Anadhyaya and the Winds: From Vedic Recitation Protocol to Sanatkumara’s Moksha-Upadesha

Verse 1

सनन्दन उवाच । अवतीर्णेषु विप्रेषु व्यासः पुत्रसहायवान् । तूर्ष्णीं ध्यानपरो धीमानेकांते समुपाविशत् ॥ १ ॥

সনন্দনে ক’লে—বিপ্ৰসকল নামি অহাৰ পিছত, পুত্ৰসহ ধীমান ব্যাসদেৱে মৌন ধৰি ধ্যানপরায়ণ হৈ একান্ত ঠাইত বহিল।

Verse 2

तमुवाचाशरीरी वाक् व्यासं पुत्रसमन्वितम् । भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते ॥ २ ॥

তেতিয়া পুত্ৰসহ ব্যাসদেৱক এক অশৰীৰী বাণীয়ে ক’লে—“হে মহর্ষে, হে বাসিষ্ঠ! ইয়াত ব্ৰহ্মঘোষ, অৰ্থাৎ পবিত্ৰ বৈদিক ধ্বনি, প্ৰচলিত নহয়।”

Verse 3

एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिंतयन्निव । ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते ॥ ३ ॥

তুমি একাই মৌন ধৰি ধ্যানত কিয় বহি আছা, যেন চিন্তাত ডুবি আছা? ব্ৰহ্মঘোষবিহীন এই পৰ্বত শোভা নাপায়।

Verse 4

तस्मादधीष्व भगवन्सार्द्धं पुत्रेण धीमता । वेदान्वेदविदा चैव सुप्रसन्नमनाः सदा ॥ ४ ॥

সেয়ে, হে ভগৱন, বুদ্ধিমান পুত্ৰৰ সৈতে বেদ অধ্যয়ন কৰা, আৰু বেদবিদৰ সঙ্গেও; সদায় পৰম প্ৰসন্ন আৰু শান্তচিত্ত হৈ থাকা।

Verse 5

तच्छुत्वा वचनं व्यासो नभोवाणीसमीरितम् । शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् ॥ ५ ॥

নভোবাণীৰে উচ্চাৰিত সেই বাক্য শুনি ব্যাসে, পুত্ৰ শুকৰ সৈতে, বেদৰ নিয়মিত অভ্যাস আৰু পাঠ আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 6

तयोरभ्यसतोरेवं बहुकालं द्विजोत्तम । वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवीजितः ॥ ६ ॥

হে দ্বিজোত্তম, তেওঁলোকে এইদৰে দীঘলীয়া সময় অভ্যাস কৰি থাকোঁতে, সাগৰৰ বতাহে তাড়িত অতি প্ৰচণ্ড বায়ু ব’বলৈ ধৰিলে।

Verse 7

ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् । शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥ ७ ॥

তেতিয়া ব্যাসে পুত্ৰক থামাই ক’লে, “এয়া অনধ্যায়ৰ সময়।” কিন্তু শুক ক্ষণমাত্ৰ নিবৃত্ত হ’লেও কৌতূহলে ভৰি থাকিল।

Verse 8

अपृच्छत्पितरं तत्र कुतो वायुरभूदयम् । आख्यातुमर्हति भवान्सर्वं वायोर्विचेष्टितम् ॥ ८ ॥

তাতে সি পিতাক সুধিলে—“এই বায়ু ক’ৰ পৰা উঠিল? বায়ুৰ সকলো চেষ্টাৰ সম্পূৰ্ণ বিৱৰণ ক’বলৈ আপুনি যোগ্য।”

Verse 9

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । अनध्यायनिमित्तऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥

শুকৰ এই বাক্য শুনি ব্যাস পৰম বিস্মিত হ’ল; আৰু অনধ্যায় (বেদপাঠ-নিষেধ) উপলক্ষে তেওঁ এই কথা ক’লে।

Verse 10

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः । तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्ये व्यवस्थितः ॥ १० ॥

তোমাৰ ভিতৰত দিব্য দৃষ্টি উদ্ভৱ হৈছে; তোমাৰ মন সুস্থ আৰু নিশ্চল। তমস আৰু ৰজস ত্যাগ কৰি তুমি সত্যত প্রতিষ্ঠিত।

Verse 11

तस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्वा समनुचिंतय । देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः ॥ ११ ॥

নিজ আত্মাতেই বেদক বুজি আৰু সম্যক চিন্তন কৰিলে মানুহ বিষ্ণুলৈ নিয়া দেবযান পথ অনুসৰে; কিন্তু পিতৃযান তামসিক প্ৰবৃত্তিৰ।

Verse 12

द्वावेतौ प्रत्ययं यातौ दिवं चाधश्च गच्छतः । पृथिव्यामंतरिक्षे च यतः संयांति वायवः ॥ १२ ॥

এই দুটা পথেই নিৰ্ণায়কভাৱে স্থিত—এটা ওপৰলৈ স্বৰ্গলৈ যায়, আনটো তললৈ যায়; এইদুৱাৰ পৰাই পৃথিৱী আৰু অন্তৰীক্ষত বায়ু চলি মিলিত হয়।

Verse 13

सप्त ते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः । तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः ॥ १३ ॥

