Jīva–Ātman Inquiry; Kṣetrajña Doctrine; Karma-based Varṇa; Four Āśramas and Sannyāsa Discipline

Verse 1

भरद्वाज उवाच । यदि प्राणपतिर्वायुर्वायुरेव विचेष्टते । श्वसित्याभाषते चैव ततो जीवो निरर्थकः ॥ १ ॥

ভৰদ্বাজে ক’লে—যদি প্ৰাণৰ অধিপতি বায়ু হয় আৰু বায়ুৱেই সকলো ক্ৰিয়া কৰে—শ্বাস লয় আৰু বাক্যও কয়—তেন্তে স্বতন্ত্ৰ তত্ত্ব হিচাপে জীৱ নিৰৰ্থক হয়।

Verse 2

य ऊष्मभाव आग्नेयो वह्निनैवोपलभ्यते । अग्निर्जरयते चैतत्तदा जीवो निरर्थकः ॥ २ ॥

যি উষ্মভাব অগ্নিময়, সি অগ্নিৰ দ্বাৰাই উপলব্ধ হয়; আৰু সেই অগ্নিয়েই এই দেহক জৰা-ক্ষয়লৈ নিয়ে যায়। সেয়ে যদি জীৱ কেৱল উষ্ণতা-ৰূপ হয়, তেন্তে সি নিৰৰ্থক।

Verse 3

जंतोः प्रम्नियमाणस्य जीवो नैवोपलभ्यते । वायुरेव जहात्येनमूष्मभावश्च नश्यति ॥ ३ ॥

মৃত্যুৱে যেতিয়া প্ৰাণীক লৈ যায়, তেতিয়া ‘জীৱ’ একেবাৰে উপলব্ধ নহয়; কেৱল বায়ুৱেই তাক ত্যাগ কৰি যায় আৰু দেহৰ উষ্ণতাও লুপ্ত হয়।

Verse 4

यदि वाथुमयो जीवः संश्लेषो यदि वायुना । वायुमंजलवत्पश्येद्गच्छेत्सह मरुद्गुणैः ॥ ४ ॥

যদি জীৱ সঁচাকৈ বায়ুময় হয়, বা বায়ুৰ সংযোগে গঠিত কেৱল সমষ্টি হয়, তেন্তে সি বায়ুৰ গুচ্ছৰ দৰে দেখা পোৱা যেত আৰু বায়ুৰ গুণসহেই গতি কৰিলেহেঁতেন।

Verse 5

संश्लेषो यदि वा तेन यदि तस्मात्प्रणश्यति । महार्णवविमुक्तत्वादन्यत्सलिलभाजनम् ॥ ५ ॥

তাৰ সৈতে সংযোগ থাকক বা তাৰ কাৰণেই নাশ হওক—মহাসাগৰৰ পৰা মুক্ত হ’লে সি অন্যৰূপ হয়; কেৱল পানীৰ পাত্ৰমাত্ৰ।

Verse 6

कृपे वा सलिलं दद्यात्प्रदीपं वा हुताशने । क्षिप्रं प्रविश्य नश्येत यथा नश्यत्यसौ तथा ॥ ६ ॥

যদি কোনোবাই কূপত পানী ঢালে বা অগ্নিত প্ৰদীপ থয়, তেন্তে সি সোনকালে ভিতৰলৈ সোমাই নাশ হয়; তেনেদৰে সেইটোও নাশ হয়।

Verse 7

पंचधारणके ह्यस्मिञ्छरीरे जीवितं कृतम् । येषामन्यतराभावाञ्चतुर्णां नास्ति संशयः ॥ ७ ॥

এই পঞ্চ-আধাৰযুক্ত দেহত জীৱন প্ৰতিষ্ঠিত; সিহঁতৰ মাজত চাৰিটাৰ কোনো এটা নাথাকিলে, নিঃসন্দেহে জীৱন নাথাকে।

Verse 8

नश्यंत्यापो ह्यनाहाराद्वायुरुच्छ्वासनिग्रहात् । नश्यते कोष्टभेदार्थमग्रिर्नश्यत्यभोजनात् ॥ ८ ॥

অনাহাৰে জলতত্ত্ব ক্ষয় হয়, শ্বাস-নিগ্ৰহে বায়ু ৰুদ্ধ হয়; শুদ্ধিৰ বাবে কোষ্ঠভেদন কৰা হয়, আৰু নাখালে জঠৰাগ্নি নিভি যায়।

Verse 9

व्याधित्रणपरिक्लेशैर्मेदिनी चैव शीर्यते । पीडितेऽन्यतरे ह्येषां संघातो याति पंचताम् ॥ ९ ॥

ব্যাধি, আঘাত আৰু ক্লেশৰ যন্ত্ৰণাত এই দেহ ক্ষয় হয়; সিহঁতৰ মাজত কোনো এটা তীব্ৰভাৱে পীড়িত হ’লে এই সংহতি পঞ্চত্বলৈ—বিলয়লৈ—যায়।

Verse 10

तस्मिन्पंचत्वमापन्ने जीवः किमनुधावति । किं खेदयति वा जीवः किं श्रृणोति ब्रवीति च ॥ १० ॥

যেতিয়া এই দেহ পঞ্চতত্ত্বত লীন হৈ মৃত্যু ঘটে, তেতিয়া জীৱ কিহৰ পিছে ধায়? সি কিহৰ বাবে শোক কৰে? সি কি শুনে, আৰু কি ক’ব পাৰে?

Verse 11

एषा गौः परलोकस्थं तारयिष्यतिमामिति । यो दत्त्वा म्रियते जंतुः सा गौः कं तारयिष्यति ॥ ११ ॥

“এই গাই পৰলোকত মোক তৰিব” বুলি ভাবি যি জন্তু দান দি তৎক্ষণাৎ মৰে, সেই গাই তেন্তে কাক তৰিব?

Verse 12

गौश्चप्रतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा । इहैव विलयं यांति कुतस्तेषां समागमः ॥ १२ ॥

গাই, প্ৰতিগ্ৰাহী আৰু দাতা—তিনিও যেতিয়া একেলগে ইয়াতেই লয় পায়, তেতিয়া তেওঁলোকৰ বাবে শুভ ‘সমাগম’ৰ ফল ক’ৰ পৰা হ’ব?

Verse 13

विहगैरुपभुक्तस्य शैलाग्रात्पतितस्य च । अग्निना चोपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः ॥ १३ ॥

যাক পক্ষীয়ে খাই পেলাইছে, যি পৰ্বতশিখৰৰ পৰা পৰিছে, আৰু যাক অগ্নিয়ে দগ্ধ কৰিছে—তাৰ পুনৰ জীৱন কেনেকৈ হ’ব?

Verse 14

छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं प्रतिरोहति । जीवन्यस्य प्रवर्तंते मृतः क्व पुनरेष्यति ॥ १४ ॥

যদি কটা গছৰ মূল পুনৰ নাবাঢ়ে, তেন্তে জীৱন থাকোঁতেই কৰ্ম-প্ৰবাহ চলে; মৃতজন পুনৰ ক’ৰ পৰা উভতি আহিব?

Verse 15

जीवमात्रं पुरा सृष्टं यदेतत्परिवर्तते । मृताः प्रणश्यंति बीजाद्बीजं प्रणश्यति ॥ १५ ॥

আদিতে কেৱল জীৱমাত্ৰই সৃষ্ট হৈছিল; এই জগত-চক্ৰ অবিৰত ঘূৰি থাকে। মৃত দেহ বিলীন হয়, আৰু বীজো বীজ জন্ম দিয়েও শেষত নষ্ট হয়॥১৫॥

Verse 16

इति मे संशयो ब्रह्मन्हृदये परिधावति । त निवर्तय सर्वज्ञ यतस्त्वामाश्रितो ह्यहम् ॥ १६ ॥

হে ব্ৰহ্মন! এনেকুৱা সন্দেহ মোৰ হৃদয়ত দৌৰি ফুৰে। হে সৰ্বজ্ঞ! তাক নিবৃত্ত কৰা, কিয়নো মই সত্যই তোমাৰ শৰণ লৈছোঁ॥১৬॥

Verse 17

सनंदन उवाच । एवं पृष्टस्तदानेन स भृगर्ब्रह्मणः सुतः । पुनराहु मुनिश्रेष्ट तत्संदेहनिवृत्तये ॥ १७ ॥

সনন্দনে ক’লে—সেই সময়ত তেওঁক এনেদৰে সোধা হ’লে, ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ ভৃগু, হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! সেই সন্দেহ নিবৃত্তিৰ বাবে পুনৰ ক’লে॥১৭॥

Verse 18

भृगुरुवाच । न प्राणाः सन्ति जीवस्य दत्तस्य च कृतस्य च । याति देहांतरं प्राणी शरीरं तु विशीर्यते ॥ १८ ॥

ভৃগুৱে ক’লে—প্ৰাণেই জীৱৰ স্বৰূপ নহয়; ‘দত্ত’ (দান) বা ‘কৃত’ (কৰ্ম)ও (আত্মা) নহয়। প্ৰাণী অন্য দেহলৈ যায়, আৰু এই শৰীৰটো ক্ষয় হৈ ভাঙি পৰে॥১৮॥

Verse 19

न शरीराश्रितो जीवस्तस्मिन्नष्टे प्रणश्यति । समिधामग्निदग्धानां यथाग्रिर्द्दश्यते तथा ॥ १९ ॥

জীৱ শৰীৰাশ্ৰিত নহয়; শৰীৰ নষ্ট হ’লেও সি নষ্ট নহয়। যেনেকৈ অগ্নিত দগ্ধ সমিধাতো অগ্নিৰ (তত্ত্ব) দেখা যায়, তেনেকৈ (আত্মাৰ স্থিতি) বুজিব লাগে॥১৯॥

