ‘ভূতত্ব’—দেহধাৰণৰ অৱস্থা—কেনেকৈ উপপন্ন হয়?

Verse 60

भृगुरुवाच । अमितानि महाष्टानि यांति भूतानि संभवम् । अतस्तेषां महाभूतशब्दोऽयमुपपद्यते ॥ ६० ॥

ভৃগুৱে ক’লে—সেই আঠ মহাতত্ত্ব অমিত; সিহঁতৰ দ্বাৰাই ভূতসমূহ প্ৰকাশ পায়। সেয়ে সিহঁতৰ বাবে ‘মহাভূত’ শব্দটো যথাযথ।

Verse 61

चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पांचभौतिकम् ॥ ६१ ॥

চেষ্টা বায়ুস্বৰূপ; খ মানে আকাশ; উষ্মা অগ্নি; সলিল দ্ৰৱত্ব; আৰু পৃথিৱী ইয়াত সংঘাত/ঘনতা—এইদৰে দেহ পাঞ্চভৌতিক।

Verse 62

इत्यतः पंचभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजंगमम् । श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेंद्रियसंज्ञिताः ॥ ६२ ॥

এইদৰে পঞ্চৰে যুক্ত স্থাবৰ-জঙ্গম সমগ্ৰ জগত আছে। শ্ৰোত্ৰ, ঘ্ৰাণ, ৰসনা, স্পৰ্শ আৰু দৃষ্টি—এইবোৰক ইন্দ্ৰিয়শক্তি বুলি কোৱা হয়।

Verse 63

भरद्वाज उवाच । पंचभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजंगमाः । स्थावराणां न दृश्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६३ ॥

ভৰদ্বাজে ক’লে—যদি স্থাৱৰ আৰু জংগম সঁচাকৈ পঞ্চভূতৰে যুক্ত হয়, তেন্তে স্থাৱৰ দেহত পঞ্চধাতু কিয় দেখা নাযায়?

Verse 64

अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यंते शरीरे पंच धातवः ॥ ६४ ॥

সত্যতে উষ্মাহীন, চেষ্টাহীন আৰু ঘন বৃক্ষদেহত পশুদেহৰ দৰে পঞ্চধাতু উপলব্ধ নহয়।

Verse 65

न श्रृण्वंति न पश्यंति न गंधरसवेदिनः । न च स्पर्शं हि जानंति ते कथं पंच धातवः ॥ ६५ ॥

তেওঁলোকে ন শোনে, ন দেখে; গন্ধ-ৰস নাজানে, স্পৰ্শো নুবুজে—তেন্তে তেওঁলোক কেনেকৈ পঞ্চভূতাত্মক?

Verse 66

अद्रवत्वादनग्नित्वादभूमित्वादवायुतः । आकाशस्याप्रमेयत्वाद्वृक्षाणां नास्ति भौतिकम् ॥ ६६ ॥

দ্ৰৱত্ব নথকাৰণে, অগ্নি নথকাৰণে, ভূমি নথকাৰণে, বায়ু নথকাৰণে—আৰু আকাশ অপ্ৰমেয় হোৱাৰ বাবে—বৃক্ষত পৰমাৰ্থত শুদ্ধ ভৌতিক তত্ত্ব নাই।

Verse 67

भृगुरुवाच । घनानामपि वृक्षणामाकाशोऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते ॥ ६७ ॥

ভৃগুৱে ক’লে—ঘন বৃক্ষৰ ভিতৰতো আকাশ (অৱকাশ) নিঃসন্দেহে আছে; সেইবাবে তেওঁলোকৰ ফুল আৰু কোমল পল্লৱৰ প্ৰকাশ সদায় সম্ভৱ হয়।

Verse 68

ऊष्मतो म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च । म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते ॥ ६८ ॥

তাপৰ প্ৰভাৱত পাত ম্লান হয়; তেনেদৰে বাকল, ফল আৰু ফুলো। সিহঁত ম্লান হৈ ঝৰি পৰে—সেয়ে ইয়াত ‘স্পৰ্শ’ক কাৰণ বুলি বুজা যায়।

Verse 69

वाय्वग्न्यशनिनिर्घोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वंति पादपाः ॥ ६९ ॥

বতাহ, অগ্নি আৰু বজ্ৰগর্জনৰ নিনাদত ফল আৰু ফুল ঝৰি যায়। শব্দ শ্ৰোত্ৰে গ্ৰহণ হয়; সেয়ে গছেও ‘শুনে’।

Verse 70

वल्ली वेष्टयते वृक्षान्सर्वतश्चैव गच्छति । नह्यदृष्टश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यंति पादपाः ॥ ७० ॥

