Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy
এই অধ্যায়ত সনন্দনে নাৰদক নিৰুক্ত নামৰ বেদাঙ্গ-বিদ্যা উপদেশ দিয়ে, যি ধাতু আৰু শব্দ-গঠনৰ ওপৰত আধাৰিত। অধিক অক্ষৰ যোগ, বৰ্ণ-বিপৰ্যয়, বিকৃতি আৰু লোপ আদি দেখা ‘দোষ’সমূহ স্বীকৃত ব্যাকৰণীয় ক্ৰিয়াৰে কেনেকৈ ব্যাখ্যা হয়, হাঁস/সিংহ আদি উদাহৰণে দেখুৱাইছে। সংযোগ, প্লুত স্বৰ, নাসিক্য/অনুস্বাৰ আৰু ছন্দৰ সাক্ষ্যসহ পাঠ-পরম্পৰাৰ নিয়ম উল্লেখ আছে; বাহুলক (প্ৰচলিত ব্যৱহাৰ) আৰু বাজসনেয়ী শাখাৰ বিশেষ ৰূপসমূহো প্ৰমাণ মানা হৈছে। তাৰ পিছত পৰস্মৈপদ-আত্মনেপদ বণ্টন, গণ-তালিকা, উদাত্ত-অনুদাত্ত-স্বরিত স্বৰনিয়ম, ধাতুৰ সূচী আৰু ইৎ, কিট্, ণি, টোঙ আদি চিহ্নৰ ঘন প্ৰযুক্তিগত বিৱৰণ আহে। উপসংহাৰত কোৱা হৈছে—প্ৰকৃতি-প্ৰত্যয়, আদেশ, লোপ, আগম আৰু শুদ্ধ পাঠ-विश্লেষণৰ দ্বাৰাই ৰূপ-নিৰ্ণয় আৰু নিঘণ্টু/শব্দকোষ-নিৰ্ণয় হয়, যদিও বিষয়টো ব্যৱহাৰত প্ৰায় অনন্ত।
Shlokas
Verse 1
सनंदन उवाच । निरुक्तं ते प्रवक्ष्यामि वेदं श्रोत्रांगमुत्तमम् । तत्पंचविधमाख्यातं वैदिकं धातुरूपकम् ॥ १ ॥
সনন্দনে ক’লে—মই তোমাক ‘নিৰুক্ত’ ব্যাখ্যা কৰিম; ই বেদৰ শ্ৰোত্ৰাংগ হিচাপে উত্তম বেদাংগ। ই পঞ্চবিধ বুলি কোৱা হৈছে—বৈদিক স্বভাৱসম্পন্ন আৰু ধাতু-ৰূপৰ আধাৰত স্থিত।
Verse 2
क्वचिदूर्णागमस्तत्र क्वचिद्वर्णविपर्ययः । विकारः क्वापि वर्णानां वर्णनाशः क्वचिन्मतः ॥ २ ॥
কেতিয়াবা তাত অপ্রাসংগিক অক্ষৰৰ আগমন হয়, কেতিয়াবা বৰ্ণৰ উলট-পালট; কেতিয়াবা অক্ষৰৰ বিকৃতি, আৰু কেতিয়াবা মতানুসাৰে অক্ষৰ-লোপো মানা হয়।
Verse 3
तथा विकारनाशाभ्यां वर्णानां यत्र नारद । धातोर्योगातिशयी च संयोगः परिकीर्तितः ॥ ३ ॥
তদ্ৰূপ, হে নাৰদ, য’ত বৰ্ণৰ বিকাৰ আৰু লোপ হয়, আৰু ধাতুৰ যোগে অতিশয়িত সংধি-সদৃশ মিলন ঘটে—সেয়াই ‘সংযোগ’ বুলি পৰিকীৰ্তিত।
Verse 4
सिद्धेद्वर्णागमाद्धंसः सिंहो वर्णविपर्ययात् । गूढोत्मा वर्णविकृतेर्वर्णनांशात्पृषोदरः ॥ ४ ॥
বৰ্ণাগমে ‘হংস’ শব্দ সিদ্ধ হয়, বৰ্ণবিপৰ্যয়ে ‘সিংহ’; বৰ্ণবিকৃতিয়ে ‘গূঢ়াত্মা’, আৰু বৰ্ণলোপৰ অংশে ‘পৃষোদৰ’—এইদৰে শব্দসমূহ ব্যাকৰণীয় ক্রিয়াৰে নিৰূপিত।
Verse 5
भ्रमरादुषु शब्देषु ज्ञेयो योगो हि पञ्चमः । बहुलं छन्दसीत्युक्तमत्र वाच्यं पुनर्वसू ॥ ५ ॥
ভ্ৰমৰ আদি নাদত ধ্যানৰূপ সাধনাই পঞ্চম যোগ বুলি জানিব লাগে। ইয়াত, হে পুনৰ্বসু, বৈদিক ছন্দত ইয়াৰ বহুল উল্লেখ আছে বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 6
नभस्वद्वृषणश्चैवापरस्मैपदि चापि हि । परं व्यवहिताश्चापि गतिसंज्ञास्तथा हि आ ॥ ६ ॥
‘নভস্বৎ’ আৰু ‘বৃষণ’ এইদুয়ো পৰস্মৈপদীয় ধাতুৰূপ প্ৰয়োগ হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয়। তদ্ৰূপ ‘পৰ’ আৰু ‘ব্যৱহিত’ (মাজত ব্যৱধান থকা) ৰূপসমূহো ‘গতি’ সংজ্ঞাৰে নির্দেশিত—এনেকৈয়ে উপদেশ।
Verse 7
विभक्तीनां विपर्यासो यथा दधना जुहोति हि । अभ्युत्सादयामकेतुर्ध्वनयीत्प्रमुखास्तथा । निष्टर्क्यान्द्यास्तथोक्ताश्च गृभायेत्यादिकास्तथा ॥ ७ ॥
বিভক্তিৰ বিপৰ্যাস দোষ; যেনে ভ্ৰষ্ট প্ৰয়োগ “দধনা জুহোতি” (“দধিৰে হোম কৰে”)। তদ্ৰূপ “অভ্যুত্সাদযামকেতুঃ”, “ধ্বনয়ীত্” আদি বিকৃত ৰূপ আৰু “গৃভায়ে” ইত্যাদি প্ৰয়োগো উল্লিখিত।
Verse 8
सुप्तिङुपग्रहलिंगनराणां कालहलूचूस्वरकर्तृयडां च । व्यत्ययमिच्छति शास्रकृदेषां सोऽपि च सिद्ध्यति बाहुलकेन ॥ ८ ॥
সুপ্ (নাম-বিভক্তি), তিঙ্ (ক্ৰিয়া-প্ৰত্যয়), উপগ্ৰহ (উপসৰ্গ), লিঙ্গ আৰু নৰ/কর্তা, লগতে কাল, হ-লু-চূ বৰ্ণ, স্বৰ, কর্তৃ আৰু যড্—ইয়াত শাস্ত্ৰকৃৎ যদি ব্যত্যয় ইচ্ছা কৰে, তেন্তে বহুল প্ৰচলনৰ বলেই সেয়াও সিদ্ধ হয়।
Verse 9
रात्री विम्बी च कद्रूश्चाविष्ट्वौ वाजसनेयिनः ॥ ९ ॥