Verse 20

भरद्वाज उवाच । अग्नेर्यथा तस्य नाशात्तद्विनाशो न विद्यते । इन्धनस्योपयोगांते स वाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २० ॥

ভৰদ্বাজে ক’লে—যেনে প্ৰকাশিত শিখা নুমাই গ’লেও অগ্নি-তত্ত্ব নষ্ট নহয়; আৰু ইন্ধন সম্পূৰ্ণ শেষ হ’লে সেই অগ্নি আর উপলব্ধ নহয়—তেনেকৈ সত্য থাকে, কেৱল প্ৰকাশৰ অনুভৱ লোপ পায়।

Verse 21

नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिन्धनम् । गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते ॥ २१ ॥

মই কেৱল ইমানেই জানো—সেয়া ‘শান্ত হয়’, ইন্ধনহীন শান্ত অগ্নিৰ দৰে। কিয়নো তাৰ কোনো গতি নাই, কোনো মাপ-প্ৰমাণ নাই, আৰু কোনো স্থিৰ আকাৰো নাই।

Verse 22

भृगुरुवाच । समिधामुपयोगांते स चाग्निर्नोपलभ्यते । नश्यतीत्येव जानामि शांतमग्निमनिंधनम् ॥ २२ ॥

ভৃগুৱে ক’লে—সমিধা সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ হ’লে সেই অগ্নি আর পোৱা নাযায়। মই বুজোঁ—সেয়া নষ্ট হ’ল; ইন্ধনহীন হৈ শান্ত হ’ল।

Verse 23

गतिर्यस्य प्रमाणं वा संस्थानं वा न विद्यते । समिधामुपयोगांते यथाग्निर्नोपलभ्यते ॥ २३ ॥

তাৰ কোনো গতি নাই, কোনো মাপ-প্ৰমাণ নাই, কোনো স্থিৰ আকাৰ নাই; সমিধা সম্পূৰ্ণ শেষ হ’লে যেনে অগ্নি উপলব্ধ নহয়—তেনেকৈ পৰম তত্ত্বও লক্ষ্য নহয়।

Verse 24

आकाशानुगतत्वाद्धि दुर्ग्राह्यो हि निराश्रयः । तथा शरीरसंत्यागे जीवो ह्याकाशवत्स्थितः ॥ २४ ॥

আকাশ-স্বভাৱৰ অনুগত হোৱাৰ বাবে সেয়া ধৰা কঠিন আৰু নিৰাশ্ৰয়। তেনেকৈ দেহত্যাগৰ সময়ত জীৱ আকাশৰ দৰে স্থিত থাকে—নাৰায়ণ-স্মৃতিয়ে শান্তি দিয়ে।

Verse 25

न नश्यते सुसूक्ष्मत्वाद्यथा ज्योतिर्न संशयः । प्राणान्धारयते ह्यग्निः स जीव उपधार्यताम् ॥ २५ ॥

অত্যন্ত সূক্ষ্ম হোৱাৰ বাবে সি নাশ নাযায়—যেনে জ্যোতি নাশ নাযায়; ইয়াত সন্দেহ নাই। অগ্নিয়েই প্ৰাণ ধাৰণ কৰে; সেয়ে তাকেই জীৱতত্ত্ব বুলি বুজিবা॥২৫॥

Verse 26

वायुसंधारणो ह्यग्निर्नश्यत्युच्छ्वासनिग्रहात् । तस्मिन्नष्टे शरीराग्नौ ततो देहमचेतनम् ॥ २६ ॥

বায়ুৱেই অগ্নিক ধাৰণ কৰে; উচ্ছ্বাস জোৰে ৰোধ কৰিলে সি নাশ হয়। শৰীৰাগ্নি নুমাই গ’লে দেহ অচেতন হয়॥২৬॥

Verse 27

पतितं याति भूमित्वमयनं तस्य हि क्षितिः । जगमानां हि सर्वेषां स्थावराणां तथैव च ॥ २७ ॥

যি পতিত হয় সি ‘ভূমি’লৈ যায়; কিয়নো ক্ষিতিয়েই তাৰ আশ্ৰয়স্থান। এই নিয়ম সকলো জংগম আৰু স্থাৱৰৰ ক্ষেত্ৰতো একে॥২৭॥

Verse 28

आकाशं पवनोऽन्वेति ज्योतिस्तमनुगच्छति । तेषां त्रयाणामेकत्वाद्वयं भूमौ प्रतिष्टितम् ॥ २८ ॥

পৱনে আকাশক অনুসৰণ কৰে, আৰু জ্যোতি (অগ্নি) সেই পৱনক অনুসৰণ কৰে। এই তিনৰ একত্বৰ ফলত অৱশিষ্ট দুই (জল আৰু পৃথিৱী) ভূমিত স্থিৰ আধাৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়॥২৮॥

Verse 29

यत्र खं तत्र पवनस्तत्राग्निर्यत्र मारुतः । अमूर्तयस्ते विज्ञेया मूर्तिमंतः शरीरिणः ॥ २९ ॥

য’ত আকাশ আছে ত’ত পৱন আছে; আৰু য’ত মাৰুত (বায়ু) আছে ত’ত অগ্নি আছে। এই (সূক্ষ্ম তত্ত্ব) অমূর্ত বুলি জানিব লাগে; শৰীৰধাৰীসকল মূর্তিমান॥২৯॥

Verse 30

भरद्वाज उवाच । यद्यग्निमारुतौ भूमिः खमापश्च शरीरिषु । जीवः किंलक्षणस्तत्रेत्येतदाचक्ष्व मेऽनघ ॥ ३० ॥

ভৰদ্বাজে ক’লে—যদি দেহধাৰীসকলৰ ভিতৰত পৃথিৱী, জল, আকাশ, অগ্নি আৰু বায়ু থাকে, তেন্তে তাত জীৱৰ লক্ষণ কি? হে নিষ্পাপ, মোক ক’বা।

Verse 31

पंचात्मके पञ्चरतौ पञ्चविज्ञानसंज्ञके । शरीरे प्राणिनां जीवं वेत्तुभिच्छामि यादृशम् ॥ ३१ ॥

পঞ্চতত্ত্বময়, পঞ্চবিষয়ত ৰত আৰু ‘পঞ্চবিজ্ঞান’ নামে পৰিচিত প্ৰাণীৰ এই দেহত জীৱ কেনেকুৱা—সেয়া মই জানিব বিচাৰোঁ।

Verse 32

मांसशोणितसंघाते मेदःस्नाय्वस्थिसंचये । भिद्यमाने शरीरे तु जीवो नैवोपलभ्यते ॥ ३२ ॥

মাংস-ৰক্তৰ সমষ্টি, মেদ, স্নায়ু আৰু অস্থিৰ সঞ্চয়ে গঠিত এই দেহ কাটি পৰীক্ষা কৰিলেও জীৱ একেবাৰে পোৱা নাযায়।

Verse 33

यद्यजीवशरीरं तु पञ्चभूतसमन्वितम् । शरीरे मानसे दुःख कस्तां वेदयते रुजम् ॥ ३३ ॥

যদি দেহ জড় আৰু পঞ্চমহাভূতে গঠিত হয়, তেন্তে দেহ আৰু মনত দুখ উঠিলে সেই বেদনা সঁচাকৈ কোনে অনুভৱ কৰে?

Verse 34

श्रृणोति कथितं जीवः कर्णाभ्यांन श्रृणोति तत् । महर्षे मनसि व्यग्रे तस्माज्जीवो निरर्थकः ॥ ३४ ॥

জীৱে কোৱা কথা শুনে, কিন্তু কেৱল কৰ্ণেৰে শুনা নহয়; হে মহর্ষি, মন ব্যগ্ৰ হলে জীৱ যেন নিৰৰ্থক হৈ পৰে।

Verse 35

सर्वे पश्यंति यदृश्यं मनोयुक्तेन चक्षुषा । मनसि व्याकुले चक्षुः पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ३५ ॥

সকলো মানুহে মন-সংযুক্ত চকুৰে দৰ্শনীয় বস্তু দেখে। মন ব্যাকুল হ’লে চকু চাই থাকিলেও সত্যকৈ নেদেখে।

Verse 36

न पश्यति न चाघ्राति न श्रृणोति न भाषते । न च स्मर्शमसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः ॥ ३६ ॥

নিদ্ৰাৰ বশত পৰিলে সি নেদেখে, নাঘ্ৰাণ কৰে; নাশুনে, নাবোলে। স্পৰ্শো নাজানে—পুনৰ সম্পূৰ্ণ নিদ্ৰাৰ অধীন।

Verse 37

हृष्यति क्रुद्ध्यते कोऽत्र शोचत्युद्विजते च कः । इच्छति ध्यायति द्वेष्टि वाक्यं वाचयते च कः ॥ ३७ ॥

ইয়াত সঁচাকৈ কোনে আনন্দিত হয় বা ক্ৰুদ্ধ হয়? কোনে শোক কৰে, কোনে উদ্বিগ্ন হয়? কোনে ইচ্ছা কৰে, কোনে ধ্যান কৰে, কোনে দ্বেষ কৰে—আৰু কোনে বাক্য কয় বা কোৱায়?