লতা গছক জড়াই সকলো দিশে বিস্তাৰ হয়। তাৰ পথ দেখা নাযায়; সেয়ে গছ (যেন) তাক ‘দেখে’।

Verse 71

पुण्यापुण्यैस्तथा गंधैर्धूपैश्च विविधैरपि । अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रंति पादपाः ॥ ७१ ॥

পুণ্য-অপুণ্য গন্ধ আৰু নানা ধূপধোঁৱাতো উদ্ভিদ নিৰোগ হৈ ফুলে; সেয়ে গছ (যেন) সেই গন্ধ ‘ঘ্ৰাণ’ কৰে।

Verse 72

सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥ ७२ ॥

সুখ-দুখ গ্ৰহণ কৰা আৰু কটা হলেও পুনৰায় গজাৰ বাবে, মই গছত জীৱচেতনা দেখোঁ; সিহঁতৰ মাজত অচেতনতা নাই।

Verse 73

तेन तज्जलमादत्ते जरयत्यग्निमारुतौ । आहारपरिणामाच्च स्नहो वृद्धिश्च जायते ॥ ७३ ॥

সেই অন্তৰ্নিহিত তত্ত্বে দেহে জল-তত্ত্ব গ্ৰহণ কৰে, জঠৰাগ্নি আৰু প্ৰাণবায়ুক পৰিপক্ব কৰে; আৰু আহাৰৰ পৰিণামৰ পৰা স্নিগ্ধতা আৰু দেহবৃদ্ধি জন্মে।

Verse 74

जंगमानां च सर्वेषां शरीरे पंञ्च धातवः । प्रत्येकशः प्रभिद्यंते यैः शरीरं विचेष्टते ॥ ७४ ॥

সকলো জঙ্গম প্ৰাণীৰ শৰীৰত পাঁচ ধাতু-তত্ত্ব থাকে। সিহঁতে পৃথক পৃথকভাৱে কাৰ্য কৰে; সিহঁতৰ দ্বাৰাই শৰীৰে চেষ্টাও গতি কৰে।

Verse 75

त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्च पंचमः । इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये ॥ ७५ ॥

ত্বক, মাংস, অস্থি, মজ্জা আৰু পঞ্চম—স্নায়ু: পৃথিৱী-তত্ত্বময় শৰীৰত এইয়েই ইয়াত সংঘাত (সমষ্টি) বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 76

तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरुष्मा तथैव च । अग्निर्जनयते यच्च पंचाग्नेयाः शरीरिणः ॥ ७६ ॥

তেজেই অগ্নি; ক্ৰোধ, চকু আৰু দেহউষ্ণতাও অগ্নিস্বৰূপ। অগ্নিয়ে যি যি জন্মায়—শৰীৰীসকল এই পাঁচ আগ্নেয় তত্ত্বে গঠিত।

Verse 77

श्रोत्रं घ्राणं तथास्यं च हृदयं कोष्ठमेव च । आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पंच धातवः ॥ ७७ ॥

কাণ, নাক, মুখ, হৃদয় আৰু কোষ্ঠ (অন্তৰগুহা)ও—আকাশ-তত্ত্বৰ পৰা উৎপন্ন এই পাঁচ ধাতু প্ৰাণীৰ শৰীৰত থাকে।

Verse 78

श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च । इत्यापः पंचधा देहे भवंति प्राणिनां सदा ॥ ७८ ॥

কফ, পিত্ত, ঘাম, মেদ আৰু ৰক্ত—এইদৰে আপঃ (জলতত্ত্ব) প্ৰাণীৰ দেহত সদায় পাঁচ ৰূপে বিদ্যমান থাকে।

Verse 79

प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा ॥ ७९ ॥

প্ৰাণৰ দ্বাৰা দেহধাৰী জীৱ পুষ্ট আৰু প্ৰীত হয়; আৰু ব্যানৰ দ্বাৰা সি ধাৰিত হৈ সংহত থাকে আৰু যথাযথভাৱে স্থিত থাকে।

Verse 80

गच्छत्यपानोऽधश्चैव समानो ह्यद्यवस्थितः । उदानादुच्छ्वसितीति पञ्च भेदाच्च भाषते । इत्येते वायवः पंच वेष्टयंतीहदेहिनम् ॥ ८० ॥

অপান তললৈ গতি কৰে; সমান মধ্যভাগত অৱস্থিত বুলি কোৱা হয়; উদানৰ পৰা উচ্ছ্বাসৰ ক্ৰিয়া ঘটে। এইদৰে পাঁচ ভেদে ইহঁতক পাঁচ প্ৰাণবায়ু বুলি কোৱা হয়; আৰু এই পাঁচ বায়ুৱে ইয়াত দেহধাৰীক চাৰিওফালে আৱৰি ৰাখে।