বায়ুৰ সাতটা পথ আছে—সেইবোৰ ক্ৰমে বুজি লোৱা। সেই (পথ/প্ৰদেশ)সমূহত ‘সাধ্য’ নামৰ মহাবলী দেবগণ উদ্ভৱ হৈছিল।

Verse 14

तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः । उदानस्तस्य पुत्रोऽभूव्द्यानस्तस्याभवत्सुतः ॥ १४ ॥

তেওঁলোকৰ মাজতো ‘সমান’ নামৰ এজন দুৰ্জয় পুত্ৰ জন্মিল। তেওঁৰ পুত্ৰ উদান, আৰু উদানৰ পুত্ৰ ধ্যান জন্মিল॥১৪॥

Verse 15

अपानश्च ततो जज्ञे प्राणश्चापि ततः परम् । अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्द्धर्षः शत्रुमर्दनः ॥ १५ ॥

তাৰপিছত অপান জন্মিল, আৰু তাৰ পিছত প্ৰাণো জন্মিল। প্ৰাণ নিঃসন্তানেই থাকিল—অদম্য, ভয়ংকৰ, শত্রুমৰ্দনকাৰী॥১৫॥

Verse 16

पृथक्क्र्म्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथा तथा । प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक् ॥ १६ ॥

এতিয়া মই তেওঁলোকৰ (প্ৰাণবায়ুসকলৰ) পৃথক পৃথক কৰ্ম ক্ৰমে ক’ম। প্ৰাণীৰ ভিতৰত সৰ্বব্যাপী বায়ুৱে প্ৰতিটো চেষ্টাক পৃথকভাবে প্ৰৱৰ্তিত কৰে॥১৬॥

Verse 17

प्रीणनाञ्चैव सर्वेषां प्राण इत्यभिधीयते । प्रेषयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांस्तथा ॥ १७ ॥

সকলোকে তৃপ্ত কৰি পোষণ কৰে বুলিয়েই তাক ‘প্ৰাণ’ বুলি কোৱা হয়। সি মেঘসমূহক, ধোঁৱাজাত আৰু উষ্মাজাত বস্তুসমূহকো আগুৱাই নিয়ে॥১৭॥

Verse 18

प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः । अंबरे स्नेहमात्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः ॥ १८ ॥

প্ৰথম গতি-মাৰ্গত প্ৰথম বায়ুৰ নাম ‘প্ৰবাহ’। সি আকাশত সামান্য আর্দ্ৰতা আৰু বিদ্যুৎৰ পৰা উৎকৃষ্ট দ্যুতি উৎপন্ন কৰে॥১৮॥

Verse 19

आवहो नाम सोऽभ्येति द्वितीयः श्वसनो नदन् । उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः ॥ १९ ॥

দ্বিতীয় বায়ু ‘আবহ’ নামে জনা যায়, গর্জনময় আৰু দ্ৰুতগামী; সেয়াই সদায় চন্দ্ৰ আদি জ্যোতিষ্কৰ উদয় ঘটায়।

Verse 20

अंतर्देहेषु चोदानं यं वदंति मनीषिणः । यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्द्धारयते जलम् ॥ २० ॥

দেহৰ ভিতৰত চলা ‘উদান’ নামৰ প্ৰেৰণা বুলি মুনিগণে কয়; সেয়াই বায়ু চাৰি সমুদ্ৰৰ পৰা আহৃত জল ধৰি ৰাখে।

Verse 21

उद्धृत्य ददते चापो जीमूतेभ्यो वनेऽनिलः । योऽद्धिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छती ॥ २१ ॥

বনত অনিলে জল তুলি মেঘলৈ দিয়ে; আৰু সমুদ্ৰে মেঘবোৰ একত্ৰ কৰি পর্জন্য—বৰ্ষাশক্তি—লৈ অৰ্পণ কৰে।

Verse 22

उद्वहो नाम बंहिष्ठस्तृतीयः स सदागतिः । संनीयमाना बहुधा येन नीला महाघनाः ॥ २२ ॥

তৃতীয় বায়ু ‘উদ্বহ’ নামে, অতি বলবান আৰু সদা গতিশীল; তাৰ দ্বাৰা নীল মহাঘন মেঘ বহু দিশলৈ একত্ৰ কৰি চলোৱা হয়।

Verse 23

वर्षमोक्षकृतारंभास्ते भवंति घनाघनाः । योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा ॥ २३ ॥

সেই ঘনঘন মেঘবোৰ বৰ্ষা-মোচনৰ আৰম্ভণি কৰে; আৰু সেই বায়ুৱেই আকাশপথে দেৱতাৰ বিমান বহন কৰে।

Verse 24

चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः । येन वेगवता रुग्णाः क्रियन्ते तरुजा रसाः ॥ २४ ॥

চতুৰ্থ প্ৰাণবায়ুৰ নাম ‘সংবহ’; তেওঁ ‘গিৰিমৰ্দন’। তেওঁৰ তীব্ৰ বেগে গছ-উৎপন্ন ৰস মথিত হৈ প্ৰবাহিত হয়।

Verse 25

पंचमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः । यस्मिन्परिप्लवे दिव्या वहंत्यापो विहायसा ॥ २५ ॥