Verse 38

भृगुरुवाच । तं पंचसाधारणमत्र किंचिच्छरीरमेको वहतेंऽतरात्मा । स वेत्ति गंधांश्च रसाञ्छुतीश्च स्पर्शं च रूपं च गुणांश्च येऽल्ये ॥ ३८ ॥

ভৃগুৱে ক’লে—ইয়াত পঞ্চেন্দ্ৰিয়ৰ বাবে সাধাৰণ এই দেহ একমাত্ৰ অন্তৰাত্মাই বহন কৰে। সেই আত্মাই গন্ধ, ৰস, শব্দ, স্পৰ্শ, ৰূপ আৰু অন্য গুণ জানে।

Verse 39

पंचात्मके पंचगुणप्रदर्शी स सर्वगात्रानुगतोंऽतरात्मा । सवेति दुःखानि सुखानि चात्र तद्विप्रयोगात्तु न वेत्ति देहम् ॥ ३९ ॥

পঞ্চভূতাত্মক দেহত পঞ্চবিষয়-গুণ প্ৰকাশ কৰা অন্তৰাত্মা সকলো অংগত ব্যাপ্ত। সেই আত্মাই ইয়াত সুখ-দুখ জানে; তাৰ পৰা বিচ্ছেদ হ’লে দেহে একো নাজানে।

Verse 40

यदा न रूपं न स्पर्शो नोष्यभवश्च पावके । तदा शांते शरीराग्नौ देहत्यागेन नश्यति ॥ ४० ॥

যেতিয়া অগ্নিত ন ৰূপ থাকে, ন স্পৰ্শ, ন উষ্ণতাৰ ভাব, তেতিয়া শৰীৰাগ্নি শান্ত হ’লে দেহত্যাগে সি নাশ পায়।

Verse 41

आपोमयमिदं सर्वमापोमूर्तिः शरीरिणाम् । तत्रात्मा मानसो ब्रह्मा सर्वभूतेषु लोककृत् ॥ ४१ ॥

এই সমগ্ৰ জগত জলময়; দেহধাৰীৰ শৰীৰো জল-মূৰ্তি। সেই জলীয় গঠনত আত্মা মানস ব্রহ্মা—সৰ্বভূতত লোক-ব্যৱস্থাৰ কৰ্তা হৈ অৱস্থিত।

Verse 42

आत्मानं तं विजानीहि सर्वलोकहितात्मकम् । तस्मिन्यः संश्रितो देहे ह्यब्बिंदुरिव पुष्करे ॥ ४२ ॥

সেই আত্মাক জানা—যি সৰ্বলোকৰ হিতস্বৰূপ। যি দেহত থাকিও তেওঁৰ আশ্ৰয় লয়, সি পদ্মপাতত থকা জলবিন্দুৰ দৰে অলিপ্ত থাকে।

Verse 43

क्षेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लोकहितात्मकम् । तमोरजश्च सत्त्वं च विद्धि जीवगुणानिमाम् ॥ ४३ ॥

তেওঁক ক্ষেত্ৰজ্ঞ বুলি জানা—যি নিত্য আৰু লোকহিতস্বৰূপ। আৰু তম, ৰজ, সত্ত্ব—এইবোৰ জীৱৰ গুণ বুলি বুজা।

Verse 44

अचेतनं जीवगुणं वदंति स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम् । अतः परं क्षेत्रविदो वदंति प्रावर्तयद्यो भुवनानि सप्त ॥ ४४ ॥

তেওঁলোকে কয় যে জীৱৰ গুণ (প্ৰাণশক্তি) অচেতন; তথাপি সি চলে আৰু সকলোকে চলায়। সেয়ে ক্ষেত্ৰবিদসকলে তাৰ ওপৰত থকা ক্ষেত্ৰজ্ঞক কয়, যিয়ে সপ্ত ভুবনক প্ৰৱৰ্তায়।

Verse 45

न जीवनाशोऽस्ति हि देहभेदे मिथ्यैतदाहुर्मुन इत्यबुद्धाः । जीवस्तु देहांतरितः प्रयाति दशार्द्धतस्तस्य शरीरभेदः ॥ ४५ ॥

দেহ সলনি হ’লেও জীৱৰ বিনাশ নাই; যিসকলে তেনে কয় সিহঁতে মিছা কয়—মুনি বুলি ক’লেও সিহঁত অবিবেকী। জীৱে দেহান্তৰ গ্ৰহণ কৰে আৰু নিজৰ অৱস্থাৰ অনুসাৰে শৰীৰভেদ ধাৰে।

Verse 46

एवं भूतेषु सर्वेषु गूढश्चरति सर्वदा । दृश्यते त्वग्र्या बुध्यासूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः ॥ ४६ ॥

এইদৰে তেওঁ সকলো ভূতত গূঢ় হৈ সদা বিচৰণ কৰে (অন্তৰ্যামী ৰূপে); কিন্তু তত্ত্বদৰ্শীসকলে সূক্ষ্ম আৰু শ্ৰেষ্ঠ বুদ্ধিৰে তেওঁক দৰ্শন কৰে।

Verse 47

तं पूर्वापररात्रेषु युंजानः सततं बुधः । लब्धाहारो विशुद्धात्मा पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ ४७ ॥

যি জ্ঞানী পূৰ্বৰাতি আৰু অপৰৰাতিত নিৰন্তৰ সেই (ধ্যান)ত যুক্ত থাকে, যি লাভ হোৱা আহাৰ সংযমে গ্ৰহণ কৰে আৰু যাৰ মন শুদ্ধ—সেয়ে আত্মাত আত্মাক দৰ্শন কৰে।

Verse 48

चित्तस्य हि प्रसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमानंत्यमश्नुते ॥ ४८ ॥

চিত্তৰ প্ৰসাদে মানুহে শুভ-অশুভ কৰ্ম ত্যাগ কৰে; প্ৰসন্ন অন্তঃকৰণে আত্মাত স্থিত হৈ সি অনন্ত সুখ লাভ কৰে।

Verse 49

मानसोऽग्निः शरीरेषु जीव इत्यभिधीयते । सृष्टिः प्रजापतेरेषा भूताध्यात्मविनिश्चये ॥ ४९ ॥

দেহধাৰীসকলৰ ভিতৰত থকা ‘মানস-অগ্নি’কেই ‘জীৱ’ বুলি কোৱা হয়। ভূত আৰু অধ্যাত্মৰ নিৰ্ণয়ত ই প্ৰজাপতিৰ সৃষ্টিই—এনে সিদ্ধান্ত।

Verse 50

असृजद्ब्राह्मणानेव पूर्वं ब्रह्मा प्रजापतिः । आत्मतेजोऽभिनि र्वृत्तान्भास्कराग्निसमप्रभान् ॥ ५० ॥

আদিতে প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মাই সৰ্বপ্ৰথমে ব্ৰাহ্মণসকলক সৃষ্টি কৰিলে; তেওঁলোক তেওঁৰ নিজ তেজৰ পৰা উদ্ভূত, সূৰ্য আৰু অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান।

Verse 51

ततः सत्यं च धर्मं च तथा ब्रह्म च शाश्वतम् । आचारं चैव शौचं च स्वर्गाय विदधे प्रभुः ॥ ५१ ॥

তাৰপিছত প্ৰভুৱে সত্য আৰু ধৰ্ম, লগতে শাশ্বত ব্ৰহ্মৰ বিধান কৰিলে; স্বৰ্গলাভৰ বাবে সদাচাৰ আৰু শৌচ স্থাপন কৰিলে।

Verse 52

देवदानवगंधर्वा दैत्यासुरमहोरगाः । यक्षराक्षसनागाश्च पिशाचा मनुजास्तथा ॥ ५२ ॥

দেৱ, দানৱ, গন্ধৰ্ব, দৈত্য, অসুৰ আৰু মহোৰগ; যক্ষ, ৰাক্ষস, নাগ, পিশাচ আৰু মানুহ—এই সকলো (ইয়াত) অন্তৰ্ভুক্ত।

Verse 53

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राणामसितस्तथा । भरद्वाज उवाच । चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णो विभिद्यते ॥ ५३ ॥

ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য, শূদ্ৰ আৰু অসিত (শ্যামবৰ্ণ)ও। ভৰদ্বাজে ক’লে—যদি চাতুৰ্বৰ্ণ্যত ‘বৰ্ণ’ৰ দ্বাৰাই ভেদ কৰা হয়…

Verse 54

स्वेदमूत्रपुरीषाणि श्लेष्मा पित्त सशोणितम् । त्वन्तः क्षरति सर्वेषां कस्माद्वर्णो विभज्यते ॥ ५४ ॥

ঘাম, মূত্ৰ, মল; শ্লেষ্মা, পিত্ত আৰু ৰক্তও—এইবোৰ সকলোৰে ত্বকৰ ভিতৰৰ পৰা একেদৰে নিঃসৃত হয়। তেন্তে ‘বৰ্ণ’ভেদ কিহৰ আধাৰত?

Verse 55

जंगमानामसंख्येयाः स्थावराणां च जातयः । तेषां विविधवर्णानां कुतो वर्णविनिश्चयः ॥ ५५ ॥

চলমান জীৱৰ জাতি অসংখ্য, আৰু স্থাৱৰৰো বহু প্ৰকাৰ। যেতিয়া তেওঁলোকৰ বৰ্ণ-ৰূপ ইমান বৈচিত্ৰ্যময়, তেতিয়া ‘বৰ্ণ’ৰ স্থিৰ নিৰ্ণয় কেনেকৈ সম্ভৱ?