Verse 81

भूमेर्गंधगुणान्वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान् । तस्य गंधस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान् ॥ ८१ ॥

দেহধাৰী জীৱে পৃথিৱীৰ পৰা গন্ধগুণ আৰু জলৰ পৰা ৰস (স্বাদ) উপলব্ধি কৰে। এতিয়া মই সেই গন্ধৰ গুণসমূহ পৰম্পৰামতে বিস্তাৰে ক’ম।

Verse 82

इष्टश्चानुष्टगंधश्च मधुरः कटुरेव च । निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च ॥ ८२ ॥

গন্ধ ইষ্টও হ’ব পাৰে, অনিষ্টও; মধুৰও, কটু-তীক্ষ্ণও হ’ব পাৰে। সি শোধনকাৰী, সংহত, স্নিগ্ধ, ৰুক্ষ, আৰু বিশদ—স্বচ্ছ আৰু পবিত্ৰ—ও হ’ব পাৰে।

Verse 83

एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गंधविस्तरः । ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना ॥ ८३ ॥

এইদৰে পাৰ্থিৱ তত্ত্বৰ গন্ধ-বিস্তাৰ নৱবিধ বুলি জানিব লাগে। জ্যোতি চকুৰে ৰূপ দেখে, আৰু বায়ুৰ দ্বাৰা স্পৰ্শৰ জ্ঞান হয়।

Verse 84

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः श्रृणु ॥ ८४ ॥

শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ আৰু ৰস—এইবোৰ গুণ বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে। এতিয়া মই ৰস-জ্ঞান ক’ম; মোৰ কথাখিনি মনোযোগেৰে শুনা।

Verse 85

रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः । मधुरो लवणस्तिक्तः कषायोऽम्लः कटुस्तथा ॥ ८५ ॥

প্ৰথিতাত্মা ঋষিসকলে ৰসক বহু প্ৰকাৰ বুলি কৈছে—মধুৰ, লৱণ, তিক্ত, কষায়, আম্ল আৰু কটু।

Verse 86

एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः । शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ ८६ ॥

এই ৰস জলময় বুলি স্মৃত, আৰু ইয়াৰ বিস্তাৰ ছয়বিধ। আৰু শব্দ, স্পৰ্শ আৰু ৰূপ—এই তিন গুণ জ্যোতি (অগ্নিতত্ত্ব)ৰ বুলি কোৱা হয়।

Verse 87

ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् । ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रोऽणुवृत्तवान् ॥ ८७ ॥

জ্যোতি ৰূপসমূহ দেখে; আৰু ‘ৰূপ’ বহু ধৰণৰ বুলি স্মৃত—হ্ৰস্ব, দীৰ্ঘ, স্থূল, চতুৰস্ৰ, অণু আৰু বৃত্তাকাৰ।

Verse 88

शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतोऽरुणस्तथा । कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः ॥ ८८ ॥

সিহঁত শ্বেত, কৃষ্ণ আৰু ৰক্ত; নীল, পীত আৰু অৰুণো বটে। সিহঁত কেতিয়াবা কঠিন, কেতিয়াবা চিক্কণ (চকচকে), কেতিয়াবা শ্লক্ষ্ণ, কেতিয়াবা পিচ্ছিল, কেতিয়াবা মৃদু আৰু কেতিয়াবা দাৰুণ।

Verse 89

एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः । तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम् ॥ ८९ ॥

এইদৰে তেজোৰূপ গুণক ষোল প্ৰকাৰ বিস্তাৰযুক্ত বুলি সোঁৱৰণ কৰা হয়। তাত আকাশৰ একমাত্ৰ গুণ বুলি কোৱা হয়—শব্দ।

Verse 90

तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् । षड्जो ऋषभगांधारौ मध्यमोधैवतस्तथा ॥ ९० ॥

এতিয়া মই সেই শব্দৰ নানাবিধ ৰূপৰ বিস্তাৰ ক’ম—ষড়্জ, ঋষভ, গান্ধাৰ, মধ্যম আৰু ধৈৱত।

Verse 91

पंचमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् । एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः ॥ ९१ ॥

পঞ্চম স্বৰো জানিবলগীয়া, আৰু নিষাদযুক্ত স্বৰো। এইদৰে আকাশসম্ভৱ এই গুণ সাত প্ৰকাৰ বুলি কোৱা হৈছে।

Verse 92

ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितोऽपि पयहादिषु । मृदंगभेरीशंखानां स्तनयित्नो रथस्य च ॥ ९२ ॥