“ৰাত্রী”, “বিম্বী”, “কদ্ৰূ” আৰু “আবিষ্টু”—এই নাম/শব্দসমূহ বাজসনেয়ী (শুক্ল-যজুৰ্বেদীয়) পৰম্পৰাত প্ৰচলিত।
Verse 10
कर्णेभिश्च यशोभाग्य इत्याद्याश्चतुरक्षरम् । देवासोऽथो सर्वदेवतातित्वावत इत्यपि ॥ १० ॥
“কৰ্ণেভিঃ” আৰু “যশো-ভাগ্য” আদি দিয়ে আৰম্ভ হোৱা আৰু অন্যান্য চতুৰক্ষৰ (চাৰি অক্ষৰ) মন্ত্ৰ, তদ্ৰূপ “দেবাসঃ” আদি, আৰু “সৰ্বদেবতাতিত্ত্বাৱৎ” (সকলো দেবতাক অতিক্ৰম কৰা অৱস্থাৰে যুক্ত) — এইবোৰো ইয়াত বোধগম্য।
Verse 11
उभयाविन माद्याश्च प्रलयाद्याश्च स्तृचं तथा । अपस्पृधेथां नो अव्यादायो अस्मान्मुखास्तथा ॥ ११ ॥
আভ্যন্তৰ-বাহ্য উভয় প্ৰকাৰ বিনাশকাৰী শক্তি, প্ৰলয়াদি আপদ আৰু সকলো পীড়া—আমাক স্পৰ্শ নকৰক। ব্যাধিয়ে আমাক ক্ষতি নকৰক; আৰু আমাৰ মুখ/বাণীও তদ্ৰূপ ৰক্ষিত হওক।
Verse 12
सगर्भ्योस्थापदी ऋत्व्योरजिष्टं त्रिपंचकम् । हिरण्ययेन नरं च परमे व्योमनित्यपि ॥ १२ ॥
সগৰ্ভ্য, স্থাপদী, ঋত্ব্যোৰ, শ্ৰেষ্ঠ ত্ৰিপঞ্চক, হিৰণ্যয় আৰু ‘নৰ’—এই সকলো পৰম ব্যোমত নিত্য প্ৰতিষ্ঠিত; ভক্তিভাৱে জপ-ধ্যানযোগ্য।
Verse 13
उर्विया स्वप्रया वारवध्वाददुहवैवधी । यजध्वैनमेमसि च स्नात्वी गत्वा पचास्थभौः ॥ १३ ॥
পৃথিৱীক বেদিভূমি বুলি মানি, নিজৰ ভক্তিময় প্ৰচেষ্টাৰে—জলবধূৰ দৰে—তাঁক পূজা কৰা উচিত। স্নান কৰি আগবাঢ়ি, শুচিতাত স্থিৰ হৈ বিধি-অনুষ্ঠান কৰা উচিত।
Verse 14
गोनांचापरिह्रवृत्ताश्चातुरिर्ग्रसितादिका । पश्येदधद्ब्रभूथापि प्रमिणांतित्यवीवृधत् ॥ १४ ॥
উচ্চাৰণত বিকৃতি হ’লেও—অসঙ্গত ঘূৰণ, গিলি পেলোৱা অক্ষৰ বা অন্য দোষে—তথাপি অভিপ্ৰেত অৰ্থ চিনিব লাগে; কিয়নো অন্তৰ্নিহিত ছন্দ-মাত্ৰা আৰু ভাব নষ্ট নহয়।
Verse 15
मित्रयुश्च दुरस्वा वा हात्वा सुधितमित्यपि । दधर्त्याद्या स्ववद्भिश्च ससूवेति च धिष्व च ॥ १५ ॥
‘মিত্ৰয়ুঃ’, ‘দুৰস্বা’, ‘হাত্বা’, ‘সুধিতম্’—এনে ৰূপসমূহো বুজিব লাগে; লগতে ‘দধর্তি’, ‘আদ্যাঃ’, ‘স্ববদ্ভিঃ’, ‘সসূবে’, ‘ধিষ্ব’ আদি শব্দৰ শুদ্ধ প্ৰয়োগো জানিব লাগে।
Verse 16
प्रप्रायं च हरिवतेक्षण्वतः सुपर्थितरः । रथीतरी नसताद्या अम्नर्भुवरथो इति ॥ १६ ॥
তেওঁ বাৰে বাৰে আগবাঢ়ে—হৰিৰ দিশে দৃষ্টি স্থিৰ কৰি—আৰু সুপ্ৰস্তুত ভক্তসকলে আন্তৰিক প্ৰাৰ্থনা কৰে। সেয়ে তেওঁ ‘ৰথীতৰ’ আৰু ‘নসতা’ আদি নামৰে, ‘অম্নৰ্ভুৱৰথ’ ৰূপেও স্তৱনীয়।
Verse 17
ब्रूह्याद्यादेः परस्याप्यौ श्रावयेत्यादिके प्लुतः । दाश्वांश्व स्वतवान्यापौत्रिभिष्ट्वं च नृभिष्टुतः ॥ १७ ॥
‘ব্ৰূহি’ আদি ৰূপত, আৰু পৰৱৰ্তী ‘ঔ’ পদতো, তদ্ৰূপ ‘শ্ৰাৱয়েত্’ আদি প্ৰয়োগত স্বৰক প্লুত (দীঘলকৈ টানি) উচ্চাৰণ কৰিব লাগে। ‘দাশ্বাংশ্ব’, ‘স্বতবান্’ আৰু ‘য়া-পৌত্ৰি-’ সমাসত ‘ত্বং’ প্ৰয়োগ বিধিত; ‘নৃভিষ্টুতঃ’ পদতো নিৰ্দিষ্ট ধ্বনি-বিধান স্মৃত॥১৭॥
Verse 18
अभीषुण ऋतावाहं न्यषीदन्नृमणा अपि । चतुर्विधाद्बाहुलकात्प्रवृत्तेरप्रवृत्तितः ॥ १८ ॥
ঋতু-প্ৰবাহ, অৰ্থাৎ কালের গতি দেখি জ্ঞানীগণো স্বসংযম ধৰি বহি থাকে; কিয়নো প্ৰবৃত্তি আৰু অপ্ৰবৃত্তিৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা চতুৰ্বিধ অতিবাহুল্য (অতি-বিস্তাৰ) মনক অস্থিৰ কৰে॥১৮॥
Verse 19
विभाषयान्यथाभावात्सर्वं सिद्ध्येञ्च वैदिकम् । भूवाद्या धातवो ज्ञेयाः परस्मैपदिनस्स्मृताः ॥ १९ ॥
বিভাষা (বৈকল্পিক ৰূপ) আৰু অন্যথা-প্ৰয়োগৰ সম্ভাৱনা থাকিলেও সকলো বৈদিক প্ৰয়োগ সিদ্ধ (প্ৰমাণ্য) হয়। ‘ভূ’ আদি ধাতুবোৰ পৰস্মৈপদী (কৰ্তৰি) বুলি জানিব লাগে—এনেদৰে স্মৃত।॥১৯॥
Verse 20
एधाद्या आत्मनेभाषा उदात्ताः षट्त्रिंशसंख्यकाः । अतादयोऽष्टत्रिंशञ्च परस्मैपदिनो मुने ॥ २० ॥
হে মুনি! ‘এধ্’ আদি আত্মনেপদী ধাতুৰ গোট উদাত্ত-চিহ্নিত ছত্রিশ সংখ্যক; আৰু ‘অতা’ আদি পৰস্মৈপদী ধাতু অষ্টত্রিশ বুলি কোৱা হৈছে।॥২০॥
Verse 21