Verse 56

भृगुरुवाच । न विशेषोऽस्ति वर्णानां सर्वं ब्रह्ममयं जगत् । ब्रह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मणा वर्णतां गतम् ॥ ५६ ॥

ভৃগুৱে ক’লে—বৰ্ণসমূহত স্বাভাৱিক কোনো ভেদ নাই, কিয়নো সমগ্ৰ জগত্‌ ব্রহ্মময়। ব্ৰহ্মাই যি সৃষ্টিক প্ৰথমে সৃষ্টি কৰিছিল, সেয়া কৰ্মৰ দ্বাৰাই ‘বৰ্ণ’ ৰূপে গণ্য হয়।

Verse 57

कामभोगाः प्रियास्तीक्ष्णाः क्रोधताप्रियसाहसाः । त्यक्तस्वकर्मरक्तांगास्ते द्विजाः क्षत्रतां गताः ॥ ५७ ॥

যি দ্বিজসকল কামভোগত আসক্ত হ’ল, কঠোৰ স্বভাৱৰ হ’ল, ক্ৰোধ আৰু উগ্ৰ সাহসত আনন্দ পালে, আৰু নিজৰ স্বকৰ্ম ত্যাগ কৰিলে—সেই ব্রাহ্মণসকল ক্ষত্ৰিয়ত্বলৈ গ’ল।

Verse 58

गोभ्यो वृत्तिं समास्थाय पीताः कृष्युपजीविनः । स्वधर्म्मन्नानुतिष्टंति ते द्विजा वैश्यतां गताः ॥ ५८ ॥

যি দ্বিজসকল গোপালনক জীৱিকা কৰি আৰু কৃষিৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰিও স্বধৰ্ম পালন নকৰে—সিহঁত বৈশ্যত্বলৈ গমন কৰে।

Verse 59

र्हिसानृतपरा लुब्धाः सर्वकर्मोपजीविनः । कृष्णाः शौचपारिभ्राष्टास्ते द्विजाः शूद्रतां गताः ॥ ५९ ॥

যিসকল হিংসা আৰু অসত্যত পৰায়ণ, লোভী, সকলো ধৰণৰ কামেৰে উপজীৱিকা কৰা, আচৰণত কলুষিত আৰু শৌচৰ পৰা ভ্ৰষ্ট—সেই দ্বিজসকল শূদ্ৰত্বলৈ পতিত হয়।

Verse 60

इत्येतैः कर्मभिर्व्याप्ता द्विजा वर्णान्तरं गताः । ब्राह्मणा धर्मतन्त्रस्थास्तपस्तेषां न नश्यति ॥ ६० ॥

এনেদৰে এনে কৰ্মত আৱিষ্ট দ্বিজসকল অন্য বৰ্ণলৈ সৰি যায়; কিন্তু ধৰ্মতন্ত্ৰত স্থিত ব্ৰাহ্মণসকলৰ তপস্যা নষ্ট নহয়।

Verse 61

ब्रह्म धारयतां नित्यं व्रतानि नियमांस्तथा । ब्रह्म चैव पुरा सृष्टं येन जानंति तद्विदः ॥ ६१ ॥

যিসকলে নিত্য ব্ৰহ্ম ধাৰণ কৰে, তেওঁলোকৰ বাবে ব্ৰত আৰু নিয়ম সদায় পালনীয়; কিয়নো আদিতে ব্ৰহ্মেই প্ৰকাশিত, যাৰ দ্বাৰা তত্ত্ববিদে জানে।

Verse 62

तेषां बहुविधास्त्वन्यास्तत्र तत्र द्विजातयः । पिशाचा राक्षसाः प्रेता विविधा म्लेच्छजातयः । सा सृष्टिर्मानसी नाम धर्मतंत्रपरायणा ॥ ६२ ॥

তেওঁলোকৰ মাজত বহু ঠাইত বহু প্ৰকাৰৰ অন্য সত্তাও আছে—দ্বিজ সমাজ, পিশাচ, ৰাক্ষস, প্ৰেত আৰু বিভিন্ন ম্লেচ্ছ বংশ। এই সৃষ্টিক ‘মানসী’ সৃষ্টিৰূপে কোৱা হয়; ই ধৰ্মতন্ত্ৰৰ বিধানলৈ পৰায়ণ।

Verse 63

भरद्वाज उवाच । ब्राह्मणः केन भवति क्षत्रियो वा द्विजोत्तम । वैश्यः शूद्रश्च विप्रर्षे तद्ब्रूहि वदतां वर ॥ ६३ ॥

ভৰদ্বাজে ক’লে—হে দ্বিজোত্তম! কিহেৰে মানুহ ব্ৰাহ্মণ বা ক্ষত্ৰিয় হয়? আৰু হে বিপ্ৰর্ষি, কিহেৰে বৈশ্য বা শূদ্ৰ হয়? হে বাক্যশ্ৰেষ্ঠ, সেয়া কওক।

Verse 64

भृगुरुवाच । जातकर्मादिभिर्यस्तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नो ब्रह्मकर्मस्ववस्थितः ॥ ६४ ॥

ভৃগুৱে ক’লে—যি জাতকৰ্ম আদি সংস্কাৰে সংস্কৃত হৈ শুচি হয়, বেদাধ্যয়নত সম্পন্ন হয়, আৰু ব্ৰাহ্মণোচিত কৰ্মত দৃঢ়ভাৱে স্থিত থাকে—

Verse 65

शौचाचारस्थितः सम्यग्विद्याभ्यासी गुरुप्रियः । नित्यव्रती सत्यपरः स वै ब्राह्मण उच्यते ॥ ६५ ॥

যি শৌচ আৰু সদাচাৰত দৃঢ়, শাস্ত্ৰবিদ্যাৰ নিত্য অনুশীলনকাৰী, গুৰুক প্ৰিয়, নিত্যব্ৰত পালনকাৰী আৰু সত্যনিষ্ঠ—তেওঁকেই প্ৰকৃত ব্ৰাহ্মণ বুলি কোৱা হয়।

Verse 66

सत्यं दानमथोऽद्रोह आनृशंस्यं कृपा घृणा । तपस्यां दृश्यते यत्र स ब्राह्मण इति स्मृतः ॥ ६६ ॥

যাৰ ভিতৰত সত্য, দান, অদ্ৰোহ (অহিংসা), অনৃশংসতা, দয়া, কৰুণা, পাপৰ প্ৰতি ঘৃণা আৰু তপস্যাত নিষ্ঠা দেখা যায়—তেওঁক স্মৃতিত ব্ৰাহ্মণ বুলি স্মৰণ কৰা হৈছে।

Verse 67

क्षत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंगतः । दानादानरतिर्यस्तु स वै क्षत्रिय उच्यते ॥ ६७ ॥

যি ক্ষাত্ৰধৰ্মজাত কৰ্তব্য পালন কৰে, বেদাধ্যয়নত পৰায়ণ থাকে, আৰু দান তথা ধৰ্মসঙ্গত প্ৰতিগ্ৰহত ৰত—তেওঁকেই ক্ষত্ৰিয় বুলি কোৱা হয়।

Verse 68

विशत्याशु पशुभ्यश्च कृष्यादानरतिः शुचिः । वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः ॥ ६८ ॥

যি শীঘ্ৰে পশুপালন আদি কৰ্মত নিয়োজিত হয়, কৃষি আৰু দানত ৰত থাকে, আচৰণত শুচি আৰু বেদাধ্যয়নত সম্পন্ন—তেওঁক বৈশ্য বুলি সংজ্ঞা দিয়া হয়।

Verse 69

सर्वभक्षरतिर्नित्यं सर्वकर्मकरोऽशुचिः । त्यक्तवेदस्त्वनाचारः स वै शूद्र इति स्मृतः ॥ ६९ ॥

যি নিত্য সকলো ধৰণৰ আহাৰত আসক্ত, সকলো কাম কৰে, অশুচি, বেদ ত্যাগী আৰু সদাচাৰহীন—তেওঁক স্মৃতিত শূদ্ৰ বুলি স্মৰণ কৰা হৈছে।

Verse 70

शूद्रे चैतद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते । न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो ब्राह्मणो न च ॥ ७० ॥

হে লক্ষ্মী! এই সত্য লক্ষণ শূদ্ৰৰ মাজতো থাকিব পাৰে, কিন্তু দ্বিজৰ মাজত নাথাকিবও পাৰে। সঁচাকৈ, শূদ্ৰ কেৱল জন্মৰ বাবে শূদ্ৰ নহয়, আৰু ব্ৰাহ্মণো কেৱল জন্মৰ বাবে ব্ৰাহ্মণ নহয়।

Verse 71

सर्वोपायैस्तु लोभस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । एतत्पवित्रं ज्ञानानां तथा चैवात्मसंयमः ॥ ७१ ॥

সকলো উপায়ে লোভ আৰু ক্ৰোধ দমন কৰা উচিত। ই সকলো জ্ঞানক পৱিত্ৰ কৰে; আৰু তেনেদৰে অন্তঃকৰণৰ আত্মসংযমো।

Verse 72

वर्ज्यौ सर्वात्मना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ । नित्यक्रोधाच्छ्रियं रक्षेत्तपो रक्षेत्तु मत्सरात् ॥ ७२ ॥

সেয়ে সেই দুয়োটাক সম্পূৰ্ণভাৱে বর্জন কৰা উচিত, কিয়নো সিহঁত পৰম শ্ৰেয়স ধ্বংস কৰিবলৈ উদ্যত। নিত্য ক্ৰোধৰ পৰা শ্ৰীক ৰক্ষা কৰা, আৰু মত্সৰৰ পৰা তপক ৰক্ষা কৰা।

Verse 73

विद्यां मानापमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ७३ ॥

অসাৱধানতাত মান-অপমানৰ প্ৰভাৱত মানুহে নিজৰ বিদ্যা আৰু নিজৰ সত্তাকো ডলমল কৰি তোলে।

Verse 74

यस्य सर्वे समारंभा निराशीर्बंधना द्विज । त्यागे यस्य हुतं सर्वं स त्यागी स च बुद्धिमान् ॥ ७४ ॥

হে দ্বিজ! যাৰ সকলো উদ্যোগ আশা-আকাঙ্ক্ষাৰহিত আৰু বন্ধনৰহিত—যাৰ সকলো যেন ত্যাগৰ অগ্নিত আহুতি দিয়া হৈছে—সেই-ই সত্য ত্যাগী, সেই-ই বুদ্ধিমান।