নিজ ঐশ্বৰ্যশক্তিৰে তেওঁ সৰ্বত্ৰ অৱস্থিত—দুধ আদি বস্তুতো। মৃদংগ, ভেৰী আৰু শঙ্খৰ নাদত, লগতে মেঘগর্জন আৰু ৰথৰ গম্ভীৰ ঘোঁষতো তেওঁেই প্ৰকাশিত।

Verse 93

एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः । वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः ॥ ९३ ॥

এইদৰে বহু বিধ আকাৰৰ শব্দ আকাশৰ পৰা উৎপন্ন হয়। বায়ুৰ বিশেষ গুণ স্পৰ্শ; স্পৰ্শো বহু প্ৰকাৰ বুলি স্মৃত।

Verse 94

उष्णः शीतः सुखं दुःखं स्निग्धो विशद एव च । तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरोऽपि च ॥ ९४ ॥

ই উষ্ণ আৰু শীত, সুখ আৰু দুঃখ, স্নিগ্ধ আৰু বিশদো হয়। তদ্ৰূপ খৰ আৰু মৃদু, শ্লক্ষ্ণ, লঘু আৰু গুৰুতৰো বুলি কোৱা হয়।

Verse 95

शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणौ वायुरित्युत । एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते ॥ ९५ ॥

শব্দ আৰু স্পৰ্শ—এই দুয়ো বায়ুৰ গুণ বুলি জানিব লাগে। এইদৰে বায়ব্য গুণ একাদশ বিধ বুলি উচ্য।

Verse 96

आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह । अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः ॥ ९६ ॥

তেওঁলোকে কয় যে শব্দ আকাশজাত আৰু বায়ুৰ এই গুণসমূহৰ সৈতে যুক্ত। অব্যাহত হলে ই গ্ৰাহ্য হয়, কিন্তু সমভাবে নহয়—ইয়াৰ গতি বিষম।

Verse 97

आप्यायंते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः । आपोऽग्निर्मारुस्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु ॥ ९७ ॥

আৰু সেই ধাতুবোৰ সদায় অন্য ধাতুৰ দ্বাৰা পুষ্ট হয়। দেহধাৰীৰ ভিতৰত জল, অগ্নি আৰু বায়ু তত্ত্ব নিত্য জাগ্ৰত আৰু সক্ৰিয় থাকে।

Verse 98

मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः । पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली ॥ ९८ ॥

এই তত্ত্বসমূহ দেহৰ মূল; প্ৰাণবায়ুত ব্যাপি ইয়াতেই অৱস্থিত। পাৰ্থিৱ ধাতুক আশ্ৰয় কৰি বলৱান পুৰুষ যথাযথ চেষ্টাৰ গতি উৎপন্ন কৰে॥

Verse 99

श्रितो मूर्द्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयेत् । प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते ॥ ९९ ॥

অগ্নি যেতিয়া মস্তকত আশ্ৰিত হয়, তেতিয়া সি দেহক ৰক্ষা-পোষণ কৰে। প্ৰাণো মস্তক আৰু বাক্-অগ্নিত চলি ক্ৰিয়াশীল হয়॥

Verse 100

स जंतुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । मनो बुद्धिरहंकारो भूतानि विषयश्च सः ॥ १०० ॥

সেই সত্তাই সকলো ভূতৰ অন্তৰাত্মা, সনাতন পুৰুষ। সিয়েই মন, বুদ্ধি, অহংকাৰ; সিয়েই ভূততত্ত্ব আৰু ইন্দ্ৰিয়বিষয়ো॥

Verse 101

एवं त्विह स सर्वत्र प्राणैस्तु परिपाल्यते । पृष्ठतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः ॥ १०१ ॥

এইদৰে ইয়াত সি সৰ্বত্ৰ প্ৰাণদ্বাৰা পালন-ৰক্ষিত হয়। আৰু পিঠিৰ ফালে সমান বায়ুৰে প্ৰতিটো ক্ৰিয়া নিজ নিজ গতি আশ্ৰয় কৰে॥

Verse 102

वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः । वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते ॥ १०२ ॥

বস্তিমূল, গুদ আৰু পাচক অগ্নিৰ ওচৰত আশ্ৰয় লৈ অপান বায়ু মূত্ৰ আৰু মল বহন কৰি বাহিৰলৈ উলিয়ায়॥

Verse 103

प्रयत्ने कर्मनियमे य एकस्त्रिषु वर्तते । उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः ॥ १०३ ॥