लोकृपूर्वा द्विचत्वारिंशदुक्ता च ह्यात्मने पदे । उदात्तेतरतु पंचाशत्फक्काद्याः परिकीर्तिताः ॥ २१ ॥
‘লোকৃ-’ৰে আৰম্ভ হোৱা আত্মনেপদী ৰূপ বিয়াল্লিশ বুলি কোৱা হৈছে। আৰু উদাত্ত তথা অন্যান্য স্বৰভেদৰ বিষয়ে ‘ফক্ক-’ আদি পঞ্চাশ (বিষয়) পৰিকীৰ্তিত।॥২১॥
Verse 22
वर्चाद्या अनुदात्तेत एकविंशतिरीरीताः । गुपादयो द्विचत्वारिंशदुदात्तेताः समीरिताः ॥ २२ ॥
“বৰ্চ-” আদি গণৰ পৰা একুশটা পদ অনুদাত্ত (নিম্ন স্বৰ) বুলি নিৰ্দিষ্ট। “গুপ-” আদি গণৰ পৰা বিয়াল্লিশটা পদ উদাত্ত (উচ্চ স্বৰ) বুলি কোৱা হৈছে॥২২॥
Verse 23
धिण्यादयोऽनुदात्तेतो दश प्रोक्ता हि शाब्दिकैः । अणादयोप्युदात्तेतः सप्तविंशतिधातवः ॥ २३ ॥
শাব্দিকসকলে কয়— “ধিণ্য-” আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা দহটা ধাতু অনুদাত্ত (নিম্ন স্বৰ) চিহ্নিত। তেনেদৰে “অণ-” আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা সাতাশটা ধাতু উদাত্ত (উচ্চ স্বৰ) চিহ্নিত বুলি কোৱা হৈছে॥২৩॥
Verse 24
अमादयः समुद्दिष्टाश्चतुर्स्रिंशद्धिशाब्दिकैः । द्विसप्ततिमिता मव्यमुखाश्चोदात्तबंधना ॥ २४ ॥
“অমা-” আদি শৃংখলা শাব্দিকসকলে নিৰ্দেশ কৰিছে—সংখ্যাত বত্রিশ। ধ্বনিশাস্ত্ৰৰ পাৰিভাষিক পদে ই নিৰূপিত; ইয়াৰ পৰিমাপ বাহাত্তৰ, ‘ম’ অক্ষৰে আৰম্ভ, আৰু উদাত্ত (উচ্চ স্বৰ) বন্ধনত যুক্ত॥২৪॥
Verse 25
स्वारितेद्धावुधातुस्तु एक एव प्रकीर्तितः । क्षुधादयोऽनुदात्तेतो द्विषपंचाशदुदाहृताः ॥ २५ ॥
স্বরিত-চিহ্নিত ধাতুসকলৰ মাজত কেৱল এটা—‘ইদ্ধাৱু’—প্ৰকীৰ্তিত। কিন্তু অনুদাত্ত-চিহ্নিত ধাতুসকলত ‘ক্ষুধ্’ আদি পৰা আৰম্ভ কৰি বাহান্ন ধাতু উদাহৃত॥২৫॥
Verse 26
घुषिराद्या उदात्ततोऽष्टाशीतिर्धातवो मताः । द्युताद्या अनुदात्तेतो द्वाविंशतिरतो मताः ॥ २६ ॥
‘ঘুষিৰ্’ আদি গণৰ পৰা উদাত্ত (উচ্চ স্বৰ)যুক্ত আঠাশি ধাতু মানা হৈছে। ‘দ্যুত্’ আদি গণৰ পৰা অনুদাত্ত (নিম্ন স্বৰ)যুক্ত বাইশ ধাতু মানা হৈছে॥২৬॥
Verse 27
षितस्रयोदश घटादिष्वेनुदत्तेत ईरितः । ततो ज्वलदुदात्तेतो द्विपंचाशन्मितास्तथा ॥ २७ ॥
ঘট আদি পৰিমাপত ‘এনুদাত্তেত’ (নিম্ন স্বৰযুক্ত) তেৰটা বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত ‘জ্বলদুদাত্তেত’ (দীপ্ত উচ্চ স্বৰযুক্ত)ও বাহান পৰিমিত বুলি নিৰ্দিষ্ট॥২৭॥
Verse 28
स्वरितेद्राजृसंप्रोक्त स्तनहेभ्राजृतस्रयः । अनुदात्तेत अख्याता भाद्युतात्ता इतः स्यमात् ॥ २८ ॥
স্বরিতত ধ্বনি ‘দ্ৰাজৃ-সম্প্ৰোক্ত’ বুলি ঘোষিত, আৰু তাৰ আশ্ৰয় ‘স্তনহে-ভ্ৰাজৃতস্ৰয়ঃ’ আদি ক্ৰমত কোৱা হৈছে। অনুদাত্তত ‘এত’ (নিম্নতাৰ লক্ষণ) ব্যাখ্যাত; সেয়ে অৱশিষ্ট পৃথক স্বৰ ‘উদাত্ত’ জ্ঞেয়॥২৮॥
Verse 29
सहोऽनुदात्तेदेकस्तु रमैकोऽप्यात्मनैपदी । सदस्रय उदात्तेतः कुचाद्वेदा उदात्त इत् ॥ २९ ॥
নিয়মসমূহত ‘সহ’ক অনুদাত্তস্বৰযুক্ত বুলি গণ্য; ‘ৰম’ একৰূপ হ’লেও আত্মনেপদী বুলি নিৰ্দেশিত। ‘সদস্ৰয়’ উদাত্তচিহ্নিত; আৰু ‘কুচ’ৰ পৰা ‘বেদাঃ/বেদা’ও উদাত্ত বুলি গৃহীত॥২৯॥
Verse 30
स्वरितेतः पञ्चत्रिंशद्धिक्काद्याश्च ततः परम् । स्वरितेच्छिञ्भृञाद्याश्चत्वार स्वरितेत्ततः ॥ ३० ॥
স্বরিতচিহ্নিত গোটত ‘ধিক…’ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পঁয়ত্রিশটা কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত পুনৰ স্বৰিতত ‘চ্ছিঞ্, ভৃঞ্…’ৰ পৰা আৰম্ভ চাৰিটা আছে; এইবোৰো স্বৰিততে পাঠ্য॥৩০॥
Verse 31
धेटः परस्मैपदिनः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । अष्टादश स्मिङाद्यास्तु आमनेपदिनो मताः ॥ ३१ ॥
‘ধেট্’ আদি পৰা আৰম্ভ ধাতুবোৰৰ ভিতৰত পৰস্মৈপদী ছেচল্লিশ ঘোষণা কৰা হৈছে। আৰু ‘স্মিঙ্’ আদি পৰা আৰম্ভ আঠাৰটা ধাতু আত্মনেপদী বুলি মত কৰা হৈছে॥৩১॥
Verse 32