পঞ্চম মহাবেগী মাৰুত ‘বিৱহ’ নামে জনা যায়। তেওঁৰ প্ৰবল উচ্ছ্বাসত দিব্য জল আকাশপথে বহি যায়।

Verse 26

पुण्यं चाकाशगंगायास्तोयं तिष्ठति तिष्ठति । दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः ॥ २६ ॥

আকাশগংগাৰ পুণ্য জল তাতেই স্থিৰ থাকে—সদায় স্থিৰ—য’ত দূৰৰ পৰা অহা সূৰ্যৰ একেটি ৰশ্মিও প্ৰতিহত হৈ উভতি যায়।

Verse 27

योनिरंशुसहस्रस्य येन याति वसुंधराम् । यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च ॥ २७ ॥

তেওঁয়েই সহস্ৰৰশ্মিধৰ (সূৰ্য)ৰ উৎস; তেওঁৰ শক্তিতেই সূৰ্যই পৃথিৱীৰ ওপৰেৰে নিজৰ গতি কৰে। তেওঁৰ পৰাই সোম (চন্দ্ৰ) পুষ্ট হৈ বৃদ্ধি পায়; তেওঁয়েই অমৃতৰ দিৱ্য নিধিও।

Verse 28

षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जीवतां वरः । सर्वप्राणभृतां प्राणार्न्योऽतकाले निरस्यति ॥ २८ ॥

ষষ্ঠ প্ৰাণবায়ুৰ নাম ‘পৰিবহ’; তেওঁ জীৱসকলৰ বাবে বায়ুসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। অন্তকালত তেওঁ সকলো প্ৰাণধাৰীৰ প্ৰাণ দেহৰ পৰা বাহিৰলৈ নিক্ষেপ কৰে।

Verse 29

यस्य धर्मेऽनुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ । सम्यगन्वीक्षता बुद्ध्या शांतयाऽध्यात्मनित्यया ॥ २९ ॥

যাৰ ধৰ্ম অনুসৰি মৃত্যু আৰু বৈৱস্বত যম—উভয়েই চলে, তেওঁ শান্ত, আত্মনিষ্ঠ বুদ্ধিৰে সম্যক্ বিচাৰ কৰে; ফলত তেওঁলোকো তেওঁৰ ধৰ্মাধীন হয়।

Verse 30

ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते । यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे ॥ ३० ॥

যি ধ্যান-অভ্যাসত ৰমি অমৃতত্বৰ যোগ্য হয়, তেওঁক দ্ৰুত প্ৰাপ্ত কৰি তেওঁলোকে দিশাসমূহৰ অন্ত—পৰম গতি—লাভ কৰিলে।

Verse 31

दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः । येन वृष्ट्या पराभूतस्तोयान्येन निवर्तते ॥ ३१ ॥

প্ৰজাপতি দক্ষৰ দহ পুত্ৰৰ সহস্ৰ সহস্ৰ গণ আছিল। এটা শক্তিয়ে বৰষুণ দমন কৰে, আৰু আন এটা শক্তিয়ে পানীসমূহ পিছুৱাই দিয়ে।

Verse 32

परीवहो नाम वरो वायुः स दुरतिक्रमः । एवमेते दितेः पुत्रा मरुतः परमाद्भुताः ॥ ३२ ॥

‘পৰীৱহ’ নামৰ এক শ্ৰেষ্ঠ বায়ু আছে—সেয়া দুঃঅতিক্ৰম্য, অজেয়। তেনেদৰে দিতিৰ পুত্ৰ এই মৰুতসকল পৰম আশ্চৰ্য।

Verse 33

अनारमंतः सर्वांगाः सर्वचारिणः । एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः ॥ ३३ ॥

তেওঁলোকে থামে নে; তেওঁলোকৰ অঙ্গসমূহ সম্পূৰ্ণ, আৰু তেওঁলোকে সৰ্বত্র বিচৰণ কৰে। তথাপি এই মহা আশ্চৰ্য—এইয়েই পৰ্বতশ্ৰেষ্ঠ।

Verse 34

कंपितः सहसा तेन पवमानेन वायुना । विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः ॥ ३४ ॥

সেই পবিত্ৰকাৰী বায়ুত সি হঠাতে কঁপি উঠিল। ই বিষ্ণুৰ নিঃশ্বাসজাত বায়ু; যেতিয়া ই প্ৰবল বেগে ধাৱিত হয়।

Verse 35

सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा । तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म न पठंत्यतिवायुतः ॥ ३५ ॥

তাত! বায়ু হঠাতে উঠিলে তেতিয়া জগত ব্যাকুল হৈ কঁপে। সেয়ে ব্রহ্মবিদসকলে অতিপ্ৰবল বায়ুত ব্রহ্ম-পাঠ নকৰে।

Verse 36

वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्य तत्पीडितं भवेत् । एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः ॥ ३६ ॥

কথিত আছে—বায়ুৰো বায়ুভয় আছে, আৰু ব্ৰহ্মাও তাতে পীড়িত হয়। ইমান কৈ পৰাশৰপুত্ৰ প্ৰভুৱে বাক্য সমাপ্ত কৰিলে।