Verse 75

अहिंस्त्रः सर्वभूतानां मैत्रायण गतश्चरेत् । परिग्रहात्परित्यज्य भवेद्बद्ध्या जितेंद्रियः ॥ ७५ ॥

সকলো প্ৰাণীৰ প্ৰতি অহিংস হৈ মৈত্ৰীভাব লৈ বিচৰণ কৰা। পৰিগ্ৰহ আৰু আসক্তি ত্যাগ কৰি, সম্যক বুদ্ধিৰে ইন্দ্ৰিয় জয় কৰি সংযমী হোৱা॥

Verse 76

अशोकस्थानमाति वेदिह चामुत्र चाभयम् । तपोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्ममना ॥ ७६ ॥

তপস্যাত নিত্য ৰত, দান্ত আৰু সংযতাত্মা মুনি শোকহীন পদ লাভ কৰে; ইহ আৰু পৰ—দুয়ো ঠাইতে অভয়তা উপলব্ধি কৰে॥

Verse 77

अजितं जेतुकामेन व्यासंगेषु ह्यसंगिना । इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तत्तद्व्यक्तमिति स्थितिः ॥ ७७ ॥

অজিত আত্মতত্ত্ব জয় কৰিব খোজা সাধক, সকলো সংযোগৰ মাজতো অসঙ্গ হৈ থাকক। ইন্দ্ৰিয়ে যি গ্ৰহণ কৰে, সেয়াই ‘ব্যক্ত’—এই স্থিৰ সিদ্ধান্ত॥

Verse 78

अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् । अविश्रंभेण मंतव्यं विश्रंभे धारयेन्मनः ॥ ७८ ॥

সেই তত্ত্বক ‘অব্যক্ত’ বুলি জানিবা—ইন্দ্ৰিয়াতীত, কেৱল সূক্ষ্ম লক্ষণে গ্ৰাহ্য। অসাৱধানতা নোহোৱাকৈ সজাগভাৱে ধ্যান কৰা; দৃঢ় বিশ্বাস আহিলে মনক তাতেই স্থিৰ ৰাখা॥

Verse 79

मनः प्राणेन गृह्णीयात्प्राणं ब्रह्मणि धारयेत् । निवेदादेव निर्वाणं न च किंचिद्विच्चितयेत् ॥ ७९ ॥

প্ৰাণৰ দ্বাৰা মনক সংযত কৰা, আৰু প্ৰাণক ব্ৰহ্মত স্থিৰ কৰা। পূৰ্ণ নিবেদন (শৰণাগতি)ৰ দ্বাৰাই নিৰ্বাণ; সেয়ে আন একো চিন্তা নকৰিবা॥

Verse 80

सुखं वै ब्रह्मणो ब्रह्मन्निर्वेदेनाधिगच्छति । शौचे तु सततं युक्तः सदाचारसमन्वितः ॥ ८० ॥

হে ব্ৰাহ্মণ! নিৰ্বেদ (বৈৰাগ্য) দ্বাৰাই নিশ্চয়কৈ ব্ৰহ্মসুখ লাভ হয়। যি সদা শৌচত যুক্ত আৰু সদাচাৰে সমন্বিত, সি সেই পথত অগ্ৰসৰ হয়।

Verse 81

स्वनुक्रोशश्च भूतेषु तद्द्विजातिषु लक्षणम् । सत्यंव्रतं तपः शौचं सत्यं विसृजते प्रजा ॥ ८१ ॥

সকলো জীৱৰ প্ৰতি দয়া—ইয়াই দ্বিজৰ লক্ষণ বুলি কোৱা হয়। কিন্তু প্ৰজা সত্য ত্যাগ কৰে; সত্যব্ৰত, তপ, শৌচ আৰু সত্য নিজেই সমাজত পৰিত্যক্ত হয়।

Verse 82

सत्येन धार्यते लोकः स्वः सत्येनैव गच्छति । अनृतं तमसो रूपं तमसा नीयते ह्यधः ॥ ८२ ॥

সত্যে লোক ধাৰিত হয়, সত্যে হে স্বৰ্গলৈ গমন হয়। অনৃত তমসৰ ৰূপ; সেই অন্ধকাৰেই মানুহ নিশ্চিতভাৱে অধোগতিলৈ নীত হয়।

Verse 83

तमोग्रस्तान पश्यंति प्रकाशंतमसावृताः । सुदुष्प्रकाश इत्याहुर्नरकं तम एव च ॥ ८३ ॥

তমসে গ্ৰস্ত লোকসকলে দীপ্ত বস্তুটোও যেন অন্ধকাৰত আৱৃত দেখি। সিহঁতে কয় ‘অতি দুষ্প্ৰকাশ’; সেই তমসেই নৰকৰূপ।

Verse 84

सत्यानृतं तदुभयं प्राप्यते जगतीचरैः । तत्राप्येवंविधा लोके वृत्तिः सत्यानृते भवेत् ॥ ८४ ॥

জগতত বিচৰণ কৰা জীৱসকলে সত্য, অসত্য আৰু দুয়োটাৰ মিশ্ৰণো পায়। সেয়ে সমাজত আচৰণো পৰিস্থিতি অনুসাৰে সত্য-অসত্যৰ সম্পৰ্কত গঢ় লৈ উঠে।

Verse 85

धर्माधर्मौ प्रकाशश्च तमो दुःखसुखं तथा । शारीरैर्मानसैर्दुःखैः सुखैश्चाप्यसुखोदयैः ॥ ८५ ॥

ধৰ্ম-অধৰ্ম, পোহৰ-অন্ধকাৰ আৰু দুখ-সুখ—এই সকলো দেহ আৰু মনৰ দুখ-সুখৰ দ্বাৰাই অনুভৱ হয়; আৰু সেই সুখো পাছত পুনৰ অসুখ উদয়ৰ কাৰণ হৈ উঠে।

Verse 86

लोकसृष्टं प्रपश्यन्तो न मुह्यंति विचक्षणाः । तत्र दुःखविमोक्षार्थं प्रयतेत विचक्षणः ॥ ८६ ॥

যিসকল বিচক্ষণে জগতক সৃষ্ট (সংস্কাৰবন্ধ) প্ৰকাশৰূপে দেখে, তেওঁলোকে মোহিত নহয়। সেয়ে জ্ঞানীয়ে এই জীৱনতেই দুখ-বিমোচনৰ বাবে প্ৰয়াস কৰা উচিত।

Verse 87

सुखं ह्यनित्यं भूतानामिह लोके परत्र च । राहुग्रस्तस्य सोमस्य यथा ज्योत्स्ना न भासते ॥ ८७ ॥

প্ৰাণীৰ সুখ নিশ্চয় অনিত্য—ইহলোকতো আৰু পৰলোকতো; যেন ৰাহুগ্ৰস্ত চন্দ্ৰৰ জ্যোৎস্না প্ৰকাশ নাপায়।

Verse 88

तथा तमोभिभूतानां भूतानां नश्यते सुखम् ॥ ८८ ॥

সেইদৰে তমস্‌ (অজ্ঞান)দ্বাৰা আচ্ছন্ন প্ৰাণীৰ সুখ নষ্ট হয়।

Verse 89

तत्खलु द्विविधं सुखमुच्यचते शरीरं मानसं च । इह खल्वमुष्मिंश्च लोके वस्तुप्रवृत्तयः सुखार्थमभिधीयन्ते नहीतः परत्रापर्वगफलाद्विशिष्टतरमस्ति । स एव काम्यो गुणविशेषो धर्मार्थगुणारंभगस्तद्धेतुरस्योत्पत्तिः सुखप्रयोजनार्थमारंभाः । भरद्वाज उवाच । वदैतद्भवताभिहितं सुखानां परमा स्थितिरिति ॥ ८९ ॥

সুখ দুবিধ বুলি কোৱা হয়—শাৰীৰিক আৰু মানসিক। ইহলোক আৰু পৰলোক—উভয়তে সকলো প্ৰবৃত্তি সুখাৰ্থ বুলিয়েই বৰ্ণিত; কিয়নো মোক্ষফলতকৈ শ্ৰেষ্ঠ একো নাই। সেইয়েই গুণৰ কাম্য বিশেষ উৎকৰ্ষ—ধৰ্ম আৰু অৰ্থগুণৰ আৰম্ভ; তাৰ পৰাই তাৰ কাৰণ উৎপন্ন হয়, আৰু সকলো প্ৰয়াস সুখক লক্ষ্য কৰি আৰম্ভ হয়। ভৰদ্বাজে ক’লে: আপুনি কোৱা মতে, সুখৰ পৰম অৱস্থা কি—বিৱৰণ দিয়ক।

Verse 90

न तदुपगृह्णीमो न ह्येषामृषीणां महति स्थितानाम् ॥ ९० ॥

আমি এই মত গ্ৰহণ নকৰোঁ; মহৎ আধ্যাত্মিক অৱস্থাত স্থিত এই মহান ঋষিসকলৰ বাবে ই উপযুক্ত নহয়।

Verse 91

अप्राप्य एष काम्य गुणविशेषो न चैनमभिशीलयंति । तपसि श्रूयते त्रिलोककृद्ब्रह्मा प्रभुरेकाकी तिष्टति ब्रह्मचारी न कामसुखोष्वात्मानमवदधाति ॥ ९१ ॥

কাম্য উদ্দেশ্যৰে আকাঙ্ক্ষিত এই বিশেষ গুণ লাভ নহয়; আৰু মানুহেও ইয়াক সত্যৰূপে অনুশীলন নকৰে। তপস্যাৰ পৰম্পৰাত শোনা যায়—ত্রিলোক-স্ৰষ্টা প্ৰভু ব্ৰহ্মা একাকী ব্ৰহ্মচাৰী হৈ অৱস্থিত থাকে আৰু কামজনিত সুখত মন স্থাপন নকৰে।