ततस्रयोऽनुदात्तेतः पूङाद्याः परिकीर्तिताः । हृपरस्मैपदी चात्मनेभाषास्तु गुपात्रयः ॥ ३२ ॥
তাৰ পিছত ‘পূঙ্’ আদি তিন গণ অনুদাত্ত-চিহ্নিত বুলি কীৰ্তিত। ‘হৃ’ আদি পৰস্মৈপদী, আৰু ‘গু’ আদি তিন গণ আত্মনেপদী বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 33
रभद्यब्दयनुदात्तेतो ञिक्ष्विदोतात्त इन्मतः । परस्मैपदिनः पंच दश स्कंम्भ्वादयस्तथा ॥ ३३ ॥
‘ৰভ্’ আদি আৰু ‘অব্দ’ গণ অনুদাত্ত-চিহ্নিত বুলি ধৰা হয়। ‘ক্ষ্বিদ্’ আদি ‘ণি’ ইৎসহ উদাত্ত—এই মত অনুসাৰে—‘স্কম্ভ্’ আদি পন্ধৰ ধাতু পৰস্মৈপদী।
Verse 34
कितधातुरुदात्तेञ्च दानशानोभयात्मकौ । स्वरितेतः पचाद्यंकाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ३४ ॥
‘কিট্’ চিহ্নিত ধাতু আৰু উদাত্ত-যুক্ত ধাতু উভয়পদী (দুয়ো পদত প্ৰয়োগ্য) বুলি উপদেশিত। কিন্তু স্বৰিত-যুক্ত আৰু ‘পচ্’ আদি শ্ৰেণীৰ ধাতু পৰস্মৈপদী বুলি মানা হয়।
Verse 35
स्वरितेतस्त्रयश्चैतौ वदवची परिभाषिणौ । भ्वाद्या एते षडधिकं सहस्रं धातवो मताः ॥ ३५ ॥
স্বৰ, ইৎ আৰু স্বৰিত—এই তিনিও ব্যাকৰণ-পরম্পৰাত পৰিভাষা-ৰূপ সংজ্ঞা। ভ্বাদি পৰা আৰম্ভ কৰি ধাতুৰ সংখ্যা ছয় হাজাৰতকৈ অলপ অধিক বুলি মানা হয়।
Verse 36
परस्मैपदिनः प्रोक्ता वदाश्चापि हनेति च । स्वरितेतो द्विषाद्यास्तु चत्वारो धातवो मताः ॥ ३६ ॥
‘ৱদ্’ আদি আৰু ‘হন্’ আদি ধাতু পৰস্মৈপদী বুলি প্ৰোক্ত। ‘দ্বিষ্’ আদি ভিতৰত স্বৰিত-চিহ্নিত ধাতু পৰম্পৰা মতে চাৰিটা বুলি মানা হয়।
Verse 37
चक्षिङेकः समाख्यातो धातुरत्रात्मनेपदी । इरादयोऽनुदात्तेतो धातवस्तु त्रयोदश ॥ ३७ ॥
ইয়াত ‘চক্ষিঙ্’ নামৰ একেটা ধাতুক আত্মনেপদী বুলি কোৱা হৈছে। আৰু ‘ইৰা’ আদি ধাতুবোৰ অনুদাত্ত-চিহ্নিত; মুঠ তেৰটা।
Verse 38
आत्मनेपदिनौ प्रोक्तौ षूङ्शीङ्द्वौ शाब्दिकैर्मुने । परस्मैपदिनः प्रोक्ता षुमुखाः सप्त धातवः ॥ ३८ ॥
হে মুনি, শাব্দিকসকলে ‘ষূঙ্’ আৰু ‘শীঙ্’—এই দুটা ধাতুক আত্মনেপদী বুলি কৈছে। আৰু ‘ষু’ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা সাতটা ধাতু পৰস্মৈপদী বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 39
स्वरितेदुर्णुञाख्यातो धातुरेको मुनीश्वर । घुमुखास्त्रय उद्दिष्टाः परस्मैपदिनस्तथा ॥ ३९ ॥
হে মুনীশ্বৰ, ‘স্বরিত–এদ্–উৰ্–ণুঞ্’ নামৰ একেটা ধাতু প্ৰসিদ্ধ। তদ্ৰূপ ‘ঘু’ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা তিনিটা ৰূপো উপদেশিত, আৰু সেয়াও পৰস্মৈপদী।
Verse 40
ष्टुञेकस्तु समा ख्यातः स्मृते नारद शाब्दिकैः ॥ ४० ॥
হে নাৰদ, শাব্দিকসকলৰ স্মৃতিত ‘ষ্টুঞেক’ প্ৰসিদ্ধ; আৰু তাক ‘সমা’ অৰ্থাৎ এক বছৰৰ পৰিমাপৰ সমান বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 41
अष्टादश राप्रभृतयः परस्मैपदिनः स्मृताः । इङ्ङात्मनेपदी प्रोक्तो धातुर्नारद केवलः ॥ ४१ ॥
‘ৰা’ আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা আঠাৰটা ধাতু পৰস্মৈপদী বুলি স্মৃত। হে নাৰদ, ‘ইঙ্’ ধাতুটো মাত্ৰ কেৱল আত্মনেপদী বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 42
विदाद यस्तु चत्वारः परस्मैपदिनो मताः । ञिष्वप्शये समुद्दिष्टः परस्मैपदिकस्तथा ॥ ४२ ॥
ইয়াৰ ভিতৰত ‘বিদাদ’ আদি চাৰিটা ৰূপ পৰস্মৈপদ বুলি গণ্য; আৰু ‘ঞিষ্বপ্শয়’ বুলি যি উপদিষ্ট, সেয়াও পৰস্মৈপদিক বুলিয়েই বুজিব লাগে।
Verse 43
परस्मैपदिनश्चैव ते मयोक्ताः स्यमादयः । दीधीङ्वेङ्स्मृतौ धातू आत्मनेपदिनौ मुने ॥ ४३ ॥
হে মুনি, মই কোৱা ‘স্যম’ আদি ধাতুবোৰ নিশ্চয় পৰস্মৈপদ; কিন্তু ‘স্মৰণ’ অৰ্থত ‘দীধীঙ্’ আৰু ‘ৱেঙ্’—এই দুটা ধাতু আত্মনেপদ।
Verse 44
प्रथादयस्रयश्चापि उदात्तेतः प्रकीर्तिताः । चर्करीतं च ह्नुङ् प्रोक्तोऽनुदात्तेन्मुनिसत्तम ॥ ४४ ॥