যি একেই প্ৰাণশক্তি প্ৰচেষ্টা, কৰ্ম আৰু কৰ্ম-নিয়ম—এই তিন ক্ষেত্ৰত কাৰ্য কৰে, অধ্যাত্মজ্ঞান-নিপুণসকলে তাক ‘উদান’ বুলি কয়।

Verse 104

संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः । शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते ॥ १०४ ॥

যি বায়ু সকলো সন্ধি (জোৰ)-ত অৱস্থিত, মানুহৰ শৰীৰত তাক ‘ব্যাণ’ বুলি উপদেশ দিয়া হয়।

Verse 105

बाहुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः । रसान्वारु दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते ॥ १०५ ॥

বাহুত দেহাগ্নি বিস্তৃত থাকে আৰু ‘সমান’ নামৰ প্ৰাণপ্ৰবাহে উদ্দীপিত হয়; সি ৰসক সঞ্চালিত কৰি দোষসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি তীব্ৰভাৱে কাৰ্য কৰে।

Verse 106

अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः । समन्वितस्त्वधिष्ठानं सम्यक् पचति पावकः ॥ १०६ ॥

অপান আৰু প্ৰাণৰ মাজত, যেতিয়া প্ৰাণ-অপানৰ যথাযথ সমন্বয় হয়, তেতিয়া নিজৰ অধিষ্ঠানত স্থিত পাৱক (জঠৰাগ্নি) আহাৰক সঠিকভাৱে পচায়।

Verse 107

आस्पंहि पायुपर्यंतमंते स्याद्गुदसंज्ञिते । रेतस्तस्मात्प्रजायंते सर्वस्रोतांसि देहिनाम् ॥ १०७ ॥

আস্যৰ পৰা পায়ু পৰ্যন্ত যি অন্তিম অঞ্চল, তাক ‘গুদ’ বুলি কোৱা হয়। তাৰ পৰা ৰেত (বীৰ্য) উৎপন্ন হয়, আৰু তাৰ পৰাই দেহীৰ সকলো স্ৰোতস্ (নাড়ী-মাৰ্গ) জন্মে।

Verse 108

प्राणानां सन्निपाताश्च सन्निपातः प्रजायते । ऊष्मा चाग्निरिति ज्ञेयो योऽन्नं पचति देहिनाम् ॥ १०८ ॥

প্ৰাণসমূহৰ সংযোগৰ পৰা সিহঁতৰ যৌথ সন্নিপাত জন্মে। সেই উষ্মাই দেহধাৰীৰ অন্ন পচোৱা পাৱক (অগ্নি) বুলি জানিব লাগে।

Verse 109

अग्निवेगवहः प्राणो गुदांते प्रतिहन्यते । स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम् ॥ १०९ ॥

অগ্নিবেগে বোৱা প্ৰাণ গুদাৰ অন্তত আঘাত কৰে। তাৰ পিছত ঊৰ্ধ্বলৈ উঠি পুনৰ পাৱকক উদ্দীপিত কৰি ওপৰলৈ তোলে।

Verse 110

पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः । नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः ॥ ११० ॥

পক্বাশয় নাভিৰ তলত থাকে, আৰু আমাশয় নাভিৰ ওপৰত বুলি স্মৃত। দেহৰ নাভিমূলে সকলো প্ৰাণ স্থিত।

Verse 111

प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्दमधस्तथा । वहंत्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः ॥ १११ ॥

হৃদয়ৰ পৰা প্ৰস্থিতা সকলো নাড়ী তিৰ্যক্, ঊৰ্ধ্ব আৰু অধঃ দিশতো প্রবাহিত হয়। দশ প্ৰাণৰ প্ৰচোদনাত সিহঁতে অন্নৰস বহন কৰে।

Verse 112

एष मार्गोऽपि योगानां येन गच्छंति तत्पदम् । जितक्लमाः समा धीरा मूर्द्धन्यात्मानमादधन् ॥ ११२ ॥

এইটোও যোগীৰ পথ, যাৰ দ্বাৰা তেওঁলোকে সেই পৰম পদত উপনীত হয়। ক্লম জয় কৰি, সমভাবী ধীৰ হৈ, তেওঁলোকে আত্মাক মূৰ্ধ্নিত স্থাপন কৰে।

Verse 113

एवं सर्वेषु विहितप्राणापानेषु देहिनाम् । तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः ॥ ११३ ॥

এইদৰে যিসকল দেহধাৰীৰ প্ৰাণ-অপান বিধিমতে নিয়ন্ত্ৰিত, তেওঁলোকৰ অন্তৰৰ অগ্নি নিত্য প্ৰজ্বলিত থাকে—যেন পাত্ৰত বিধিপূৰ্বক স্থাপিত যজ্ঞাগ্নি।