Verse 37

उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगंगामगात्तदा । ततो व्यासे गते स्नातुं शुको ब्रह्मविदां वरः ॥ ३७ ॥

পুত্ৰক ‘অধ্যয়ন কৰ’ বুলি কৈ ব্যাস তেতিয়া ব্যোমগংগালৈ গ’ল। ব্যাস গ’লত ব্ৰহ্মবিদসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ শুক স্নান কৰিবলৈ গ’ল।

Verse 38

स्वाध्यायमकरोद्ब्रह्मन्वेदवेदांगपारगः । तत्र स्वाध्यायसंसक्तं शुकं व्याससुतं मुने ॥ ३८ ॥

হে ব্ৰাহ্মণ! সি স্বাধ্যায় কৰিলে আৰু বেদ-বেদাঙ্গত পাৰদৰ্শী হ’ল। হে মুনি! তাত স্বাধ্যায়ত লীন ব্যাসপুত্ৰ শুকক সি দেখিলে।

Verse 39

सनत्कुमारो भगवानेकांते समुपागतः । उत्थाय सत्कृतस्तेन ब्रह्मपुत्रो हि कार्ष्णिना ॥ ३९ ॥

ভগৱান সনৎকুমাৰ একান্তে আহি উপস্থিত হ’ল। তেতিয়া কাৰ্ষ্ণীয়ে উঠি ব্ৰহ্মপুত্ৰক যথোচিত সন্মান কৰিলে।

Verse 40

ततः प्रोवाच विप्रेंद्र शुकं विदां वरः । किं करोषि महाभाग व्यासपुत्र महाद्युते ॥ ४० ॥

তাৰ পাছত, হে বিপ্ৰেন্দ্ৰ, বিদ্বানসকলৰ শ্ৰেষ্ঠজনে শুকক ক’লে— “হে মহাভাগ, হে ব্যাসপুত্ৰ মহাদ্যুতে, তুমি কি কৰি আছা?”

Verse 41

शुक उवाच । स्वाध्याये संप्रवृत्तोऽहं ब्रह्मपुत्राधुना स्थितः । त्वद्दर्शनमनुप्राप्तः केनापि सुकृतेन च ॥ ४१ ॥

শুক ক’লে— “মই স্বাধ্যায়ত নিয়োজিত, আৰু এতিয়া ব্ৰহ্মপুত্ৰ-ভাৱে স্থিত। কোনো পুণ্যকর্মৰ ফলতেই আপোনাৰ দৰ্শন লাভ কৰিলোঁ।”

Verse 42

किंचित्त्वां प्रष्टुमिच्छामि तत्त्वं मोक्षार्थसाधनम् । तद्वदस्व महाभाग यथा तज्ज्ञानमाप्नुयाम् ॥ ४२ ॥

মই আপোনাক কিছুমান সুধিব বিচাৰোঁ—তত্ত্ব আৰু মোক্ষসাধন। হে মহাভাগ, কৃপা কৰি কওক, যেন মই সেই সত্যৰ জ্ঞান লাভ কৰোঁ।

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ ४३ ॥

সনৎকুমাৰে ক’লে— “বিদ্যাৰ সমান কোনো চকু নাই, বিদ্যাৰ সমান কোনো তপ নাই। ৰাগাসক্তিৰ সমান কোনো দুখ নাই, আৰু ত্যাগৰ সমান কোনো সুখ নাই।”

Verse 44

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता । सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम् ॥ ४४ ॥

পাপকর্মৰ পৰা নিবৃত্তি, সদায় পুণ্যাচৰণত স্থিৰতা, আৰু সদাচাৰসম্মত শুদ্ধ দৈনন্দিন আচৰণ—ইয়েই পৰম মঙ্গলৰ অনুত্তম পথ।

Verse 45

मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति । नालं स दुःखमोक्षाय संगो वै दुःखलक्षणः ॥ ४५ ॥

দুঃখবহুল এই দুষ্প্ৰাপ্য মানৱজন্ম পাই যি আসক্ত হয়, সি মোহিত হয়। সি দুঃখমোচনৰ যোগ্য নহয়; কিয়নো আসক্তিয়েই দুঃখৰ লক্ষণ।

Verse 46

सक्तस्य बुद्धर्भवति मोहजालविवर्द्धिनी । मोहजालावृतो दुःखमिहामुत्र तथाश्नुते ॥ ४६ ॥

আসক্তৰ বুদ্ধি মোহজালক অধিক বৃদ্ধি কৰে। সেই মোহজালে আৱৃত হৈ সি ইহলোক আৰু পৰলোক—দুয়োতে দুঃখ ভোগ কৰে।

Verse 47

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ॥ ४७ ॥

যি পৰম শ্ৰেয় বিচাৰে, সি সকলো উপায়ে কাম আৰু ক্ৰোধ দমন কৰিব লাগে; কিয়নো এই দুয়ো সদায় শ্ৰেয় নাশ কৰিবলৈ উদ্যত।

Verse 48

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेञ्च मत्सरात् । विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ४८ ॥

সদায় ক্ৰোধৰ পৰা তপস্যাক ৰক্ষা কৰা; মৎসৰৰ পৰা শ্ৰী-সমৃদ্ধিক ৰক্ষা কৰা; মান-অপমানৰ পৰা বিদ্যাক ৰক্ষা কৰা; আৰু প্ৰমাদৰ পৰা নিজকে ৰক্ষা কৰা।