‘প্ৰথা-’ আদি আৰু ‘স্ৰয়’ও উদাত্তেত্ বুলি কীৰ্তিত; হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, ‘চৰ্কৰীত’ আৰু ‘হ্নুঙ্’ অনুদাত্তেত্ বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 45
त्रिसप्तति समाख्याता धातवोऽदादिके गणे । दादयो धातवो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ४५ ॥
অদাদি গণত তিয়াত্তৰ ধাতু গণনা কৰা হৈছে। ‘দা-’ আদি ধাতুবোৰ বৈদিক পৰম্পৰাত প্ৰসিদ্ধ আৰু সিহঁত পৰস্মৈপদ বুলি মান্য।
Verse 46
स्वरितेद्वै भृञाख्यात उदात्तेद्धाक् प्रकीर्तितः । माङ्हाङ्द्वावनुदात्तेतौ स्वरितेद्दानधातुषु ॥ ४६ ॥
স্বরিতেত্ ক্ষেত্ৰত ‘ভৃঞ্’ ধাতু কোৱা হৈছে, আৰু উদাত্তেত্ ক্ষেত্ৰত ‘ইদ্ধাক্’ ধাতু প্ৰখ্যাত। ‘মাঙ্’ আৰু ‘হাঙ্’—এই দুটা ধাতু অনুদাত্তেত্; আৰু ‘দান’ শ্ৰেণীৰ ধাতুবোৰত স্বৰিতেত্ বিধান কোৱা হৈছে।
Verse 47
वाणितिराद्यास्रयश्वापि स्वरितेत उदाहृताः । घृमुखा द्वादश तथा परस्मैपतिनो मताः ॥ ४७ ॥
‘বাণিতিৰ’ আদি আৰু যিসকল সেই আশ্ৰয়ত স্থিত, সিহঁত ‘স্বরিতেত’ বুলি কীৰ্তিত। তদ্ৰূপ ‘ঘৃমুখ’ আদি দ্বাদশ ধাতু পৰস্মৈপদী বুলি মান্য॥৪৭॥
Verse 48
द्वाविँशतिरिहोद्दिष्टा धातवो ह्वादिके गणे । परस्मैपदिनः प्रोक्ता दिवाद्याः पंचविंशतिः ॥ ४८ ॥
ইয়াত হ্বাদিক গণত বাইশ ধাতু নিৰ্দেশিত। আৰু দিবাদি আদি পঁচিশ ধাতু পৰস্মৈপদী বুলি কোৱা হৈছে॥৪৮॥
Verse 49
आत्मनेपदिनौ धातू षूङ्दूङ्द्वावपि नारद । ओदितः पूङ्मुखाः सप्त आत्मनेदपिनो मताः ॥ ४९ ॥
হে নাৰদ! ষূঙ আৰু দূঙ—এই দুয়ো ধাতু আত্মনেপদী। তদ্ৰূপ ‘ও’ ধাতু আৰু ‘পূঙ’ আদি সাত ধাতুও আত্মনেপদী বুলি মান্য॥৪৯॥
Verse 50
आत्मनेपदिनो विप्र दीङ्मुखास्त्विह कीर्तिताः । स्यतिप्रभृतयो वेदाः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५० ॥
হে বিপ্ৰ! ‘দীঙ’ আদি ধাতু ইয়াত আত্মনেপদী বুলি কীৰ্তিত। আৰু ‘স্যতি’ প্ৰভৃতি ধাতু ব্যাকৰণ-পরম্পৰা অনুসাৰে পৰস্মৈপদী মান্য॥৫০॥
Verse 51
जन्यादयः पंचदश आत्मनेपदिनो मुने । मृषाद्याः स्वरितेतस्तु धातवः पंच कीर्तिताः ॥ ५१ ॥
হে মুনে! ‘জনি’ আদি পনেরো ধাতু আত্মনেপদী। আৰু ‘মৃষ’ আদি পাঁচ ধাতু ‘স্বরিতেত’ (স্বরিত-চিহ্নিত) বুলি কীৰ্তিত॥৫১॥
Verse 52
एकादश पदाद्यास्तु ह्यात्मनेपदिनो मताः । राधोः कर्मक एवात्र वृद्धौ स्वादिचुरादिके ॥ ५२ ॥
‘পদ’ আদি প্ৰথম এগাৰটা ৰূপ আত্মনেপদী বুলি মান্য। ইয়াত ‘ৰাধ্’ ধাতুক কৰ্মক (সকৰ্মক) ৰূপে গ্ৰহণ কৰা হৈছে, আৰু স্বাদি-চুৰাদি গণত বৃদ্ধিযুক্ত প্ৰয়োগত এই বিধান প্ৰযোজ্য।
Verse 53
उदात्तेतस्तुदाद्यास्तु त्रयोदश समीरिताः । परस्मैपदिनोऽष्टात्र रधाद्याः परिकीर्तिताः ॥ ५३ ॥
উদাত্তেত আৰু তুদাদি আদি কৰি তেৰটা (গণ) কোৱা হৈছে। আৰু ইয়াত ৰধাদি পৰা আৰম্ভ কৰা আঠটা (গণ) পৰস্মৈপদী বুলিও কীৰ্তিত।
Verse 54
समाद्याश्चाप्युदात्तेतः षट्चत्वारिंशदुदीरिताः । चत्वारिशच्छतं चापि दिवादौ धातवो मताः ॥ ५४ ॥
সমাদি পৰা আৰম্ভ কৰি উদাত্তেত-চিহ্নিতসহ ছেচল্লিশ (গণ) কোৱা হৈছে। আৰু দিবাদি পৰা ধাতুৰ সংখ্যা চাৰিশ চল্লিশ বুলি মত।
Verse 55
स्वादयः स्वरितेत्तोंका धातवः परिकीर्तिताः । सप्ताख्यातो दुनोतिस्तु परस्मैपदिनो मुने ॥ ५५ ॥
‘স্বাদ্’ আদি ধাতুবোৰ স্বৰিত-স্বৰযুক্ত আৰু ṭoṅ-ইৎ-চিহ্নিত বুলি কীৰ্তিত। হে মুনি, ‘দুনোতি’ ধাতু সপ্তম গণভুক্ত আৰু পৰস্মৈপদী।
Verse 56
अष्टिघावनुदात्तेतौ धातू द्वौ परिकीर्तितौ । परस्मैपदिनस्त्वत्र तिकाद्यास्तु चतुर्दश ॥ ५६ ॥
ইয়াত ‘অষ্টি’ আৰু ‘ঘাৱ’—এই দুটা ধাতু অনুদাত্তেত-চিহ্নিত বুলি কীৰ্তিত। আৰু এই প্ৰসঙ্গত ‘তিক’ আদি পৰস্মৈপদী ধাতু চৌদটা বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 57
द्वात्रिंशद्धातवः प्रोक्ता विप्रेन्द्र स्वादिके गणे । स्वरितेतः षङाख्यातास्तुदाद्या मुनिसत्तम ॥ ५७ ॥
হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ! স্বাদি-গণত বত্ৰিশটা ধাতু কোৱা হৈছে; আৰু হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ! তুদাদি পৰা আৰম্ভ কৰি ছয়টা গণ ‘স্বরিত’ স্বৰে নিৰ্দিষ্ট।
Verse 58
ऋष्युदात्तेज्जुषीपूर्वा अत्मनेपदिनोर्णवाः । व्रश्चादय उदात्तेतः प्रोक्ताः पंचाधिकं शतम् ॥ ५८ ॥
‘ঋষ্যুদাত্ত’ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ‘জুষী’ উপসৰ্গযুক্তলৈকে ‘আত্মনেপদ-ৰূপাৰ্ণৱ’ নামৰ শ্ৰেণী বৰ্ণিত। তদ্ৰূপ ‘ব্ৰশ্চ’ৰ পৰা আৰম্ভ উদাত্ত-স্বরধাতু একশ পাঁচ কোৱা হৈছে।
Verse 59
गूर्युदात्तेदिहोद्दिष्टो धातुरेको मुनीश्वर । णूमुखाश्चैव चत्वारः परस्मैपदिनो मताः ॥ ५९ ॥
হে মুনীশ্বৰ! ইয়াত ‘গূৰ্’ নামৰ একেটা ধাতু উদাত্ত-স্বরযুক্ত বুলি কোৱা হৈছে; আৰু ‘ণু’ৰ পৰা আৰম্ভ চাৰিটা (ৰূপ/প্ৰত্যয়) পৰস্মৈপদ বুলি মানা হৈছে।
Verse 60
कुङाख्यातोनुदात्तेञ्च कुटाद्याः पूर्तिमागताः । पृङ् मृङ् चात्मनेभाषौ षट् परस्मैपदे रिपेः ॥ ६० ॥
‘কুঙ্’ ধাতু আখ্যাতৰূপে প্ৰয়োগ হ’লে অনুদাত্ত-স্বরৰে ব্যৱহৃত হয়; আৰু ‘কুট’ আদি ধাতু ‘পূৰ্তি’ (প্ৰয়োগসিদ্ধি) পোৱা বুলি গণ্য। ‘পৃঙ্’ ‘মৃঙ্’ আত্মনেপদত চলে, আৰু ‘ৰিপু’ অৰ্থত পৰস্মৈপদত ছয়টা প্ৰয়োগ কোৱা হৈছে।
Verse 61
आत्मनेपदिनो धातू दृङ्धृङ्द्वौ चाप्युदाहृतौ । प्रच्छादिषोडशाख्याताः परस्मैपदिनो मुने ॥ ६१ ॥
আত্মনেপদত চলা ধাতুবোৰ কোৱা হৈছে; আৰু ‘দৃঙ্’ ‘ধৃঙ্’ এই দুটা ধাতুও উল্লেখিত। হে মুনে! ‘প্ৰচ্ছ’ৰ পৰা আৰম্ভ ষোলটা ধাতু পৰস্মৈপদ বুলি বোধিত।
Verse 62
स्वरितेतः षट् ततश्च प्रोक्ता मिलमुखा मुने । कृतीप्रभृतय श्चापि परस्मैपदिनस्रयः ॥ ६२ ॥
স্বৰিত-গোষ্ঠীৰ পৰা পাছত ছয়টা ৰূপ কোৱা হৈছে, হে মুনি; আৰু ‘মিলমুখা’ আদি গণো নিৰূপিত। ‘কৃতী’ আদি ৰূপ পৰস্মৈপদ (কৰ্তৃবাচ্য) আশ্ৰিত বুলিয়েই জানিব লাগে।
Verse 63
सप्त पंचाशदधिकास्तुदादौ धातवः शतम् । स्वरितेतो रुधोनंदा परस्मैभाषितः कृती ॥ ६३ ॥
তুদাদি-গণত ধাতু একশ সাতান্নটা বুলি কোৱা হৈছে। ‘স্বৰ্’ আদি আৰু ‘ৰুধ্’, ‘নন্দ’ আদি ধাতু পৰস্মৈপদত ব্যৱহৃত বুলি বৰ্ণিত, আৰু কৃত্-প্ৰত্যয়ে কৃদন্ত গ্ৰহণ কৰে।
Verse 64
ञिइंधीतोऽनुदातेतस्रयो धातव ईरिताः । उदात्तेतः शिषपिषरुधाद्याः पंचविंशतिः ॥ ६४ ॥
‘ঞি’, ‘ইন্ধী’ আৰু ‘তো’—এই তিন ধাতু অনুদাত্ত-স্বৰযুক্ত বুলি কোৱা হৈছে। উদাত্ত-স্বৰযুক্ত ধাতু পঁচিশটা; ‘শিষ্’, ‘পিষ্’, ‘ৰুধ্’ আদি ধাতুৰে আৰম্ভ।
Verse 65
स्वरितेतस्तनोः सप्त धातवः परिकीर्तिताः । मनुवन्वात्मनेभाषौ स्वरितेत्त्कृञुदाहृतः ॥ ६५ ॥
স্বৰিত-স্বৰযুক্ত ‘তন্’ ধাতুৰ পৰা সাতটা ধাতুৰূপ পৰিকীৰ্তিত। আত্মনেপদ-প্ৰয়োগত ‘মনু’ আৰু ‘বন্’ কোৱা হৈছে; আৰু ‘কৃঞ্’ও এই প্ৰসঙ্গত উল্লেখিত।
Verse 66
ततो द्वौ कीर्तितौ विप्र धातवो दश शाब्दिकैः । क्याद्याः सप्तोभयेभाषाः सौत्राः स्तंभ्वादिकास्तथा ॥ ६६ ॥
তাৰ পাছত, হে বিপ্ৰ, শাব্দিকসকলে (ব্যাকৰণাচাৰ্যসকলে) ধাতুৰ দহটা শ্ৰেণীও কীৰ্তন কৰিলে—‘ক্য’ আদি পৰা আৰম্ভ—আৰু উভয়পদত চলা সাত প্ৰকাৰো; লগতে সূত্ৰাধাৰিত ‘স্তম্ভ্’ আদি গোষ্ঠীসমূহো।
Verse 67
परस्मैपदिनः प्रोक्ताश्चत्वारोऽपि मुनीश्वर । द्वाविंशतिरुदात्तेतः कुधाद्या धातवो मताः ॥ ६७ ॥
হে মুনীশ্বৰ! চাৰিও (শ্ৰেণী) পৰস্মৈপদী বুলি কোৱা হৈছে; আৰু ‘কুধা’ আদি বাইশটা ধাতু উদাত্ত-স্বৰযুক্ত বুলি মান্য।
Verse 68
वृङ्ङात्मनेपदी धातुः र्श्रथाद्याश्चैकविंशतिः । परस्मैपदिनश्चाथ स्वरितेद्ग्रह एव च ॥ ६८ ॥
‘বৃঙ্’ ধাতু আত্মনেপদী; ‘ৰ্শ্ৰথ’ আদি একুশটাৰ গোট। তাৰপিছত পৰস্মৈপদী ধাতুসমূহ; আৰু স্বৰিত-চিহ্নিত ধাতুত কেৱল ‘ইৎ’ চিহ্নহে গ্ৰাহ্য।
Verse 69
क्र्यादिकेषु द्विपंचाशद्धातवः कीर्तिता बुधैः । चुराद्या धातवो ञ्यंता षट्र्त्रिंशदधिकः शतम् ॥ ६९ ॥
