Uttaraloka (Northern Higher World), Dharma–Adharma Viveka, and Adhyatma-Prashna (Prelude)
ভাৰদ্বাজে ইন্দ্ৰিয়গোচৰ নহোৱা ‘পৰলোক’ বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰিলে। মৃগু/ভৃগু হিমালয়ৰ ওপাৰে উত্তৰ দিশৰ এক পবিত্ৰ অঞ্চল বৰ্ণনা কৰে—নিৰাপদ, কামনা-পূৰণকাৰী, নিষ্পাপ-নিৰ্লোভ জনেৰে পৰিপূৰ্ণ; তাত ৰোগে পীড়া নকৰে আৰু মৃত্যু কেৱল নিৰ্ধাৰিত সময়তে আহে। ধৰ্মৰ লক্ষণ—পতিব্ৰতা-নিষ্ঠা, অহিংসা আৰু ধনত অনাসক্তি—বিশেষকৈ উল্লিখিত। তাৰ পাছত এই জগতৰ বৈষম্য আৰু দুখ (শ্ৰম, ভয়, ক্ষুধা, মোহ) কৰ্ম-নিয়মেৰে ব্যাখ্যা কৰা হয়—এই লোক কৰ্মক্ষেত্ৰ; কৰ্ম ফল হৈ উপযুক্ত গতি দিয়ে। প্ৰবঞ্চনা, চুৰি, নিন্দা, দ্ৰোহ, হিংসা, মিছা আদি কলংকে তপস্যা ক্ষয় কৰে; মিশ্ৰ ধৰ্ম-অধৰ্মে উদ্বেগ বঢ়ায়। প্ৰজাপতি, দেৱতা আৰু ঋষিসকলে শুদ্ধ তপস্যাৰে ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰে; গুৰুসেৱাত নিয়মবদ্ধ ব্ৰহ্মচাৰীয়ে লোকান্তৰৰ পথ বুজে। শেষত ধৰ্ম-অধৰ্মৰ বিবেককেই জ্ঞান বুলি ক’লে আৰু ভাৰদ্বাজে অধ্যাত্ম বিষয়ে নতুন প্ৰশ্ন আৰম্ভ কৰিলে—সৃষ্টি-প্ৰলয়-সম্পৰ্কিত, পৰম মঙ্গল আৰু সুখদায়ক বিদ্যা।
Shlokas
Verse 1
भरद्वाज उवाच । अस्माल्लोकात्परो लोकः श्रूयते नोपलभ्यते । तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति ॥ १ ॥
ভৰদ্বাজে ক’লে—এই লোকৰ পৰা পৰে এক পৰলোক আছে বুলি শুনা যায়, কিন্তু সেয়া প্ৰত্যক্ষ নহয়। মই তাক জানিব বিচাৰোঁ; সেয়ে আপুনি কৃপা কৰি ক’ব।
Verse 2
मृगुरुवाच । उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुण्ये सर्वगुणान्विते । पुण्यः क्षेम्यश्च काम्यश्च स परो लोक उच्यते ॥ २ ॥
মৃগুৱে ক’লে—হিমৱন্তৰ উত্তৰ পাৰ্শ্বত সৰ্বগুণসম্পন্ন এক পুণ্য দেশ আছে। সেই স্থানকেই পৰলোক বুলি কোৱা হয়—পুণ্যময়, ক্ষেমদায়ক আৰু কামনা-পূৰণকাৰী।
Verse 3
तत्र ह्यपापकर्माणः शुचयोऽत्यंतनिर्मलाः । लोभमोहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवाः ॥ ३ ॥
তাত নিশ্চয় পাপমুক্ত কৰ্ম কৰা, শুচি আৰু অতি নিৰ্মল মানুহ আছে। তেওঁলোকে লোভ-মোহ ত্যাগ কৰি উপদ্ৰৱহীন, অহিংসাভাৱে বাস কৰে॥
Verse 4
स स्वर्गसदृशो देशः तत्र ह्युक्ताः शुभा गुणाः । काले मृत्युः प्रभवति स्पृशंति व्याधयो न च ॥ ४ ॥
সেই দেশ স্বৰ্গসদৃশ; তাত শুভ গুণৰেই প্ৰাধান্য কোৱা হৈছে। মৃত্যু কেৱল নিৰ্দিষ্ট কালত আহে, আৰু ব্যাধি তাত স্পৰ্শ নকৰে॥
Verse 5
न लोभः परदारेषु स्वदारनिरतो जनः । नान्यो हि वध्यते तत्र द्रव्येषु च न विस्मयः ॥ ५ ॥
তাত পৰস্ত্ৰীৰ প্ৰতি লোভ নাই; মানুহ নিজৰ স্ত্ৰীতেই নিবিষ্ট থাকে। তাত কোনোকে বধ কৰা নহয়, আৰু ধন-সম্পদৰ প্ৰতি মোহময় বিস্ময়ো নাথাকে॥
Verse 6
परो ह्यधर्मो नैवास्ति संदेहो नापि जायते । कृतस्य तु फलं तत्र प्रत्यक्षमुपलभ्यते ॥ ६ ॥
তাত ইয়াতকৈ ডাঙৰ অধৰ্ম একো নাই, আৰু এই বিষয়ে সন্দেহো জন্ম নলয়। কিয়নো তাত কৰা কৰ্মৰ ফল প্ৰত্যক্ষভাৱে উপলব্ধ হয়॥