Verse 49

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । आत्मज्ञानं परं ज्ञानं सत्यं हि परमं हितम् ॥ ४९ ॥

কৰুণা পৰম ধৰ্ম, ক্ষমা পৰম বল। আত্মজ্ঞানেই শ্ৰেষ্ঠ জ্ঞান, আৰু সত্যই নিশ্চয় পৰম হিত।

Verse 50

येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पंडितः । इंद्रियैरिंद्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह ॥ ५० ॥

যিজনে সকলো পৰিত্যাগ কৰিছে, সেয়াই সত্য বিদ্বান আৰু পণ্ডিত। তেওঁ এই জগতত আত্মবশ ইন্দ্ৰিয় লৈ ইন্দ্ৰিয়বিষয়ৰ মাজত বিচৰণ কৰে।

Verse 51

असज्जमानः शांतात्मा निर्विकारः समाहितः । आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च ॥ ५१ ॥

যি আসক্ত নহয়, শান্তচিত্ত, বিকাৰহীন আৰু সমাহিত—তেওঁ নিজৰ সমান লোকৰ মাজতো আৰু অসমান লোকৰ মাজতো অনাসক্ত থাকে; সঙ্গত হোক বা একান্তত, তেওঁ একে থাকে।

Verse 52

स विमुक्तः परं श्रेयो न चिरेणाधिगच्छति । अदर्शनमसंस्पर्शस्तथैवाभाषाणं सदा ॥ ५२ ॥

এনেকুৱা বিমুক্ত পুৰুষ অচিৰেই পৰম শ্ৰেয় লাভ কৰে। তেওঁ সদা (বিষয়) দৰ্শনৰ পৰা দূৰ, স্পৰ্শৰ পৰা দূৰ, আৰু তদ্ৰূপ বাক্-ব্যৱহাৰৰ পৰাও নিবৃত্ত থাকে।

Verse 53

यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विंदते महत् । न हिंस्यात्सर्वभूतानि भूतैर्मैत्रायणश्चरेत् ॥ ५३ ॥

হে মুনি, যি সকলো জীৱৰ সৈতে সখ্য আৰু সমন্বয়ে থাকে, সি মহৎ শ্ৰেয় লাভ কৰে। তেওঁ কোনো প্ৰাণীক হিংসা নকৰিব, বৰং সকলো জীৱৰ প্ৰতি মৈত্ৰীভাব লৈ চলিব।

Verse 54

नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केन चित् । आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशिष्ट्वमचापलम् ॥ ५४ ॥

এই মানৱজন্ম লাভ কৰি কাৰো সৈতে বৈৰ নকৰিবা। অকিঞ্চনতা, গভীৰ সন্তোষ, ফল-আকাঙ্ক্ষাহীনতা আৰু অচঞ্চল স্থৈৰ্য ধাৰণ কৰা।

Verse 55

एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः । परिग्रहं परित्यज्य भव तातजितेंद्रियः ॥ ५५ ॥

আত্মজ্ঞ আৰু মন জয় কৰা জনৰ বাবে এইয়েই পৰম শ্ৰেয় বুলি কোৱা হয়। হে তাত, পৰিগ্ৰহ ত্যাগ কৰি ইন্দ্ৰিয়জয়ী হওক।

Verse 56

अशोकं स्थानमातिष्ट इह चामुत्र चाभयम् । निराशिषो न शोचंति त्यजेदाशिषमात्मनः ॥ ५६ ॥

শোকহীন অৱস্থাত স্থিত হওক—ইহলোকে আৰু পৰলোকে অভয়। নিৰাশিষ লোক শোক নকৰে; সেয়ে নিজৰ ফল-আকাঙ্ক্ষা ত্যাগ কৰা।

Verse 57

परित्यज्याशिषं सौम्य दुःखग्रामाद्विमोक्ष्यसे । तपरोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्मना ॥ ५७ ॥

হে সৌম্য, আশিষ (ফল-আকাঙ্ক্ষা) ত্যাগ কৰিলে তুমি দুঃখ-গ্ৰামৰ পৰা মুক্ত হ’বা। ই নিত্য তপস্বী, দান্ত, সংযতাত্ম মুনিৰ সাধনাৰে সিদ্ধ হয়।

Verse 58

अजितं जेतुकामेन भाव्यं संगेष्वसंगिना । गुणसंगेष्वेष्वनासक्त एकचर्या रतः सदा ॥ ५८ ॥

যি অজিত (মন) জয় কৰিব বিচাৰে, সি সঙ্গৰ মাজতো অসঙ্গ হৈ থাকিব লাগে। গুণ-সংসৰ্গত অনাসক্ত হৈ সদায় একচৰ্য্যাত ৰত থাকক।

Verse 59

ब्राह्मणो न चिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् । द्वंद्वारामेषु भूतेषु वराको रमते मुनिः ॥ ५९ ॥