ক্র্যাদি বৰ্গসমূহত পণ্ডিতসকলে পঞ্চাশটা ধাতু কীৰ্তন কৰিছে। চুৰাদি বৰ্গত ধাতুবোৰ ‘ঞ্যন্ত’ (প্ৰেৰক/ব্যুত্পন্ন) ৰূপ, সংখ্যা একশ ছত্রিশ।
Verse 70
चित्याद्यष्टादशाख्याता आत्मनेपदिनो मुने । चर्चाद्या आधृषीयास्तु प्यंता वा परिकीर्तिताः ॥ ७० ॥
হে মুনে! ‘চিত্য’ আদি আঠাৰটা (ৰূপ) আত্মনেপদী বুলি ঘোষণা। কিন্তু ‘চৰ্চা’ আদি ‘আধৃষীয়’ প্ৰকাৰ, অথবা ‘প্যন্ত’ বুলি কীৰ্তিত।
Verse 71
अदंता धातवश्चैव चत्वारिंशत्तथाष्टं च । पदाद्यास्तु दश प्रोक्ता धातवो ह्यात्मनेपदे ॥ ७१ ॥
‘দ’ অক্ষৰত শেষ নোহোৱা ধাতু আটচল্লিশটা। আৰু ‘পদ’ আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা দহটা ধাতু আত্মনেপদত কোৱা হৈছে।
Verse 72
सूत्राद्या अष्ट चाप्यत्र ञ्यन्ता प्रोक्ता मनीषिभिः । धात्वर्थे प्रातिपदिकाद्वहुलं चेष्टवन्मतम् ॥ ७२ ॥
ইয়াত মণীষীসকলে ‘সূত্ৰ’ আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা আঠটা ‘ঞ্যন্ত’ ৰূপ বৰ্ণনা কৰিছে। ধাত্বর্থ (ক্ৰিয়াৰ্থ)ত চেষ্টৱৎ মত অনুসাৰে প্ৰাতিপদিকৰ পৰাও বহুল প্ৰয়োগ স্বীকৃত।
Verse 73
तत्करोति तदाचष्टे हेतुमत्यपि णिर्मतः । धात्वर्थे कर्तृकरणाञ्चित्राद्याश्चापि धातवः ॥ ७३ ॥
‘সেয়া কৰে’ আৰু ‘সেয়া প্ৰকাশ কৰে’—এইদৰে হেতুমতী (প্ৰেৰণাৰ্থ) থাকিলেও ধাতুৰ সংজ্ঞা স্থিৰ কৰা হৈছে। ধাত্বর্থত কৰ্তা‑কৰণপ্ৰধান আৰু ‘চিত্ৰ’ আদি নানা ধৰণৰ ধাতুও আছে।
Verse 74
अष्ट संग्राम आख्यातोऽनुदात्तेच्छब्दिकैर्बुधैः । स्तोमाद्याः षोडश तथा अंदतस्यं निदर्शनम् ॥ ७४ ॥
অনুদাত্ত, ইচ্ছা, শব্দ আদি বিষয়ত নিপুণ বুধসকলে ‘সংগ্ৰাম’ৰ আঠ প্ৰকাৰ বৰ্ণনা কৰিছে। তদ্ৰূপ ‘স্তোম’ আদি পৰা আৰম্ভ হোৱা ষোলটা শ্ৰেণীও—ই সেই তত্ত্বৰ নিদৰ্শন।
Verse 75
तथा बाहुलकादन्ये सौत्रलौकिकवैदिकाः । सर्वे सर्वगणीयाश्च तथानेकार्थवाचिनः ॥ ७५ ॥
তদ্ৰূপ বহুল প্ৰচলনৰ বাবে আন শব্দসমূহ ‘সৌত্ৰ’, ‘লৌকিক’ বা ‘বৈদিক’ বুলি গণ্য হয়। সিহঁত সকলোৱে নিজ নিজ গণত অন্তৰ্ভুক্ত, আৰু বহু শব্দ বহুঅৰ্থবাচকো।
Verse 76
सनाद्यंता धातवश्च तथा वै नामधातवः । एवमानंत्यमुद्भाव्यं धातूनामिह नारद । संक्षेपोऽयं समुद्दिष्टो विस्तरस्तत्र तत्र च ॥ ७६ ॥
সনাদি প্ৰত্যয়ান্ত ধাতু আৰু ‘নামধাতু’ বুলিও কোৱা ধাতুসকল এইদৰে গণ্য। হে নাৰদ, এইদৰে ইয়াত ধাতুসকলৰ অনন্ত বিস্তাৰ সূচিত হ’ল; ই সংক্ষেপ, বিস্তাৰ তৎতৎ স্থানত দিয়া আছে।
Verse 77
ऊदृदंतैर्यौति रुक्ष्णुशूङ्स्नुनुक्षुश्चिडीङ्श्रिभिः । वृङ्वृञ्भ्यां च विनैकाचोऽजंतेषु निहताः स्मृताः ॥ ७७ ॥
ঊ-, দৃ-, দন্ত- আদি সহ, আৰু ‘যৌতি’ আদি ৰূপত; ৰুক্ষ্ণু, শূঙ্, স্নুনুক্ষু আদি ধাতুত আৰু চিড্, ঈঙ্, শ্ৰী-চিহ্নসহ; বৃঙ্ আৰু বৃঞ্-সহো—একাচ্ নথকা ঠাইত—অজন্ত (পৰস্মৈপদী) প্ৰত্যয়ত লোপ হোৱা বুলি স্মৃত।
Verse 78
शक्लपचूमुचार्रच्वच्विच्सिच्प्रच्छित्यज्निजिर् भजः । भञ्ज्भुज्भ्रस्ज्मत्जियज्युज्रुज्रञ्जविजिर्स्वञ्जिसञ्ज्सृजः ॥ ७८ ॥
এতিয়া ধাতুবোৰ—শক্, ক্লপ্, পচ্, ঊ, মুচ্, আৰ্, ৰচ্, বচ্, বিচ্, সিচ্, প্রচ্ছ্, ইত্য, অজ্, নিজ্, ইৰ্, ভজ; লগতে ভঞ্জ্, ভুজ্, ভ্ৰস্জ্, মত্, জি, যজ্, যুজ্, ৰুজ্, ৰঞ্জ্, বিজ্, স্বঞ্জ্, সঞ্জ্ আৰু সৃজ।
Verse 79
अदक्षुद्खिद्छिद्तुदिनुदः पद्यभिद्विद्यतिर्विनद् । शद्सदी स्विद्यतिस्स्कन्दिर्हदी क्रुध्क्षुधिबुध्यती ॥ ७९ ॥
এতিয়া (অধিক) ধাতু/ৰূপ—অদক্ষুদ্, খিদ্, ছিদ্, তুদি, নুদ; লগতে পদ্য, ভিদ্, বিদ্যতি, বিনদ্; আৰু শদ্/সদী, স্বিদ্যতি, স্কন্দি, হদী; সঙ্গতে ক্রুধ্, ক্ষুধি আৰু বুধ্যতী।
Verse 80
बंधिर्युधिरुधीराधिव्यध्शुधः साधिसिध्यती । मन्यहन्नाप्क्षिप्छुपितप्तिपस्तृप्यतिदृप्यती ॥ ८० ॥