Verse 92

अपि च भगवान्विश्वेश्वर उमापतिः काममभिवर्तमानमनंगत्वेन सममनयत् ॥ ९२ ॥

আৰু, ভগৱান বিশ্বেশ্বৰ উমাপতিয়ে আক্রমণলৈ আগবঢ়া কামক অনঙ্গ—দেহহীন অৱস্থালৈ নিলে।

Verse 93

तस्माद्भूमौ न तु महात्मभिरंजयति गृहीतो न त्वेष तावद्विशिष्टो गुणविशेष इति ॥ ९३ ॥

সেয়ে, কেৱল ভূমি লাভ কৰাৰ বাবেই মহাত্মাসকলে তাক সন্মান-অভিষেক নকৰে; কিয়নো ই নিজে কোনো বিশেষ গুণ-শ্ৰেষ্ঠতা নহয়।

Verse 94

नैतद्भगवतः प्रत्येमि भवता तूक्तं सुखानां परमाः स्त्रिय इति लोकप्रवादो हि द्विविधः । फलोदयः सुकृतात्सुखमवाप्यतेऽन्यथा दुःखमिति ॥ ९४ ॥

হে ভগৱন, আপুনি কোৱা ‘সুখৰ পৰম কাৰণ নাৰী’—এই কথা মই গ্ৰহণ নকৰোঁ। লোকপ্ৰবাদ দুবিধ: সুকৃতৰ ফলোদয়ে সুখ লাভ হয়; নতুবা দুখ।

Verse 95

भृगुरुवाच । अत्रोच्यते अनृतात्खलु तमः प्रादुर्भूतं ततस्तमोग्रस्ता अधर्ममेवानुवर्तंते न धर्मं । क्रोधलोभमोहहिंसानृतादिभिखच्छन्नाः खल्वस्मिंल्लोके नामुत्र सुखमाप्नुवंति । विविधव्याधिरुजोपतापैरवकीर्यन्ते वधबन्धनपरिक्लेशादिभिश्च क्षुत्पिपासाश्रमकृतैरुपतापैरुपतप्यंते । वर्षवातात्युष्णातिशीतकृतैश्च प्रतिभयैः शारीरैर्दुःखैरुपतप्यंते बंधुधनविनाशविप्रयोगकृतैश्च मानसैः शौकैरभिभूयंते जरामृत्युकृतैश्चान्यैरिति यस्त्वेतैः ॥ ९५ ॥

ভৃগুৱে ক’লে—ইয়াত কোৱা হৈছে যে অসত্যৰ পৰা নিশ্চয় তমস্‌ (অন্ধকাৰ) উদ্ভৱ হয়; আৰু সেই তমসে গ্ৰস্ত লোকসকলে ধৰ্ম নহয়, কেৱল অধৰ্মকেই অনুসৰণ কৰে। ক্ৰোধ, লোভ, মোহ, হিংসা, অসত্য আদি দ্বাৰা আচ্ছন্ন হৈ তেওঁলোকে ন এই লোকত সুখ পায়, ন পৰলোকত। নানা ৰোগ-ব্যথা আৰু তাপত তেওঁলোক ব্যাকুল হয়; বধ, বন্ধন, কাৰাবাস আদি ক্লেশে আৰু ক্ষুধা-পিপাসা-শ্ৰমজনিত তাপত দগ্ধ হয়। বৰষুণ, বতাহ, অতিতাপ আৰু অতিশীতৰ পৰা জন্মা শাৰীৰিক দুঃখ-ভয়ে তেওঁলোকক পীড়ে; আত্মীয়-ধননাশ আৰু বিচ্ছেদজনিত মানসিক শোকে তেওঁলোকক আৱৰি ধৰে; আৰু জৰা-মৃত্যুজনিত আন দুঃখো তেওঁলোকক গ্ৰাস কৰে।

Verse 96

शारीरं मानसं नास्ति न जरा न च पातकम् । नित्यमेव सुखं स्वर्गे सुखं दुःखमिहोभयम् ॥ ९६ ॥

স্বৰ্গত ন শাৰীৰিক কষ্ট আছে, ন মানসিক যন্ত্ৰণা; তাত ন জৰা, ন পাপ। স্বৰ্গত সুখ নিত্য; কিন্তু এই মর্ত্যলোকে সুখ-দুঃখ উভয়ৰে মিশ্ৰণ।

Verse 97

नरके दुःखमेवाहुः सुखं तत्परमं पदम् । पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तद्विधाः स्त्रियः ॥ ९७ ॥

তেওঁলোকে কয় যে নৰকত কেৱল দুঃখেই আছে; সুখ হৈছে সেই পৰম পদ। পৃথিৱী সকলো জীৱৰ জননী; আৰু নাৰীসকলও তেনেদৰে—মাতৃস্বভাৱা, জীৱনদায়িনী।

Verse 98

पुमान्प्रजापतिस्तत्रशुक्रं तेजोमयं विदुः । इत्येतल्लोकनिर्माता धर्मस्य चरितस्य च ॥ ९८ ॥

তাত সেই পুৰুষক প্ৰজাপতি বুলি জানে—সেই ‘শুক্ৰ’, শুদ্ধ তেজোময়। তেওঁেই লোকসমূহৰ নিৰ্মাতা, আৰু ধৰ্ম আৰু তাৰ আচৰণপথৰ প্ৰৱৰ্তক।

Verse 99

तपसश्च सुतप्तस्य स्वाध्यायस्य हुतस्य च । हुतेन शाम्यते पापं स्वाध्याये शांतिरुत्तमा ॥ ९९ ॥

সু-তপিত তপস্যা, স্বাধ্যায় আৰু অগ্নিত হোমাৰ্পণ—ইয়াৰ দ্বাৰা শ্ৰেয় হয়। হোমে পাপ শমে; স্বাধ্যায়ে উত্তম শান্তি লাভ হয়।

Verse 100

दानेन भोगानित्याहुस्त पसा स्वर्गमाप्नुयात् । दानं तु द्विविधं प्राहुः परत्रार्थमिहैव च ॥ १०० ॥

দান দিলে ভোগ-সমৃদ্ধি লাভ হয়, আৰু তপস্যাৰে স্বৰ্গপ্ৰাপ্তি হয়। কিন্তু দান দুবিধ—এটা পৰলোকাৰ্থে, আৰু এটা ইহলোকতেই ফলদায়ক।

Verse 101

सद्भ्यो यद्दीयते किंचित्तत्परत्रोपतिष्टते । असद्भ्यो दीयते यत्तु तद्दानमिह भुज्यते । यादृशं दीयते दानं तादृशं फलमश्नुते ॥ १०१ ॥

সজ্জনক অলপ হলেও যি দান দিয়া যায়, সেয়া পৰলোকত স্থিৰ থাকে। কিন্তু অসজ্জন/অযোগ্যক দিয়া দানৰ ফল ইহলোকতেই ভোগ হয়। যেনেকৈ দান, তেনেকৈ ফল।

Verse 102

भरद्वाज उवाच । किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम् । धर्मः कतिविधो वापि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १०२ ॥

ভৰদ্বাজে ক’লে—ধৰ্মাচৰণ কি, আৰু কাৰ বাবে? ধৰ্মৰ লক্ষণ কি? ধৰ্ম কিমান প্ৰকাৰ? অনুগ্ৰহ কৰি আপুনি ক’ব।

Verse 103

भृगुरुवाच । स्वधर्माचरणे युक्ता ये भवंति मनीषिणः । तेषां स्वर्गपलावाप्तिर्योऽन्यथा स विमुह्यते ॥ १०३ ॥

ভৃগুৱে ক’লে—যিসকল জ্ঞানী স্বধৰ্মাচৰণত নিয়োজিত, তেওঁলোকে স্বৰ্গফল লাভ কৰে; যি অন্যথা আচৰে সি মোহগ্ৰস্ত হয়।

Verse 104

भरद्वाज उवाच । यदेतञ्चातुराश्रम्यं ब्रह्मर्षिविहितं पुरा । तेषां स्वे स्वे समाचारास्तन्मे वक्तुमिहार्हसि ॥ १०४ ॥

ভৰদ্বাজে ক’লে—পূৰ্বে ব্রহ্মর্ষিসকলে বিধান কৰা এই চাতুৰাশ্ৰম ব্যৱস্থাত, প্ৰতিটো আশ্ৰমৰ নিজ নিজ আচাৰ-ব্যৱহাৰ আৰু কৰ্তব্য মোক ইয়াত ক’ব।

Verse 105

भृगुरुवाच । पूर्वमेव भगवता ब्रह्मणा लोकहितमनुतिष्टता धर्मसंरक्षणार्थमाश्रमाश्चत्वारोऽभिनिर्द्दिष्टाः । १ ॥ ०५ ॥

ভৃগুৱে ক’লে—পূৰ্বতে লোকহিতত নিয়োজিত ভগৱান ব্ৰহ্মাই ধৰ্ম-সংৰক্ষণাৰ্থে চাৰিটা আশ্ৰম নিৰ্দিষ্ট কৰিছিল।

Verse 106

तत्र गुरुकुलवासमेव प्रथममाश्रममाहरंति सम्यगत्र शौचसस्कारनियमव्रतविनियतात्मा उभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्युपस्थाय विहाय तद्ध्यालस्यं गुरोरभिवादनवेदाब्यासश्रवणपवित्रघीकृतांतरात्मा त्रिषवणमुपस्पृश्य ब्रह्मचर्याग्निपरिचरणगुरुशुश्रूषा । नित्यभिक्षाभैक्ष्यादिसर्वनिवेदितांतरात्मा गुरुवचननिदेशानुष्टानाप्रतिकूलो गुरुप्रसादलब्धस्वाध्यायतत्परः स्यात् ॥ १०६ ॥