সত্য ব্ৰাহ্মণ অচিৰেই অনুত্তম সুখ লাভ কৰে; কিন্তু দীন ব্যক্তি—‘মুনি’ বুলি কোৱা হলেও—দ্বন্দ্বত ৰমা জীৱসমূহৰ মাজতেই আনন্দ বিচাৰে।

Verse 60

किंचिन्प्रज्ञानतृप्तोऽसौ ज्ञानतृप्तो न शोचति । शुभैर्लभेत देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम् ॥ ६० ॥

যি অলপ হলেও প্ৰজ্ঞাৰে তৃপ্ত আৰু সত্য জ্ঞানে পৰিপূৰ্ণ, সি শোক নকৰে। শুদ্ধ শুভ কৰ্মে দেৱত্ব লাভ হয়, আৰু মিশ্ৰ কৰ্মে মানৱ জন্ম।

Verse 61

अशुभैश्चाप्यधो जन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः । तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतम् ॥ ६१ ॥

অশুভ কৰ্মে সি অবশ হৈ অধোজন্ম লাভ কৰে; তাত মৃত্যু, জৰা আৰু দুখে সদায় পীড়িত হয়।

Verse 62

संसारं पश्यते जंतुस्तत्कथं नावबुध्से । अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ॥ ६२ ॥

জীৱে সংসাৰচক্ৰ দেখে—তথাপি তুমি কেনেকৈ নুবুজা? যি অহিত তাক হিত বুলি মানা, আৰু যি অধ্ৰুৱ তাক ধ্ৰুৱ বুলি কোৱা।

Verse 63

अनर्थे वार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे । संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतंतुभिरात्मजैः ॥ ६३ ॥

অনর্থক তুমি অৰ্থ (লাভ) বুলি মানা—তেন্তে কিয় নুবুজা? নিজৰেই জন্মোৱা মোহৰ বহু তন্তুৱে তোমাক কটাকৈ মেৰিয়াই ধৰিছে।

Verse 64

कोशकारवदात्मानं वेष्टितो नावबुध्यसे । अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः ॥ ६४ ॥

ৰেচম পোকা যেন নিজৰ কোকুনত নিজেই জড়াই আত্মাক নাজানে, তেনেকৈ পৰিগ্ৰহৰ আৱৰণত তুমি নিজৰ আত্মস্বৰূপ বুজি নাপাও। ইয়াত সঞ্চয়-পরিগ্ৰহ যথেষ্ট—পরিগ্ৰহেই দোষে পূৰ্ণ।

Verse 65

कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात् । पुत्रदारकुटुंबेषु सक्ताः सीदंति जंतवः ॥ ६५ ॥

কোকুন বোনা পোকা নিজৰ পৰিগ্ৰহৰ বাবেই নিজে বন্ধন পায়। তেনেকৈ পুত্ৰ, পত্নী আৰু কুটুম্বত আসক্ত জীৱ দুঃখত নিমজ্জিত হয়।

Verse 66

सरःपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव । मोहजालसमाकृष्टान्पश्यजंतून्सुदुःखितान् ॥ ६६ ॥

কাদাৰ সাগৰসদৃশ সৰোবৰত নিমজ্জিত, জীৰ্ণ বনহস্তীৰ দৰে—মোহজালে টানি নিয়া অতি দুখীয়া জীৱসমূহক চাওক।

Verse 67

कुटुंबं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयम् । पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृते ॥ ६७ ॥

কুটুম্ব, পুত্ৰ-স্ত্ৰী, দেহ আৰু ধনসঞ্চয়—এই সকলো পৰৰ আৰু অনিত্য। তেন্তে সঁচাকৈ নিজৰ কি? কেৱল সুকৃত-দুষ্কৃত, অৰ্থাৎ কৰ্মফল।

Verse 68

यदा सर्वं परित्यज्य गंतव्यमवशेन वै । अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्टसि ॥ ६८ ॥

যেতিয়া অবশ হৈ সকলো ত্যাগ কৰি যাবলগীয়া হয়, তেতিয়া অনর্থত তুমি কিয় আসক্ত? নিজৰ সত্য মঙ্গল কিয় অনুশীলন নকৰা?

Verse 69

अविश्रांतमनालंबमपाथेयमदैशिकम् । तमः कर्त्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि ॥ ६९ ॥

যি পথত বিশ্ৰাম নাই, আশ্ৰয় নাই, পাথেয় নাই, পথ-প্ৰদৰ্শক নাই, আৰু যাৰ কৰ্তা স্বয়ং অন্ধকাৰ—সেই পথত তুমি একা কেনেকৈ যাবা?