মানুহ বধিৰ হয়; ৰক্ত (যুধিৰুধীৰ) ক্ষুব্ধ হয়; মন ব্যথিত আৰু অস্থিৰ হয়। আধি-ব্যাধি আৰু শোকাদি প্ৰবল হয়, আৰু সাধনা-সিদ্ধিও বাধাপ্ৰাপ্ত হয়। ক্ৰোধ, প্ৰহাৰ, কঠোৰ তিৰস্কাৰ, গোপন উদ্বেগ, দাহবেদনা, আৰু শেষত তৃপ্তিৰ পৰা দৰ্প—এইদৰে অন্তৰ বিকাৰ বৃদ্ধি পায়।
Verse 81
लिब्लुव्वपूशप्स्वपूसृपियभरभगम्नम्यमो रभिः । क्रुशिर्दंशिदिशी दृश्मृश्रिरुश्लिश्विश्स्पृशः कृषिः ॥ ८१ ॥
আৰু ধাতুবোৰ—লিব্, লুভ্, বপূ, শপ্, স্বপ্, ঊ, সৃপ্, ই, ভৰ, ভগ, গম্, নম্, যম্, ৰভি; লগতে ক্রুশি, দংশি, দিশী, দৃশ্, মৃশ্, শ্ৰী, ৰুশ্, লিশ্, বিশ্, স্পৃশ্ আৰু কৃষি।
Verse 82
त्विष्तुष्दुष्पुष्यपिष्विष्शिष्शुष्श्लिष्यतयो घसिः । वसतिर्दहदिहिदुहो नह्मिह्रुह्लिह्वहिस्तथा ॥ ८२ ॥
(ধাতুবোৰ:) ত্বিষ্, তুষ্, দুষ্, পুষ্য, পিষ্, বিষ্, শিষ্, শুষ্, শ্লিষ্ আৰু যৎ; লগতে ঘস্। তদ্ৰূপ বস্, দহ্, দিহ্, দুহ্, নহ্, মি, হ্ৰু, হ্লি আৰু হ্বহ্—এইবোৰো ধাতু।
Verse 83
अनुदात्ता हलंतेषु धातवो द्व्यधिकं शतम् । चाद्या निपाता गवयः प्राद्या दिग्देशकालजाः ॥ ८३ ॥
হলন্ত ধাতুবোৰত অনুদাত্ত স্বৰ বিধেয়। ধাতুৰ সংখ্যা দুই শতাধিক বুলি কোৱা হৈছে। ‘চ’ আদি নিপাত; আৰু ‘প্ৰ’ আদি ‘গবয়’ গোষ্ঠী—দিশ, দেশ আৰু কাল বুজোৱা।
Verse 84
शब्दाः प्रोक्ता ह्यनेकार्थाः सर्वलिंगा अपि द्विज । गणपाठः सूत्रपाठो धातुपाठस्तथैव च ॥ ८४ ॥
হে দ্বিজ, শব্দবোৰ বহু অৰ্থবোধক আৰু সকলো লিঙ্গত প্ৰযোজ্য বুলি কোৱা হৈছে। তদ্ৰূপ গণপাঠ, সূত্ৰপাঠ আৰু ধাতুপাঠো নিৰূপিত।
Verse 85
पाठोनुनासिकानां च परायणमिहोच्यते । शब्दाः सिद्धा वैदिकास्तु लौकिकाश्चापि नारद ॥ ८५ ॥
ইয়াত অনুনাসিক ধ্বনিসহ শুদ্ধ পাঠ আৰু পৰায়ণৰ বিধি কোৱা হৈছে। হে নাৰদ, শব্দ বৈদিক পৰম্পৰাতো সিদ্ধ, আৰু লৌকিক ব্যৱহাৰতো সিদ্ধ।
Verse 86
शब्दपारायणं तस्मात्कारणं शब्दसंग्रहे । लघुमार्गेण शब्दानां साधूनां संनिरूपणम् ॥ ८६ ॥
সেয়ে শব্দৰ পৰায়ণ আৰু সূক্ষ্ম অধ্যয়নেই শব্দসংগ্ৰহ (কোষ) ৰচনাৰ কাৰণ। এইয়াই লঘুমাৰ্গ; ইয়াৰ দ্বাৰা শব্দৰ শুদ্ধ আৰু সাধু ৰূপ স্পষ্ট নিৰ্ণীত হয়।
Verse 87
प्रकृतिप्रत्ययादेशलोपागममुखैः कृतम् ॥ ८७ ॥
ই প্ৰকৃতি, প্ৰত্যয়, আদেশ, লোপ আৰু আগম আদি উপায়েৰে সম্পন্ন হয়।
Verse 88
इत्थमेतत्समाख्यातं निरुक्तं किंचिदेवते । कात्स्न्येर्न वक्तुमानंत्यात्कोऽपिशक्तो न नारद ॥ ८८ ॥
হে দেৱতে! এইদৰে ই নিৰুক্ত অলপকৈ ব্যাখ্যা কৰা হ’ল; কিন্তু ইয়াৰ সম্পূৰ্ণ বিস্তাৰ অনন্ত, সেয়ে নাৰদেও সম্পূৰ্ণকৈ ক’ব নোৱাৰে।
Frequently Asked Questions
They function as pedagogical examples for Nirukta/Vyākaraṇa: haṃsa illustrates formation by addition of a letter, while siṃha illustrates transposition, demonstrating how apparent surface variation can be explained through standard operations without losing semantic intent.
Bāhulaka indicates that certain reversals/interchanges or irregular-looking formations are accepted because they are attested in widespread usage—especially in Vedic transmission—so grammatical authority recognizes them as valid within the śāstra framework.
It lays out technical distinctions among udātta, anudātta, and svarita, gives root-group enumerations under each accent, and ties accent to voice behavior and markers, reflecting a Dhātupāṭha-like taxonomy used for correct recitation and interpretation.
Meaning and correctness are determined through systematic analysis—prakṛti and pratyaya plus operations like ādeśa, lopa, and āgama—supported by recitational discipline (svara, pluta, nasalization) and validated attestations in Vedic and laukika usage.