Verse 7
यानासनाशनोपेता प्रसादभवनाश्रयाः । सर्वकामैर्वृताः केचिद्धेमाभरणभूषिताः ॥ ७ ॥
কিছুমান লোক যান-আসন আৰু সমৃদ্ধ আহাৰে সজ্জিত আছিল; তেওঁলোকে ভব্য প্ৰাসাদসদৃশ ভবনত বাস কৰিছিল। তেওঁলোক সকলো কাম্য ভোগেৰে পৰিবেষ্টিত আৰু সোণৰ অলংকাৰে ভূষিত আছিল॥
Verse 8
प्राणधारणमात्रं तु केषांचिदुपपद्यते । श्रमेण महता केचित्कुर्वंति प्राणधारणम् ॥ ८ ॥
কিছুমানৰ ক্ষেত্ৰত স্বভাৱতে কেৱল প্ৰাণধাৰণ (শ্বাস-নিরোধ) সহজে সম্ভৱ হয়; কিন্তু আন কিছুমানে মহাশ্ৰম আৰু ক্লেশেৰে তবেই প্ৰাণধাৰণ কৰে।
Verse 9
इह धर्मपराः केचित्केचिन्नैष्कृतिका नराः । सुखिता दुःखिताः केचिन्निर्धना धनिनो परे ॥ ९ ॥
এই জগতত কিছুমান ধাৰ্মিক-ধৰ্মপৰায়ণ, কিছুমান নৈষ্কৃতিক (নৈতিক সংযমহীন); কিছুমান সুখী, কিছুমান দুখী; কিছুমান নিৰ্ধন, আন কিছুমান ধনী।
Verse 10
इह श्रमो भयं मोहः क्षुधा तीव्रा च जायते । लोभश्चार्थकृतो तॄणां येन मुह्यंत्यपंडिताः ॥ १० ॥
এই সংসাৰত শ্ৰম, ভয়, মোহ আৰু তীব্ৰ ক্ষুধা জন্মে; লগতে ধন-অন্বেষণৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা লোভো থাকে—যাৰ দ্বাৰা অজ্ঞানীসকল বিভ্ৰান্ত হয়।
Verse 11
यस्तद्वेदो भयं प्राज्ञः पाप्मना न स लिप्यते । सोपधे निकृतिः स्तेयं परिवादोऽभ्यसूयता ॥ ११ ॥
যি প্ৰাজ্ঞ সেই তত্ত্ব জানে, সি ভয়মুক্ত হয় আৰু পাপত লিপ্ত নহয়। অজুহাতে কৰা প্ৰতাৰণা, কপট, চুৰি, নিন্দা আৰু অসূয়া—এই দোষবোৰে তাক স্পৰ্শ নকৰে।
Verse 12
परोपघातो हिंसा च पैशुन्यनृतं तथा । एतान्संसेवते यस्तु तपस्तस्य प्रहीयते ॥ १२ ॥
পৰক আঘাত কৰা, হিংসা, পৈশুন্য (দুষ্ট চুগলি) আৰু অসত্য—যি এইবোৰত লিপ্ত থাকে, তাৰ তপস্যা ক্ষয় হয়।
Verse 13
यस्त्वेतानाचरेद्विद्वान्न तपस्तस्य वर्द्धते । इह चिंता बहुविधा धर्माधर्मस्य कर्मणः ॥ १३ ॥
যি বিদ্বান এই নিৰ্ধাৰিত আচাৰসমূহ পালন নকৰে, তাৰ তপস্যা বৃদ্ধি নাপায়। এই জীৱনতেই ধৰ্ম-অধৰ্মমিশ্ৰ কৰ্মৰ পৰা বহুবিধ চিন্তা জন্মে।
Verse 14
कर्मभूमिरियं लोके इह कृत्वा शुभाशुभम् । शुभैः शुभमवाप्नोति तथाशुभमथान्यथा ॥ १४ ॥
এই লোক কৰ্মভূমি। ইয়াত শুভ বা অশুভ কৰ্ম কৰিলে, শুভ কৰ্মে শুভ ফল আৰু অশুভ কৰ্মে তদনুৰূপ অশুভ ফল লাভ হয়।
Verse 15
इह प्रजापतिः पूर्वं देवाः सर्षिगणास्तथा । इष्टेष्टतपसः पूता ब्रह्मलोकमुपाश्रिताः ॥ १५ ॥
পূৰ্বকালত ইয়াত প্ৰজাপতি আৰু দেৱগণ ঋষিগণসহ, নিজৰ ইষ্ট আৰু সম্যক্ তপস্যাৰে পবিত্ৰ হৈ ব্ৰহ্মলোকৰ আশ্ৰয় (প্ৰাপ্তি) কৰিছিল।
Verse 16
उत्तरः पृथिवीभागः सर्वपुण्यतमः शुभः । इहस्थास्तत्र जायंते ये वै पुण्यकृतो जनाः ॥ १६ ॥
পৃথিৱীৰ উত্তৰ ভাগ সৰ্বাধিক পুণ্যতম আৰু শుభ। ইয়াত যিসকল পুণ্যকৰ্ম কৰে, তেওঁলোকে নিশ্চয়েই তাত (সেই পবিত্ৰ উত্তৰভাগত) জন্ম লয়।
Verse 17
यदि सत्कारमिच्छंति तिर्यग्योनिषु चापरे । क्षीणायुषस्तथा चान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले ॥ १७ ॥