Verse 70

नहि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्टतोऽनुगमिष्यति । सुकृतं दुष्कृतं च त्वां गच्छंतमनुयास्यतः ॥ ७० ॥

তুমি যেতিয়া প্ৰস্থান কৰিবা, পিঠিৰ পৰা কোনেও তোমাৰ লগ নধৰে; কেৱল তোমাৰ সুকৃত আৰু দুষ্কৃতেই তোমাৰ সৈতে আগবাঢ়িব।

Verse 71

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् । अर्थार्थमनुशीर्यंते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते ॥ ७१ ॥

বিদ্যা, কৰ্ম, শৌৰ্য আৰু বহুবিস্তৃত জ্ঞানো বহু সময়ত লোকিক অৰ্থলাভৰ বাবেই পুনঃপুনঃ অনুসৃত হয়; কিন্তু যিয়ে পৰম লক্ষ্য সিদ্ধ কৰিছে, সি বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 72

निबंधिनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्वैनां सुकृतो यांति नैनां छिंदंति दुष्कृतः ॥ ७२ ॥

গ্ৰাম্য জীৱনত যি আসক্তি, সেয়াই বাঁধনি ৰজ্জু; সুকৃতবান ইহা কাটি পাৰ হয়, কিন্তু দুষ্কৃতবান ইহা নকাটে।

Verse 73

तुल्यजातिवयोरूपान् हृतान्पस्यसि मृत्युना । न च नामास्ति निर्वेदो लोहं हि हृदयं तव ॥ ७३ ॥

তুমি তোমাৰ সমান জাতি, বয়স আৰু ৰূপৰ লোককো মৃত্যুৱে হৰি লৈ যোৱা দেখিছা; তথাপি তোমাৰ ভিতৰত অলপো নিৰ্বেদ নাই—সঁচাকৈ তোমাৰ হৃদয় লোহাৰ।

Verse 74

रूपकूलां मनः स्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् । गंधपंकां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरारुहाम् ॥ ७४ ॥

মনৰ সোঁত ৰূপ-তীৰেৰে বেষ্টিত; স্পৰ্শৰ দ্বীপ আছে আৰু ই ৰস বহন কৰে। গন্ধৰ কাদাত ভৰা, শব্দৰ জলে পূৰ্ণ—সেয়ে স্বৰ্গপথ অতি দুৰাৰোহ।

Verse 75

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यकराकराम् । त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावं नदीं तरेत् ॥ ७५ ॥

ক্ষমাৰ বৈঠা, সত্যময় দেহ আৰু ধৰ্মক স্থিৰ কৰা শক্তিযুক্ত—এনে বিবেক-নাওক ত্যাগৰ বায়ুৱে শীঘ্ৰে চলাওক; তাতে সংসাৰ-নদী পাৰ হ’ব লাগে।

Verse 76

त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च ह्युभे सत्यानृते त्यज । त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसया ॥ ७६ ॥

ধৰ্ম আৰু অধৰ্ম—দুয়ো ত্যাগ কৰি, সত্য-অসত্যৰ যুগলকো পৰিত্যাগ কৰা। অসংকল্পতাৰে ‘ধৰ্ম’ ত্যাগ কৰা, আৰু অহিংসাৰে ‘অধৰ্ম’ও ত্যাগ কৰা।

Verse 77

उभे सत्यानृते बुद्धिं परमनिश्चयात् । अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ॥ ७७ ॥

পৰম দৃঢ় নিশ্চয়ে বুদ্ধিত সত্য-অসত্য দুয়োটাকেই সমান, কেৱল ধাৰণা বুলি দেখা। এই দেহ অস্থিৰ স্তম্ভ, স্নায়ুৰে বাঁধা, মাংস আৰু ৰক্তে লেপা।

Verse 78

धर्मावनद्धं दुर्गंधिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः । जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमस्थिरम् ॥ ७८ ॥

এই দেহ ‘ধৰ্ম’ ধাৰণাত আবদ্ধ, দুৰ্গন্ধময়, মূত্ৰ আৰু বিষ্ঠাৰে পূৰ্ণ। জৰা আৰু শোকে আচ্ছন্ন, ৰোগৰ আবাস আৰু অস্থিৰ।

Verse 79

रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज । इदं विश्वं जगत्सर्वमजगञ्चापि यद्भवेत् ॥ ७९ ॥

ৰজোগুণে কলুষিত, অনিত্য এই ভূত-আবাস ত্যাগ কৰা। এই সমগ্ৰ বিশ্ব—সমস্ত জগত—যি কিবা হয়, সেয়া প্ৰকৃততে নিত্য আৰু সত্য নহয়।

Verse 80

महाभूतात्मकं सर्वमस्माद्यत्परमाणुमत् । इंद्रियाणि च पंचैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ ८० ॥

এই সকলো মহাভূত-নির্মিত—স্থূলৰ পৰা পৰমাণুলৈকে। লগতে পঞ্চ ইন্দ্ৰিয় আৰু তম, সত্ত্ব, ৰজো আছে।

Verse 81

इत्येष सप्तदशको राशिख्यक्तसंज्ञकः । सर्वैरिहेंद्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि हितम् ॥ ८१ ॥

এইদৰে সতৰ তত্ত্বৰ এই সমষ্টিক ‘ব্যক্ত’ বুলি কোৱা হয়। ইয়াত সকলো ইন্দ্ৰিয়-বিষয়েৰে যুক্ত হৈ, ব্যক্ত-অব্যক্ত বোধৰ আধাৰ হয়।

Verse 82

पंचविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः । एतैः सर्वैः समायुक्तमनित्यमभिधीयते ॥ ८२ ॥

ব্যক্ত-অব্যক্তময় এই গণক ‘পঞ্চবিংশতি’ অৰ্থাৎ ‘পঁচিশ’ বুলি কোৱা হয়। এই সকলোৰে সংযোগে যি কিবা গঠিত, সেয়া অনিত্য বুলি কোৱা হয়।