ইয়াত কোৱা হৈছে—গুৰুকুলবাসেই প্ৰথম আশ্ৰম। শৌচ, সংস্কাৰ, নিয়ম আৰু ব্ৰতে সংযত শিষ্যই প্ৰাতঃ-সায়ং সূৰ্য আৰু অগ্নিদেৱতাৰ বিধিপূৰ্বক উপাসনা কৰি ধ্যানৰ আলস্য ত্যাগ কৰিব। গুৰুক অভিবাদন কৰি, বেদশ্ৰৱণ আৰু অধ্যয়নে অন্তঃকৰণ পবিত্ৰ কৰি, ত্ৰিকাল আচমন/উপস্পৰ্শন কৰিব; ব্ৰহ্মচৰ্য পালন কৰি, অগ্নিপৰিচৰণ আৰু গুৰুশুশ্ৰূষা কৰিব। নিত্য ভিক্ষা আদি সকলো কৰ্ম সমৰ্পণভাবৰে নিবেদন কৰি, গুৰুবচনৰ নিৰ্দেশানুষ্ঠানত প্ৰতিকূল নহ’ব, আৰু গুৰুকৃপাত লাভ কৰা স্বাধ্যায়ত তৎপৰ থাকিব।

Verse 107

भवति चात्र श्लोकः । गुरुं यस्तु समाराध्य द्विजो वेदमावान्पुयात् । तस्य स्वर्गफलावाप्तिः सिद्ध्यते चास्य मानसम् । इति गार्हस्थ्यं खलु द्वितीयमाश्रमं वदंति ॥ १०७ ॥

ইয়াত এই শ্লোক কোৱা হয়—যি দ্বিজে গুৰুক সম্যক আৰাধনা কৰি বেদ লাভ কৰে আৰু পবিত্ৰ হয়, সি স্বৰ্গফল পায় আৰু তাৰ মনো সিদ্ধ হয়। সেয়ে গাৰ্হস্থ্যকেই দ্বিতীয় আশ্ৰম বুলি কোৱা হয়।

Verse 108

तस्य सदा चारलक्षणं सर्वमनुव्याख्यास्यामः । समावृतानां सदाचाराणां सहधर्मचर्यफलार्थिनां गृहाश्रमो विधीयते ॥ १०८ ॥

এতিয়া আমি সদাচাৰৰ সকলো লক্ষণ সম্পূৰ্ণভাৱে ব্যাখ্যা কৰিম। যিসকলে ব্ৰহ্মচৰ্য সমাপ্ত কৰিছে আৰু ধৰ্মসহ সহজীৱনৰ ফল কামনা কৰে, তেওঁলোকৰ বাবে গৃহাশ্ৰম বিধেয়।

Verse 109

धर्मार्थकामावाप्तिर्ह्य. त्र त्रिवर्गसाधनमपेक्ष्यागर्हितकर्मणा धनान्यादाय स्वाध्यायोपलब्धप्रकर्षेण वा । ब्रह्मर्षिनिर्मितेन वा अद्भिः सागरगतेन वा द्रव्यनियमाभ्यासदैवतप्रसादोपलब्धेन वा धनेन गृहस्थो गार्हस्थ्यं वर्तयेत् ॥ १०९ ॥

ইয়াত ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কামৰ প্ৰাপ্তি ত্ৰিবৰ্গ-সাধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। সেয়ে গৃহস্থে নিন্দাৰহিত কৰ্মে অৰ্জিত ধনেৰে, বা স্বাধ্যায়ে লাভ কৰা উৎকৰ্ষবলেৰে, বা ব্ৰহ্মৰ্ষিসকলে স্থাপন কৰা ধনেৰে, বা সাগৰত জলেৰে লাভ হোৱা ধনেৰে, অথবা দ্ৰব্য-নিয়মৰ অভ্যাস আৰু দেৱতাৰ প্ৰসাদে লাভ হোৱা ধনেৰে গাৰ্হস্থ্য পালন কৰিব।

Verse 110

तद्धि सर्वाश्रमणां मूलमुदाहरंति गुरुकुलनिवासिनः परिव्राजका येऽन्ये । संकल्पितव्रतनियमधर्मानुष्टानिनस्तेषामप्यंतरा च भिक्षाबलिसंविभागाः प्रवर्तंते ॥ ११० ॥

ইয়েই সকলো আশ্ৰমৰ মূল বুলি গুৰুকুলবাসী আৰু অন্য পৰিব্ৰাজক সাধুসকলে ঘোষণা কৰে। সংকল্প কৰি ব্ৰত-নিয়ম আৰু ধৰ্মানুষ্ঠান কৰা লোকসকলৰ মাজতো ভিক্ষা আৰু বলি-অন্নৰ সংবিভাগ (বণ্টন) অন্তৰ্গত কৰ্তব্য হিচাপে চলি থাকে।

Verse 111

वानप्रस्थानां च द्रव्योपस्कार इति प्रायशः खल्वेते साधवः साधुपथ्योदनाः । स्वाध्यायप्रसंगिनस्तीर्थाभिगमनदेशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यटंति ॥ १११ ॥

বানপ্ৰস্থসকলৰ উপকৰণ সাধাৰণতে অতি অল্প; তেওঁলোক সাধুজন, ধৰ্ম্য আৰু পাথ্য অন্নে জীৱন নিৰ্বাহ কৰে। স্বাধ্যায়ত নিমগ্ন হৈ তীৰ্থদৰ্শন আৰু দেশদৰ্শনৰ বাবে তেওঁলোকে পৃথিৱী পৰিভ্ৰমণ কৰে।

Verse 112

तेषां प्रत्युत्थानाभिगमनमनसूयावाक्यदानसुखसत्कारासनसुखशयनाभ्यवहारसत्क्रिया चेति ॥ ११२ ॥

তেওঁলোকৰ বাবে—আদৰে উঠি থিয় হোৱা, আগবাঢ়ি গৈ অভ্যৰ্থনা কৰা, অসূয়াহীন বাক্য কোৱা, দান দিয়া, সুখদ আতিথ্য-সত্কাৰ কৰা, আসন দিয়া, সুখশয়ন ব্যৱস্থা কৰা, আহাৰ-পানীয় পৰিবেশন কৰা আৰু যথোচিত সেৱা-কর্ম কৰা—এইবোৰ কৰ্তব্য।

Verse 113

भवति चात्र श्लोकः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते । स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यमादाय गच्छति ॥ ११३ ॥

ইয়াত শ্লোক আছে—যাৰ ঘৰৰ পৰা অতিথি আশা-ভঙ্গ হৈ উভতি যায়, সেই অতিথিয়ে নিজৰ পাপ সেই গৃহস্থক দি, আৰু গৃহস্থৰ পুণ্য লৈ গুচি যায়।

Verse 114

अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर्देवताः प्रीयंते निवापेन पितरो । विद्याभ्यासश्रवणधारणेन ऋषयः अपत्योत्पादनेन प्रजापतिरिति ॥ ११४ ॥

আৰু ইয়াত—যজ্ঞক্ৰিয়াৰে দেৱতাসকল প্ৰীত হয়, নিবাপ (অন্ন-আহুতি/পিণ্ড)ৰে পিতৃসকল তৃপ্ত হয়; বিদ্যাৰ অভ্যাস, শ্রৱণ আৰু ধাৰণৰে ঋষিসকল প্ৰীত হয়; আৰু সন্তান উৎপাদনে প্ৰজাপতি প্ৰীত হয়।

Verse 115

लोकौ चात्र भवतः । वात्सल्याः सर्वभूतेभ्यो वायोः श्रोत्रस्तथा गिरा । परितापोदपघातश्च पारुष्यं चात्र गर्हितम् ॥ ११५ ॥

ইয়াত দুটা পথ কোৱা হৈছে। সকলো প্ৰাণীৰ প্ৰতি বৎসল স্নেহ-কৰুণা পোষণ কৰা আৰু কাণ আৰু বাক্য সংযম কৰা। দুখ দিয়া, আঘাত/ক্ষতি কৰা আৰু কঠোৰ বাক্য—ইয়াত নিন্দিত।

Verse 116

अवज्ञानमहंकारो दंभश्चैव विगर्हितः । अहिंसा सत्यमक्रोदं सर्वाश्रमगतं तपः ॥ ११६ ॥

অৱজ্ঞা, অহংকাৰ আৰু দম্ভ—ই নিন্দিত। অহিংসা, সত্য আৰু অক্রোধ—এইয়াই সকলো আশ্ৰমৰ তপ।

Verse 117

अपि चात्र माल्याभरणवस्त्राभ्यंगनित्योपभोगनृत्यगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनस्नेहरामादर्शनानां । प्राप्तिर्भक्ष्यभोज्यलेह्यपेयचोष्याणामभ्यवहार्य्याणां विविधानामुपभोगः ॥ ११७ ॥

আৰু ইয়াত (ভোগৰ অৱস্থাত) মালা, অলংকাৰ, বস্ত্ৰ, তেল-মৰ্দন আৰু নিত্য উপভোগ—নৃত্য, গীত, বাদ্য, মধুৰ শ্ৰৱণ, মনোহৰ দৰ্শন, স্নেহ আৰু সুন্দৰী নাৰীৰ দৰ্শন—এই সকলো লাভ হয়। লগতে ভক্ষ্য, ভোজ্য, লেহ্য, পেয় আৰু চোষ্য—বহুবিধ আহাৰ-ভোগ উপভোগ কৰা হয়।