কিছুমান লোকে সৎকাৰৰ কামনাত তিৰ্যক্ যোনিত পতিত হয়; আৰু কিছুমান অন্যে আয়ু ক্ষীণ হৈ পৃথিৱীৰ তলতেই নাশ হয়।
Verse 18
अन्योन्यभक्षणासक्ता लोभमोहसमन्विताः । इहैव परिवर्त्तन्ते न च यान्त्युत्तरां दिशम् ॥ १८ ॥
যিসকলে পৰস্পৰ ভক্ষণত আসক্ত আৰু লোভ‑মোহে আচ্ছন্ন, সিহঁতে এই সংসাৰচক্ৰতেই ঘূৰি থাকে; ঊৰ্ধ্বগতি, মুক্তিৰ পথলৈ নাযায়।
Verse 19
गुरूनुपासते ये तु नियता ब्रह्मचारिणः । पंथानं सर्वालोकानां विजानंति मनीषिणः ॥ १९ ॥
কিন্তু যিসকলে নিয়ত ব্রহ্মচাৰী হৈ ভক্তিভাৱে গুৰুক উপাসনা কৰে, সেই মনীষীসকলে সকলো লোক অতিক্ৰম কৰা পথক যথার্থভাৱে জানে।
Verse 20
इत्युक्तोऽयं मया धर्मः संक्षिप्तो ब्रह्मनिर्मितः । धर्माधर्मौ हि लोकस्य यो वै वेत्ति स बुद्धिमान् ॥ २० ॥
এইদৰে ব্রহ্মাই বিধান কৰা ধৰ্ম মই সংক্ষেপে ক’লোঁ। যি লোকে ধৰ্ম‑অধৰ্মক যথার্থভাৱে জানে, সেয়াই বুদ্ধিমান।
Verse 21
भरद्वाज उवाच । अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते । यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ २१ ॥
ভৰদ্বাজে ক’লে—হে তপোধন! পুৰুষৰ বিষয়ে ইয়াত যাক ‘অধ্যাত্ম’ বুলি চিন্তা কৰা হয়, সেয়া কি আৰু কেনেকৈ বুজিব লাগে—মোক কওক।
Verse 22
भृगुरुवाच । अध्यात्ममिति विप्रर्षे यदेतदनुपृच्छसि । तद्व्याख्यांस्यामि ते तात श्रेयस्करतमं सुखम् ॥ २२ ॥
ভৃগুৱে ক’লে—হে বিপ্ৰশ্ৰেষ্ঠ! তুমি ‘অধ্যাত্ম’ বিষয়ে যি সুধিছা, হে তাত, মই তাক ব্যাখ্যা কৰিম; সেয়া পৰম শ্ৰেয় আৰু সত্য সুখ দান কৰে।
Verse 23
सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् । यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विंदति ॥ २३ ॥
সৃষ্টি আৰু প্ৰলয়ৰ সৈতে সংযুক্ত এই উপদেশ আচার্যসকলে স্পষ্টকৈ প্ৰকাশ কৰিছে; ইয়াক জানিলে মানুহে এই লোকতে প্ৰীতি আৰু সুখ লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
It functions as a moral-cosmological exemplum: a realm characterized by purity, non-injury, restraint, and freedom from greed—illustrating how refined dharma correlates with a secure, auspicious destination and clarifying the karmic logic behind differing conditions across births.
Harming others, violence, malicious tale-bearing, and falsehood are named as causes of tapas-kṣaya; the chapter also lists deceit with pretext, fraud, theft, slander, and malice as stains associated with ignorance and fear, contrasted with the wise knower’s purity.
After establishing dharma–adharma discernment and karmic fruition, it pivots to Bhāradvāja’s question on adhyātma, framing inner knowledge—linked to creation and dissolution—as the next step beyond moral discipline, aimed at highest good and lasting happiness.