Verse 83

त्रिवर्गोऽत्र सुखं दुःख जीवितं मरणं तथा । य इदं वेद तत्त्वेन सस वेद प्रभवाप्ययौ ॥ ८३ ॥

ইয়াত ত্ৰিবৰ্গ (ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম) আছে; লগতে সুখ-দুখ আৰু জীৱন-মৰণো আছে। যিয়ে ইয়াক তত্ত্বত জানে, সেয়েই উৎপত্তি আৰু লয় জানে।

Verse 84

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तद्व्यक्तमभिधीयते । अव्यक्तमथ तज्ज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् ॥ ८४ ॥

ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা যি যি গ্ৰহণ হয়, তাক ‘ব্যক্ত’ বুলি কোৱা হয়। কিন্তু যি ‘অব্যক্ত’ জ্ঞেয়, সি ইন্দ্ৰিয়াতীত; কেৱল লিঙ্গ (সূচক চিহ্ন) দ্বাৰাই গ্ৰাহ্য।

Verse 85

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते । लोके विहितमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥ ८५ ॥

ইন্দ্ৰিয় নিয়মিত হলে দেহী ধাৰাৰ দৰে তৃপ্ত হয়। তেতিয়া সি লোকত প্রতিষ্ঠিত আত্মাক আৰু আত্মাত প্ৰতিফলিত লোকক দেখে।

Verse 86

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ८६ ॥

পৰ আৰু অপৰ দুয়োটাক দেখা শক্তিয়ে ‘জ্ঞানৰ কোনো ক্ষণ’ নেদেখে। সেই দ্ৰষ্টাৰ বাবে সকলো ভূত সকলো অৱস্থাত সদায় দৃষ্টিগোচৰ।

Verse 87

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते । ज्ञानेन विविधात्क्लेशान्न निवृत्तिश्च देहजात् ॥ ८७ ॥

যি ব্রহ্মভূত, তাৰ অশুভৰ সৈতে সংযোগ সম্ভৱ নহয়। তথাপি জ্ঞান দ্বাৰাও দেহজাত নানাবিধ ক্লেশৰ সম্পূৰ্ণ নিবৃত্তি নহয়।

Verse 88

लोकबुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यति । अनादिनिधनं जंतुमात्मनि स्थितमव्ययम् ॥ ८८ ॥

লোকত সম্যক বুদ্ধিৰ প্ৰকাশে জীৱন-মাৰ্গ নষ্ট নহয়। জীৱক অনাদি-অনন্ত, অব্যয়, আৰু আত্মাত স্থিত সত্যৰূপে চিনিব লাগে।

Verse 89

अकर्तारममूढं च भगवानाह तीर्तवित् । यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः ॥ ८९ ॥

তীৰ্থবিদ্ ভগৱানে ক’লে—আত্মা অকৰ্তা আৰু অমূঢ় সাক্ষী; তথাপি জীৱ নিজে কৰা কৰ্মসমূহৰ ফলত সদায় দুখিত হয়।

Verse 90

स्वदुःखप्रतिघातार्थं हंति जंतुरनेकधा । ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ॥ ९० ॥

নিজ দুখ নিবারণ কৰিবলৈ জীৱে নানা ধৰণে আনক আঘাত কৰে; তাৰ ফলতেই সি পুনৰ কৰ্ম গ্ৰহণ কৰে—নতুন নতুন বহু কৰ্ম।

Verse 91

तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वाऽपथ्यमिवातुरः । अजस्रमेव मोहांतो दुःखेषु सुखसंज्ञितः ॥ ९१ ॥

তাৰ পাছত সেই একে কাৰণতে সি পুনৰ দগ্ধ হয়—যেনে ৰোগীয়ে অপথ্য খাই কষ্ট পায়; মোহান্ত জীৱে নিৰন্তৰ দুখকেই সুখ বুলি ধৰে।

Verse 92

वध्यते तप्यते चैव भयवत्यर्मभिः सदा । ततो निवृत्तो बंधात्स्वात्कर्मणामुदयादिह ॥ ९२ ॥

সি সদায় ভয়ভৰা ক্লেশে বাৰে বাৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত আৰু তপিত হয়; তাৰ পাছত ইয়াতেই নিজ কৰ্মৰ উদয় আৰু ফলাৰম্ভে বন্ধনৰ পৰা নিবৃত্তি লাভ কৰে।

Verse 93

परिभ्रमति संसारे चक्रवद्बाहुवर्जितः । संयमेन च संबंधान्निवृत्त्या तपसो बलात् ॥ ९३ ॥

যথাযথ উপায়ৰূপ ‘বাহু’ নথকা সি চক্ৰৰ দৰে সংসাৰত ঘূৰি ফুৰে; কিন্তু সংযমে আসক্তি ছিন্ন হয়, আৰু নিবৃত্তি—তপস্যাৰ বলত—মুক্তি দিয়ে।

Verse 94

सम्प्राप्ता बहवः सिद्धिं अव्याबाधां सुखोदयाम् ॥ ९४ ॥

বহুতেই এনে সিদ্ধি লাভ কৰিছে, যি বাধাহীন আৰু যাৰ পৰা সত্য সুখৰ উদয় হয়।