Verse 118

स्वविहारसंतोषः कामसुखावाप्तिरिति । त्रिवर्गगुणनिर्वृत्तिर्यस्य नित्यं गृहाश्रमे । स सुखान्यनुभूयेह शिष्टानां गतिमाप्नुयात् ॥ ११८ ॥

যি নিজৰ ধৰ্মসঙ্গত ভোগ-বিহাৰত সন্তুষ্ট, আৰু কামসুখ লাভ কৰিও গৃহাশ্ৰমত ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম এই ত্ৰিবৰ্গৰ গুণ নিত্য পূৰ্ণ কৰে; সি ইয়াত সুখ অনুভৱ কৰি শিষ্টজনৰ গতি লাভ কৰে।

Verse 119

उंछवृत्तिर्गृहस्थो यः स्वधर्म चरणे रतः । त्यक्तकामसुखारंभः स्वर्गस्तस्य न दुर्लभः ॥ ११९ ॥

যি গৃহস্থ উঞ্ছবৃত্তিৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰে, স্বধৰ্মাচৰণত ৰত থাকে, আৰু কামসুখৰ বাবে কৰা উদ্যোগ ত্যাগ কৰিছে—তাৰ বাবে স্বৰ্গ দুষ্প্ৰাপ্য নহয়।

Verse 120

वानप्रस्थाः खल्वपि धर्ममनुसरंतः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि स्वभक्तेष्वरण्येषु । मृगवराहमहिष शार्दूलवनगजाकीर्णेषु तपस्यंते अनुसंचरंति ॥ १२० ॥

বানপ্ৰস্থসকলেও ধৰ্ম অনুসৰণ কৰি পুণ্য তীৰ্থ আৰু নদীৰ পবিত্ৰ উৎসসমূহলৈ বিচৰণ কৰে, নিজৰ ভক্তিৰ প্ৰিয় অৰণ্যত বাস কৰে। হৰিণ, বৰাহ, মহিষ, ব্যাঘ্ৰ আৰু বনহস্তীৰে ভৰা বনাঞ্চলত তেওঁলোকে তপস্যা কৰি নিয়মেৰে পৰিভ্ৰমণ কৰে॥১২০॥

Verse 121

त्यक्तग्राम्यवस्त्राभ्यवहारोपभोगा वन्यौषधिफलमूलपर्णपरिमितविचित्रनियताहाराः । स्थानासनिनोभूपाषाणसिकताशर्करावालुकाभस्मशायिनः काशुकुशचर्मवल्कलसंवृतांगाः । केशश्यश्रुनखरोमधारिणो नियतकालोपस्पर्शनाःशुष्कबलिहोमकालानुष्टायिनः । समित्कुशकुसुमापहारसंमार्जनलब्धविश्रामाः शीतोष्णपवनविष्टं भविभिन्नसर्वत्वचो । विविधनियमयोगचर्यानुष्टानविहितपरिशुष्कमांसशोणितत्वगस्थिभूता धृतिपराः सत्त्वयोगाच्छरीराण्युद्वहंते ॥ १२१ ॥

তেওঁলোকে গ্ৰাম্য বস্ত্ৰ, আচাৰ-ব্যৱহাৰ আৰু ভোগ ত্যাগ কৰি বনৌষধি, ফল, মূল আৰু পাতেৰে পৰিমিত আৰু নিয়ত আহাৰ গ্ৰহণ কৰে। একে ঠাইত একে আসনত স্থিৰ হৈ মাটি, পাথৰ, বালি, কংকৰ, ধূলি বা ভস্মত শয়ন কৰে; কাশ, কুশ, চর্ম বা বাকলৰে দেহ আৱৃত ৰাখে। কেশ-দাড়ি-নখ-ৰোম নকাটি, নিৰ্দিষ্ট কালে স্নান কৰি, শুষ্ক বলি আৰু হোমৰ নিয়তকালীন অনুষ্ঠান পালন কৰে। সমিধা, কুশ আৰু পুষ্প সংগ্ৰহ কৰি, পৰিষ্কাৰ-ঝাড়ু দিয়াৰ পিছতহে বিশ্ৰাম পায়। শীত-উষ্ণ আৰু বায়ু সহ্য কৰি ত্বক ফাটি ৰুক্ষ হয়; বিভিন্ন নিয়ম আৰু যোগচৰ্যাৰ ফলত মাংস-ৰক্ত-ত্বক-অস্থি পৰ্যন্ত ক্ষীণ হলেও ধৈৰ্যত স্থিত হৈ সত্ত্ববলত দেহ ধাৰণ কৰে॥১২১॥

Verse 122

यस्त्वेतां नियतचर्यां ब्रह्मर्षिविहितां चरेत् । स दहेदग्निवद्दोषाञ्जयेल्लोकांश्च दुर्जयान् ॥ १२२ ॥

ব্ৰহ্মৰ্ষিসকলে বিধান কৰা এই নিয়তচৰ্যা যি আচৰে, সি অগ্নিৰ দৰে দোষ দগ্ধ কৰে আৰু দুৰ্জয় লোকসমূহো জয় কৰে॥১২২॥

Verse 123

परिव्राजकानां पुनराचारः तद्यथा । विमुच्याग्निं धनकलत्रपरिबर्हसंगेष्वात्मानं स्नेहपाशानवधूय परिव्रजंति । समलोष्टाश्मकांचनास्त्रिवर्गप्रवृत्तेष्वसक्तबुद्धयः ॥ १२३ ॥

পৰিব্ৰাজক সন্ন্যাসীৰ আচার এইদৰে—তেওঁলোকে গৃহ্যাগ্নি ত্যাগ কৰি, ধন-স্ত্ৰী আৰু পৰিগ্ৰহৰ সংগৰ পৰা নিজকে মুক্ত কৰি, স্নেহৰ পাশ ঝাৰি পেলাই পৰিভ্ৰমণ কৰে। তেওঁলোকৰ দৃষ্টিত মাটিৰ ঢেলা, পাথৰ আৰু সোণ সমান; আৰু ত্ৰিবৰ্গ (ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম) সম্পৰ্কীয় প্ৰবৃত্তিতো বুদ্ধি আসক্ত নহয়॥১২৩॥

Verse 124

अरिमित्रोदासीनां तुल्यदर्शनाः स्थावरजरायुजांडजस्वेदजानां भूतानां वाङ्मनृःकर्मभिरनभिरनभिद्रोहिणोऽनिकेताः । पर्वतपुलिनवृक्षमूलदेवायतनान्यनुसंचरंतो वा सार्थमुपेयुर्नगरं ग्रामं वा न क्रोधदर्पलोभमोहकार्पण्यदंभपरिवादाभिमाननिर्वृत्तहिंसा इति ॥ १२४ ॥

তেওঁলোকে শত্রু, মিত্ৰ আৰু উদাসীন—সকলৰ প্ৰতি সমদৰ্শন ৰাখে। স্থাৱৰ হওক বা জরায়ুজ, অণ্ডজ, স্বেদজ বা অঙ্কুৰজ—কোনো জীৱৰ প্ৰতি বাক্য, মন আৰু কৰ্মেৰে দ্ৰোহ নকৰে; আৰু অনিকেত, অৰ্থাৎ স্থিৰ নিবাসবিহীন থাকে। পৰ্বত, নদীতীৰ, বৃক্ষমূল আৰু দেৱালয়সমূহত সঞ্চৰণ কৰি, বা কোনো কাফেলাৰ সৈতে নগৰ বা গাঁৱলৈও যাব পাৰে; ক্ৰোধ, দৰ্প, লোভ, মোহ, কাৰ্পণ্য, দম্ভ, পৰনিন্দা আৰু অভিমানৰ পৰা জন্ম লোৱা হিংসাৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত থাকে॥১২৪॥

Verse 125

भवंति चात्र श्लोकाः । अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यश्चरते मुनिः । न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयमुत्पद्यते क्वचित् ॥ १२५ ॥

ইয়াত এই শ্লোক কোৱা হৈছে—যি মুনি সকলো জীৱক অভয় দান কৰি বিচৰণ কৰে, তেওঁৰ প্ৰতি কোনো জীৱৰ পৰা কেতিয়াও ভয় উৎপন্ন নহয়।

Verse 126

कृत्वाग्निहोत्रं स्वशरीरसंस्थं शरीरमग्निं स्वमुखे जुहोति । विप्रस्तु भैक्षोपगतैर्हविर्भिश्चिताग्निना संव्रजते हि सोकान् ॥ १२६ ॥

নিজ দেহত স্থাপিত অগ্নিহোত্ৰ সম্পন্ন কৰি, তেওঁ দেহৰূপ অগ্নিক নিজৰ মুখতেই আহুতি দিয়ে। সেই ব্ৰাহ্মণ ভিক্ষালব্ধ হৱিসসহ প্ৰস্থান কৰে; কিয়নো চিতাৰ অগ্নিয়ে শোকসমূহ দগ্ধ কৰে।

Verse 127

मोक्षाश्रमं यश्चरते यथोक्तं शुचिः स्वसंकल्पितयुक्तबुद्धिः । अनिंधनं ज्योतिरिव प्रशांतं स ब्रह्मलोकं श्रयते द्विजातिः ॥ १२७ ॥

যি দ্বিজ শাস্ত্ৰোক্তভাৱে মোক্ষাশ্ৰম আচৰণ কৰে—শুচি আৰু সৎ সংকল্পে নিয়ন্ত্রিত বুদ্ধিযুক্ত—সেইজন ইন্ধনবিহীন জ্যোতিৰ দৰে প্রশান্ত হৈ ব্ৰহ্মলোকৰ আশ্ৰয় লাভ কৰে।